The Rhetoric of the Uncanny in Contemporary Sculpture

Öz

The term uncanny refers to something unfamiliar, unhomely, or foreign, describing ambiguous, unreliable, and eerie situations. Until modern times, the uncanny was explained through external mythological forces like gods, monsters, spirits, and demons. However, with the rise of psychoanalysis in the 19th century, it was redefined as an element of the unconscious mind, reflecting inner dynamics. As an aesthetic phenomenon, the uncanny is closely tied to culture, making it a key concept in psychology, sociology, and the arts. This connection turns it into a powerful artistic motif, as art embodies both the conscious and the unconscious. While the uncanny appears in daily life, it is more intensely experienced in art. Today, with technologies like genetics, virtual reality, and AI reshaping reality, the uncanny acts as a warning symptom. Contemporary sculptors enhance visual expression through visual rhetoric alongside new materials and techniques. The aim of the research is to determine the function and effect of rhetoric in the transmission of the uncanny. The first section explains rhetorical and visual rhetoric figures, the second examines the uncanny and its triggers, and the final section analyzes how contemporary sculpture conveys the uncanny through rhetorical methods.

Anahtar Kelimeler

• Uncanny
• Contemporary Art
• Sculpture
• Psychology
• Rhetoric.

Çağdaş Heykelde Tekinsizin Retoriği

Öz

Tekinsiz, tanıdık olmayan, eve ait olmayan, yabancı anlamına gelen bir terim olarak, belirsiz, güvenilmez, yer yer ürkütücü durumları tanımlamak için kullanılır. Modern çağa kadar tekinsizlik, kişiye dışarıdan müdahale eden mitolojik (tanrılar, canavarlar, ruhlar, şeytanlar, periler gibi) varlıklarla açıklanmıştır. Ancak 19. yüzyılda psikanalizin gelişimiyle bilinçdışına yani bizzat kişinin içsel dinamiklerine ait bir unsur olarak değerlendirilmeye başlanmıştır. Estetik temelde değerlendirilmesi gereken bir durum olarak görülen tekinsiz kültürle doğrudan bağlantılıdır. Bu sebeple hem psikoloji ve sosyoloji hem de kültür ve estetiğe içkin olan sanatın temel kavramlarından biridir. Bu doğal ilişki tekinsizi, sanatçının anlatım repertuarındaki en etkili motiflerden biri haline getirir. Çünkü sanat bilincin olduğu kadar bilinçdışının da somutlaşmış göstergesidir. Gündelik yaşamda gerçekleşen tekinsiz etki sanat yapıtlarında çok daha yoğun deneyimlenir. Çağımızda genetik, sanal gerçeklik ve yapay zekâ gibi yeni teknolojiler sonucu değişen gerçek ile hakikat ilişkisinde tekinsiz, uyarıcı bir semptom işlevi kazanmıştır. Tekinsizin aktarımında, çağdaş heykel sanatçılarının görsel anlatımı güçlendirmede yeni teknik ve malzemelere ek olarak kullandığı yöntemlerden biri de görsel retoriktir. Araştırmanın amacı tekinsizin aktarımında retoriğin işlevini ve etkisini saptamaktır. Çalışmanın ilk bölümünde retorik ve görsel retoriğin figürleri açıklanmış, ikinci bölümde tekinsiz kavramı ve tetikleyici mekanizmaları incelenmiş, son bölümde ise çağdaş heykel sanatı örnekleri üzerinden tekinsizin retorik metoduyla aktarımı anlatılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tekinsiz
• Çağdaş Sanat
• Heykel
• Psikoloji
• Retorik.

Kaynakça

1. Batı, U. (2007). Reklamlarda retorik figürlerin kullanımı. Öneri Dergisi, 7(28), ss. 327-335.
2. Bishop, C. (2018). Yapay cehennemler, katılımcı sanat ve izleyici politikası. (Çev. Mine Haydaroğlu). KÜY.
3. Corboy, P. (2018, 23 Nisan). Sarah Sitkin interview: The terrible beauty of being human. Erişim Tarihi: 26.02.2025. https://www.designboom.com/art/sarah-sitkin-interview-sculpture-bodysuits-04-23-2018/.
4. Cömert, B. (2008). Estetik. De Ki Yayınları.
5. Demirkılınç, C. (2018, 27 Eylül). Server Demirtaş’ın kinetik heykelleri. Bigumi.com: Erişim Tarihi: 17.02.2025. https://bigumigu.com/haber/server-demirtas-in-kinetik-heykelleri/.
6. Freud, S. (2002). Metapsikoloji. (Çev. Emre Kapkın ve Ayşen Tekçen Kapkın). Payel Yayınları.
7. Gezer, E. E. (2020). Görsel retoriğin reklamlarda kullanımı ve basılı reklam örnekleri, Ankara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 2(2), s. 150-172.
8. Hagens, G. (2025, 11 Ocak). Gunther von Hagens. Erişim Tarihi: 29.12.2025. https://vonhagens-plastination.com/about-gunther-von-hagens

9. Hirst, D. (2025, 26 Şubat). Damien Hirst. Erişim Tarihi: 29.12.2025. https://www.artmajeur.com/damien-hirst/tr
10. Jansen, T. (2022, 3 Şubat). Theo Jansen. Erişim Tarihi: 30.12.2025. https://www.strandbeest.com/
11. Jentsch, E. & Freud, S. (2019). Tekinsizliğin psikolojisi üzerine, tekinsizlik üzerine. (Çev. Hakan Şahin). Laputa Yayınevi.
12. Jung, C. G. (2017). İnsan ve Sembolleri. (Çev. Hatice Mukaddes İlgün). Kabalcı Yayınları.
13. Kant, I. (2006). Yargı Gücünün Eleştirisi. (Çev. Aziz Yardımlı). İdea Yayınevi.
14. Kireçci, A. N. (2009). Estetik ürünler ve görsel retorik kuramları açısından dergi reklamlarının değerlendirilmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Krauss, R.S. (2021). Modern heykel dehlizleri. (Çev. Sibel Erduman). Everest Yayınları.
16. Kristeva, J. (2018) Korkunun güçleri, iğrençlik üzerine deneme. (Çev. Nilgün Tutal). Ayrıntı Yayınları.
17. Kuspit, D. (2014). Sanatın sonu. (Çev. Yasemin Tezgiden). Metis Yayınları.
18. Lacan, J. (2005) Ecrits. (Trans. Bruse Fink). Norton&Company.
19. Lacan, J. (2013a) Psikanalizin dört temel kavramı. (Çev. Nilüfer Erdem). Metis Yayınları.
20. Lacan, J. (2013b) Televizyon. (Çev. Ahmet Soysal). Monokl Yayınları.
21. Leleu, C. (2021, 12 Ağustos). Nagato Iwasaki’s men of the woods. Erişim Tarihi: 15.02.2025. https://pen-online.com/arts/nagato-iwasakis-men-of-the-woods/.
22. May, R. (2024). Kaygının anlamı. (Çev. Aysun Babacan). Okyanus Yayınları.
23. Meydan Larousse (1971). Estetik, (4). (1971), s. 386.
24. Piccinini, P. (2021, 10 Aralık). Patricia Piccinini. Erişim Tarihi: 28.12.2025. https://www.patriciapiccinini.net/index.php
25. Quinn, M. (2017, 21 Nisan). Marc Quinn. Erişim Tarihi: 28.12.2025. http://marcquinn.com/read/selected-interviews
26. Rank, O. (2016). Eş Benlik: Bir Psikanaliz Çalışması. (Çev. Gökçe Metin). Pinhan Yayıncılık.
27. Rosenkranz, K. (2018). Çirkinin estetiği. (Çev. Mustafa Özdemir). Muhayyel Yayıncılık.
28. Tabak, D. K., & Tomak, A. (2017). Güncel sanat pratiklerinde görsel retorik ve manipülatif yöntemler. Yıldız Journal of Art and Design, 4(1), s. 1-28.
29. Tunabolu-İkiz, T. (2006). Psikanaliz uygar adam işi mi? Cogito: Freud ve Kültür, Kış(49), s. 112-117.
30. Turan, S. L. (2021). Görsel retorik paradigması. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 8(71), ss. 1583-1587.
31. Worringer, W. (2017). Soyutlama ve özdeşleyim. (Çev. İsmail Tunalı). Hayalperest Yayınevi.
32. Zivkovic, M. (2000). The double as the "unseen" of culture: Toward a definition of doppelganger. The Scientific Journal Facta Universitatis Linguistics and Literature, 2(7), s. 121-128.