Tek Boyutluluktan Çok Yönlülüğe: Celâl Tevfik Karasapan’ın Türk Dış Politikası Vizyonu

Öz

Türk dış politikası 1960’larda Soğuk Savaş’ın tek boyutlu Batı ittifakı paradigmasından sıyrılarak çok yönlülük arayışına girmiştir. Bu makale, söz konusu tarihsel kırılmanın entelektüel öncülerinden Celâl Tevfik Karasapan’ın vizyonunu Orta Doğu dergisi (1961-1974) üzerinden incelemektedir. Literatürde, 1960’lı yıllardaki çok yönlü dış politika eğilimini Johnson Mektubu gibi krizlere bağlasa da Karasapan, 1961’den itibaren Türkiye’nin bölgesel gerçekliklerine, tarihsel mirasına ve diplomatik geleneğine dayanan milli bir dış politika doktrini geliştirmiştir. “Şahsiyetli dış politika” olarak zikrettiği bu yaklaşımı, dönemsel bir reaksiyon değil, yapısal ve jeopolitik bir zorunluluk olarak kavramsallaştırmıştır. Çalışmada Kıbrıs Meselesi, Cezayir Bağımsızlık Savaşı, Orta Doğu ülkeleri ile ilişkiler ve Soğuk Savaş konjonktüründe Doğu ve Batı blokları ile ilişkiler ekseninde Türkiye’nin rasyonel denge arayışlarına Karasapan’ın yaklaşımı analiz edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Dış Politikası
• Celâl Tevfik Karasapan
• Orta Doğu Dergisi
• Çok Yönlü Dış Politika
• Kıbrıs Meselesi

Destekleyen Kurum

Yazar bu makalenin araştırması, yazımı ve/veya yayımı için herhangi bir finansal destek almamıştır.

Etik Beyan

Etik kurul onayı gerektirmeyen özgün bir çalışmadır.

Teşekkür

Gerekli değildir

From Unidimensionality to Multidimensionality: Celâl Tevfik Karasapan’s Turkish Foreign Policy Vision

Öz

In the 1960s, Turkish foreign policy sought multidimensionality, transcending the unidimensional Western alliance paradigm of the Cold War. This article examines the vision of Celâl Tevfik Karasapan, an intellectual pioneer of this historical rupture, through the Orta Doğu journal (1961-1974). While literature often attributes the multidimensional foreign policy trend of the 1960s to crises such as the Johnson Letter, Karasapan had already formulated a national foreign policy doctrine grounded in Türkiye’s regional realities, historical legacy, and diplomatic tradition as early as 1961. He conceptualized this approach, which he termed a “dignified foreign policy”, as a structural and geopolitical imperative rather than a conjunctural reaction. The study analyzes Karasapan’s approach to Türkiye’s pursuit of a rational balance amidst the Cyprus issue, the Algerian War of Independence, relations with Middle Eastern states, and inter-bloc dynamics during the Cold War conjuncture.

Anahtar Kelimeler

• Dignified Foreign Policy
• Turkish Foreign Policy
• Celâl Tevfik Karasapan
• Orta Doğu Journal
• Cyprus Issue

Destekleyen Kurum

The author received no financial support for the research, authorship, and/or publication of this article

Etik Beyan

This is an original study that does not require ethics committee approval.

Teşekkür

Not applicable

Kaynakça

1. Akdur, F. Z. (1964, Ekim). Kıbrıs Meselesinde Başkan Nâsır’ın Tutumu. Orta Doğu: Siyasi, Ekonomik ve Sosyal Aylık Türk Dergisi, (30), 3-4.
2. Akşin, A. (1961, Nisan). Orta Doğu’da Soğuk Harp. Orta Doğu, (1), 21-23.
3. Akşin, A. (1963, Şubat). Modern Silahlar Karşısında Küçük Devletler ve Tarafsızlık. Orta Doğu, (16), 2-4.
4. Aydemir, Ş. S. (1961a, Nisan). Orta Doğu Memleketlerinin Kader Birliği. Orta Doğu, (1), 4-5.
5. Aydemir, Ş. S. (1961b, Mayıs). Cezayir: Çağımızın Destanı. Orta Doğu, (2), 8-11.
6. Bakay, İ. (1966, Şubat). Irak Dışişleri Bakanının Memleketimizi Ziyareti. Orta Doğu, (46), 9-10.
7. Balcı, A. (2013). Türkiye Dış Politikası: İlkeler, Aktörler, Uygulamalar. Etkileşim Yayınları.
8. Bezci, E. B. (2016). Turkey’s Intelligence Diplomacy During the Second World War. Journal of Intelligence History, 15(2), 80-95. https://doi.org/10.1080/16161262.2016.1165534

9. Bilgenoğlu, A., & Gürsoy, B. (2023). “Dağı Yerinden Oynatmak”: Necmettin Erbakan’ın Dış Politika Perspektifinde Türkiye Merkezli İslam Birliği’nin İmkânı. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 11(36), 340-362. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1303581
10. Çiçek, A. C. (2016). Milliyetçilik Bayrağını Sosyalistler Taşır! Türk Siyasal Yaşamında Yön Dergisi (1961-1967). Tezkire.
11. Çoker, F. (1998). Türk Parlamento Tarihi: Cumhuriyet Senatosu Üyelerinin Özgeçmişleri. TBMM Basımevi Müdürlüğü. https://cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/Yayinlar/Dosya/96986d4d-deb0-4f66-8b5e-4855e1763512.pdf
12. Dış Politika: “Kıbrıs Meselesi: Sarper’e İş Düştü”. (1954, Ekim 2). Akis, (21), 9-10.
13. Dikerdem, M. (1989). Hariciye Çarkı: Anılar. Cem Yayınevi.
14. Erdoğan, M. (Ed.). (2023). Türk Diplomatik Arşivı̇ Belgelerinde Filistin (1922-1948). Matsa Basımevi.
15. Erim, N. (1961, Nisan). Yeni Doğan Bir Devlet: Kıbrıs. Orta Doğu, (1), 13-15.
16. Esmer, A. Ş. (1961, Nisan). Türk - Arap Münasebetlerinin Dünü ve Bugünü. Orta Doğu, (1), 6-7.
17. Esmer, A. Ş. (1963, Ocak). Yeni Dengeye Doğru mu? Orta Doğu, (15), 2.
18. Feridunoğlu, İ. C. (2017). Hürriyet Gazetesi’nce 1964 Johnson Mektubu Süreci’nde Kullanılan Dilin Milliyetçi Söylem Bağlamında Söylem Analizi Yöntemiyle İncelenmesi. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 371-394.
19. Gülbiçmez, C. (1965, Mart). Beyrut Mektubu. Orta Doğu, (35), 12-15.
20. Güngör, Y. (1967, Ekim). Ortak Pazar ve Türkiye. Orta Doğu, (66), 13-15.
21. Harris, G. S. (1972). Troubled Alliance: Turkish-American Problems in Historical Perspective 1945-71. American Enterprise Institute.
22. Herz, J. H. (1950). Idealist Internationalism and the Security Dilemma. World Politics, 2(2), 157-180. https://doi.org/10.2307/2009187
23. Kahvecioğlu, İ. (1963, Eylül). Türkiye’de Siyasi Durum. Orta Doğu, (20), 2-3.
24. Karaosmanoğlu, Y. K. (1961, Kasım). Kardeşimiz Cezayir. Orta Doğu, (7), 2-3.
25. Karaosmanoğlu, Y. K. (1964, Nisan). Kıbrıs’tan Orta Doğu’ya Bakış. Orta Doğu, (24), 2-3.
26. Karasapan, C. T. (1942). Filistin ve Şark-ül-Ürdün (I-II). Ahmet İhsan Matbaası.
27. Karasapan, C. T. (1960). Libya: Trablusgarp, Bingazi ve Fizan. Resimli Posta Matbaası.
28. Karasapan, C. T. (1961a, Nisan). Orta Doğu Teknik Üniversitesi Ne Durumda? Orta Doğu, (1), 28-30.
29. Karasapan, C. T. (1961b, Nisan 15). Takdim. Orta Doğu, (1), 1.
30. Karasapan, C. T. (1961c, Kasım). İngiltere’de Orta Doğu Etüt Merkezleri. Orta Doğu, (7), 9-12.
31. Karasapan, C. T. (1961d, Kasım). Orta Doğu ile İlgili Olaylar. Orta Doğu, (7), 51-62.
32. Karasapan, C. T. (1961e, Aralık). Hükûmet Programının Dış Siyasete Ait Kısmının Bir Tenkidi. Orta Doğu, (8), 29-30.
33. Karasapan, C. T. (1961f, Aralık). Türkiye’de Bir Orta Doğu Merkezi Kurulmalıdır - II. Orta Doğu, (8), 2-3.
34. Karasapan, C. T. (1962a, Mart). Geçen Ayın Orta-Doğu Olayları. Orta Doğu, (10), 33-48.
35. Karasapan, C. T. (1962b, Mart). Kıbrıs Kaynayan Kazan Olmamalıdır. Orta Doğu, (10), 27-33.
36. Karasapan, C. T. (1962c, Mart). Şimdi Barış Yolunda. Orta Doğu, (10), 2-3.
37. Karasapan, C. T. (1963a, Ocak). Geçen Ayın Orta-Doğu Olayları. Orta Doğu, (15), 39-47.
38. Karasapan, C. T. (1963b, Mart). Chicago Oriental Enstitüsü - I. Orta Doğu, (17), 35-38.
39. Karasapan, C. T. (1963c, Nisan). Chicago Üniversitesi Orta Doğu Etüt Programları - II. Orta Doğu, (18), 33-34.
40. Karasapan, C. T. (1963d, Nisan). Dışişleri Bakanı Feridun Cemâl Erkin’in Kıbrıs Hakkında Konuşması. Orta Doğu, (18), 14-15.
41. Karasapan, C. T. (1963e, Ağustos). Chicago Üniversitesinde Orta Doğu Araştırmaları - III. Orta Doğu, (19), 26-27.
42. Karasapan, C. T. (1963f, Eylül). Bin Bella Kimdir? Orta Doğu, (20), 23-24.
43. Karasapan, C. T. (1964a, Eylül). Kıbrıs’ın Bitmeyen Çilesi. Orta Doğu, (29), 2-5.
44. Karasapan, C. T. (1964b, Ekim). Takdim. Orta Doğu, (30), 1.
45. Karasapan, C. T. (1965a, Ocak). Takdim. Orta Doğu, (33), 1.
46. Karasapan, C. T. (1965b, Nisan). Takdim. Orta Doğu, (36), 1.
47. Karasapan, C. T. (1965c, Ağustos). Takdim. Orta Doğu, (40), 1.
48. Karasapan, C. T. (1965d, Ağustos). Türkiye-Sovyet Yakınlaşması. Orta Doğu, (40), 4-5.
49. Karasapan, C. T. (1965e, Aralık). Takdim. Orta Doğu, (44), 1.
50. Karasapan, C. T. (1966a, Şubat). Dış Politikamız Üzerinde Bir Konuşma. Orta Doğu, (46), 11-16.
51. Karasapan, C. T. (1966b, Ağustos). S. Arabistan Meliki Türkiye’de. Orta Doğu, (52), 2-6.
52. Karasapan, C. T. (1966c, Eylül). Orta Asya Türklüğünün Hazin Kaderi: Kazakistan Basını, Rus Kolonizasyonu - II. Orta Doğu, (53), 38-41.
53. Karasapan, C. T. (1966d, Kasım). Takdim. Orta Doğu, (55), 1.
54. Karasapan, C. T. (1966e, Aralık). Geçen Ayın Türkiye ile İlgili Siyasi Olayları. Orta Doğu, (56), 2-13.
55. Karasapan, C. T. (1967a, Şubat). Takdim. Orta Doğu, (58), 1.
56. Karasapan, C. T. (1967b, Haziran). Takdim. Orta Doğu, (62), 1.
57. Karasapan, C. T. (1968a, Ocak). Bolşevik İhtilâlinin 50. Yıldönümü ve Zavallı Kırımlılar. Orta Doğu, (69), 13-16.
58. Karasapan, C. T. (1968b, Mart). “NATO ve Türkiye” Konulu Bir Konferans Üzerindeki Bir Yazı (Zafer Gazetesinden İktibas). Orta Doğu, (71), 40-41.
59. Karasapan, C. T. (1968c, Eylül). Sovyetler Birliği’nin İsrail’e Ültimatomu. Orta Doğu, (77), 2-5.
60. Karasapan, C. T. (1968d, Ekim). Bir Okurumuzun Mektubu Üzerine. Orta Doğu, (78), 2-5.
61. Karasapan, C. T. (1968e, Ekim). Takdim. Orta Doğu, (78), 1.
62. Karasapan, C. T. (1969a, Ocak). Çin Kültür İhtilâlinin Meyveleri. Orta Doğu, (81), 6-7.
63. Karasapan, C. T. (1969b, Ocak). Takdim. Orta Doğu, (81), 1.
64. Karasapan, C. T. (1969c, Mart). Pakistan’daki Nazik Durum. Orta Doğu, (83), 2-5.
65. Karasapan, C. T. (1969d, Nisan). NATO Aleyhindeki Propagandanın Kaynağı. Orta Doğu, (84), 10-19.
66. Karasapan, C. T. (1969e, Nisan). Takdim. Orta Doğu, (84), 1.
67. Karasapan, C. T. (1970a, Mart). Su Uyur Düşman Uyumaz (Kıbrıs’ta Son Gelişmeler). Orta Doğu, (95), 21-24.
68. Karasapan, C. T. (1970b, Nisan). Takdim. Orta Doğu, (96), 1.
69. Karasapan, C. T. (1970c, Aralık). Arap Memleketlerinin Sosyal Problemleri: Irak’ın Dış Memleketlere Aydın Göçünü Önleme Çabaları. Orta Doğu, (104), 4-6.
70. Karasapan, C. T. (1970d, Aralık). Takdim. Orta Doğu, (104), 1.
71. Karasapan, C. T. (1971a, Ağustos). Kıta Çin’ini Tanımamız Üzerine. Orta Doğu, (112), 7-9.
72. Karasapan, C. T. (1971b, Kasım). Çin’in BM Üyeliği ve İlk Çin Baş Temsilcisinin Asambledeki Konuşması. Orta Doğu, (115), 7-9.
73. Karasapan, C. T. (1971c, Kasım). Kırım Tatarlarının Kötü Kaderini Paylaşanlar. Orta Doğu, (115), 10-11.
74. Karasapan, C. T. (1971d, Aralık). Kızıl Çin’deki İç Durum. Orta Doğu, (116), 5-7.
75. Karasapan, C. T. (1972a, Eylül). Sonu Gelmeyen Acı Olaylar Zinciri. Orta Doğu, (125), 27-29.
76. Karasapan, C. T. (1972b, Aralık). CENTO’nun İki Aylık Faaliyetleri. Orta Doğu, (128), 4-6.
77. Karasapan, C. T. (1973a, Temmuz). Hızlı Giden Avrupa ve Biz. Orta Doğu, (135), 14-25.
78. Karasapan, C. T. (1973b, Ekim). Son Çatışma ve Türkiye’nin Orta Doğu Politikası. Orta Doğu, (138), 5-7.
79. Keser, U. (2006). Kıbrıs’ın Stratejik Önemı̇ Bağlamında Adada Askerı̇ Faalı̇yetler ve İlgı̇lı̇ Tarafların Askerı̇ Gücü. Güvenlı̇k Stratejı̇lerı̇ Dergı̇sı̇, (3), 114-147.
80. Kıbrıs Meselesi: Aslan Uyandı. (4 Eylül 1953). Akis, (17), 4-6.
81. Kıbrıs: Rey Alışverişi. (5 Ekim 1957). Akis, (178), 12-15.
82. Küçük, E. (2024). Alafranga Bir Kavramın Dönüşümü: Hariciyeciler ve “Monşer” Tartışması. History Studies, 16(2), 225-244. https://doi.org/10.9737/historystudies.1414461
83. Matiç, U. (2019). Türk Dış Politikasında Tez Canlılık Sorunu. Ortadoğu Etütleri, 11(1), 86-113.
84. Matiç, U. (2022). Orta Doğu Dergisi. İyidüşün Yayınları.
85. MİT. (t.y.). Milli İstihbarat Teşkilatı. https://www.mit.gov.tr/lider_ahmet-celalettin-karasapan_27.html
86. Oran, B. (Ed.). (2020). Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar: 1919-1980. İletişim Yayınları.
87. Said, E. W. (1978). Orientalism. Pantheon Books.
88. Sancak, C. (1961, Haziran). Sovyetlerin Dil Politikası. Orta Doğu, (3), 25-29.
89. Snyder, G. H. (1984). The Security Dilemma in Alliance Politics. World Politics, 36(4), 461-495. https://doi.org/10.2307/2010183
90. Sönmezoğlu, F. (2005). Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi (Göz. geç. 4. baskı). Filiz Kitabevi.
91. Sönmezoğlu, F., Özgür Baklacıoğlu, N., Terzi, Ö., Erler Bayır, Ö., & Açar, D. A. (Ed.). (2012). XXI. Yüzyılda Türk Dış Politikasının Analizi. Der Yayınları.
92. Spykman, N. J. (1944). The Geography of the Peace. Harcout, Brace And Company.
93. Tuna, T. (1962, Mayıs). Avrupa Ortak Pazarı - Milletlerarası Teşekküller - Tarihçe - Gelişme - Faaliyet - (I-VIII). Orta Doğu, (12,13,14,15,16,17,18,20).
94. Tuna, T. (1964, Ocak). Kıbrıs’ta Rumların Döktükleri Kan. Orta Doğu, (21), 10-12.
95. Tuncer, H. (2023). Türk Dış Politikası (2. basım). Kaynak Yayınları.
96. Ülman, H. (1966, Kasım). Türk - Amerikan İlişkileri Üzerine. Orta Doğu, (55), 5-7.