Üç Tarz-ı Kıyafet: Türk Resminde Kadın Temsilleri (1880-1940)

Öz

Osmanlı modernleşme hareketleriyle birlikte kadın, birçok alanda olduğu gibi sanat alanında da görünür olmaya başlamış, Türk resmine girmesi ise Sanâyi-i Nefise Mektebi’nin kurulmasıyla mümkün olmuştur. Türk resminde kadın imgesinin temsiline odaklanan bir izleyici üç farklı kadın temsiliyle karşılaşacaktır: Osmanlı kadını, Cumhuriyet kadını ve Anadolu kadını. Bu üç farklı kadın tipi üç kıyafet tarzı ile Türk resmine konu olacak, anlatım ve kompozisyon bu kıyafetlerin görsel, sosyolojik ve ideolojik çağrışımlarıyla uyumlu olacaktır. Türk resminde ortaya çıkan bu üç kıyafeti Tarz-ı Osmanî, Tarz-ı Cumhur ve Tarz-ı Taşra olarak isimlendirmek mümkündür. Bu temsillerde Osmanlı ve Cumhuriyet kadınları modern kıyafetler içinde mutlu ve müreffeh bir şekilde resmedilmiştir. Genellikle yemenili ve şalvarlı olarak temsil edilen Anadolu kadını ise yokluk, yoksulluk ve savaş kompozisyonlarının konusu olmuştur. Nitel araştırma yöntemini kullanacak olan çalışmanın amacı bu üç çeşit kıyafet tarzı üzerinden görsel ve ideolojik çözümlemeler yapmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu kadını
• Kadın temsili
• Türk resmi

Destekleyen Kurum

Bu araştırma için herhangi bir dış finansman alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışma insan veya hayvan katılımcıları içermemektedir. Tüm prosedürler bilimsel ve etik ilkelere uygun olarak gerçekleştirilmiş olup, atıfta bulunulan tüm çalışmalar uygun şekilde kaynak gösterilmiştir.

Teşekkür

Yazar herhangi bir kişi veya kuruma teşekkür etmek istememektedir.

Three Styles of Dress: Representations of Women in Turkish Painting (1880-1940)

Öz

With the Ottoman modernization movements, women began to become visible in the field of art, as in many other fields, and their entry into Turkish painting was possible with the establishment of the Sanâyi-I Nefise Mektebi. A viewer who focuses on the representation of the female image in Turkish painting will encounter three different female representations: Ottoman woman, Republican woman and Anatolian woman. These three different types of women will be the subject of Turkish painting with "Üç Tarz-ı Kıyafet", and the expression and composition will be compatible with the visual, sociological and ideological connotations of these clothes. It is possible to name these three outfits that emerged in Turkish painting as "Tarz-ı Osmanî", "Tarz-ı Cumhur" and "Tarz-ı Taşra. In these representations, Ottoman and Republican women are depicted as happy and prosperous, dressed in modern clothing. The Anatolian woman, often represented in a "yemeni" and "shalvar", has been the subject of compositions depicting scarcity, poverty, and war. The aim of this study, which will utilize qualitative research methods, is to conduct visual and ideological analyses of these three types of clothing styles.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian women
• Turkish painting
• Women represantation

Kaynakça

1. Acun, F. (2007). Görsel verilerde kadın imajı (1923–1960). Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16, 91–112. https://izlik.org/JA86RD58GW
2. Aliçavuşoğlu, E. (2007). Cumhuriyet öncesi dönemden günümüze kadın sanatçıların kendilerine ve kadınlara bakışı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Yıllığı, (19), 41–72. https://izlik.org/JA46FE72FN
3. Alkan, U. (2017). Türk resim sanatında 1914–1935 dönemi savaş temalı tabloların incelenmesi [Yayımlanmamış doktora tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi].
4. Antmen, A. (2010, 10 Ağustos). Bir biblo sehpası olarak Taksim Meydanı. Radikal. http://www.yapi.com.tr/haberler/bir-biblo-sehpası-olarak-taksim-meydani-_81816.html
5. Aslan, Ç. (2019). Erken Cumhuriyet dönemi sanat anlayışı ve Türk sosyologlarının yaklaşımları. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 18(3), 1004–1014. https://doi.org/10.21547/jss.494735
6. Atalay, N. (2010). Kent meydanı: Kamusal-estetik çerçevede eleştirel bir değerlendirme [Yayımlanmamış doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].
7. Aysal, N. (2011). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e giyim ve kuşamda çağdaşlaşma hareketleri. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 10(22), 3–32. https://izlik.org/JA88RF49HC
8. Aydın, R. (2018). Türk modernleşmesinde bir görünüm ve değişim temsili olarak kıyafet. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 3(6), 48–70. https://izlik.org/JA48EZ84MX

9. Ayhan, F. (2021). Türk geleneksel giyim kültüründe şalvar. Humanities Sciences (NWSAHS), 16(1), 59–70. https://doi.org/10.12739/NWSA.2021.16.1.4C0243
10. Barbarosoğlu, F. (2014). Osmanlı kadın modernleşmesi: “Yeni hayat” ın “yeni kadın” ları. Muhafazakâr Düşünce, 11(41–42), 9–26. https://izlik.org/JA88WB28EY
11. Bauhn, P. (2023). Osman Hamdi Bey – Osmanlı oryantalisti mi yoksa hümanist Osmanlı mı?. Aydın Sanat, 9(18), 229–249. https://izlik.org/JA25LD98KP
12. Belge, M. (1983). Türkiye’de günlük hayat. M. Belge (Ed.), Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi (Cilt 2) içinde (ss. 836–879). İletişim Yayınları.
13. Büberoğlu, N. (2020). Türk resminde kadınlar, kadın sanatçıların gözünden kadın temsiliyeti ve semboller [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi].
14. Çağlı, E. (2011). Kemalist dönemin öjeni politikalarında kadınlığın kurgulanışı: 1930–1945 [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi].
15. Dastarlı, E. (2019). Batılılaşan Türk resminde kadın imgesinin kamusal alanın oluşumundaki önemi. Yedi: Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, (22), 69–80.
16. Dastarlı, E. (2021). Yan kapıdan girenler: Modern Türk resminin analizi. Hayalperest Yayınevi.
17. Dastarlı Dellaloğlu, E. (2018). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türk resminde modernleşme: İmgeler ve Batılı kimlik [Yayımlanmamış doktora tezi, İstanbul Üniversitesi].
18. Duben, İ. (2007). Türk resmi ve eleştirisi. Bilgi Üniversitesi Yayınları.
19. Ergönül, E., & Koca, B. (2017). Erken Cumhuriyet dönemi resimlerinde kadın imgesi: Modernleşme ve milliyetçilik. Art-e Sanat Dergisi, 10(20), 761–786. https://doi.org/10.21602/sduarte.331487
20. Gelgeç Bakacak, A. (2009). Cumhuriyet dönemi kadın imgesi üzerine bir değerlendirme. Atatürk Yolu Dergisi, 44(1), 627–638. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000306
21. Göle, N. (2011). Modern mahrem: Medeniyet ve örtünme. Metis Yayınları.
22. Gül, M. F., & Özdil, O. (2022). Birinci Dünya Savaşı başlarında Erzurum’da tifüs salgını ve Hafız İsmail Hakkı Paşa’nın vefatı. USBAD Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 4(8), 145–169. https://doi.org/10.47994/usbad.1028505
23. Güler, M., & Çelik, H. (2023). Osmanlı’da modernleşme, kamusal alan ve kadın: Toplumsal değişimi Hanımlara Mahsus Gazete ile okumak. Bilig, (107), 127–160. https://doi.org/10.12995/bilig.10705
24. Günindi Ersöz, A. (2015). Özel alan/kamusal alan dikotomisi: Kadınlığın “doğası” ve kamusal alandan dışlanmışlığı. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 18(1), 80–102.
25. Günyol, V. (1983). Batılılaşma. M. Belge (Ed.). Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi (Cilt 2) içinde (ss. 255–259). İletişim Yayınları.
26. Işık, E. (2023). Cumhuriyet’in gürbüz çocukları. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (75), 1–12. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1002782
27. İnankur, Z. (2014). Osmanlı resminde kadın figürü. M. B. Tanman (Ed.). Nurhan Atasoy’a armağan içinde (ss. 201–209). Lale Yayıncılık.
28. Kahraman, H. B. (2013). Türkiye’de görsel bilincin oluşumu. Kapı Yayınları.
29. Kolukısa, E. (2018, Nisan 13). Renk, ışık ve titreşimin izinde. Cumhuriyet. https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/renk-isik-ve-titresimin-izinde-957929
30. Kaplan, L. (2001). Türk bediîyini koruma derneği ve Cumhuriyet döneminde Türk güzelliğini geliştirme çabaları. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 17(49), 159–170. https://izlik.org/JA32SA74ZA
31. Karabıyık Barbarosoğlu, F. (1994). Modernleşme sürecinde moda-zihniyet ilişkisi [Yayımlanmamış doktora tezi, İstaanbul Üniversitesi].
32. Kartal, C. B. (2008). II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e miras: “Makbul kadınlar”. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 38, 215–238.
33. Muhammedã, Z. (2014). Dini inanç ve unsurların Malazgirt Zaferi’ndeki rolü. Tarih Dergisi, (58), 1–23. https://izlik.org/JA68TX66GL
34. Oransay, G. (1973). Cumhuriyet’in ilk elli yılında geleneksel sanat musikimiz. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
35. Oskay, N. (2021). Osman Hamdi Bey’in tablolarında tekstil yaklaşımları ve dönemin kadın giyim formlarının yansımaları. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 6(1), 37–54. https://izlik.org/JA44XK89DB
36. Öğüt, S. (2018). Günümüz Türk resim sanatında kadın. Modular, 1(1), 89–97. https://izlik.org/JA44YZ43WT
37. Ölçer, N. (2022). Şehzade’nin sıra dışı dünyası: Abdülmecid Efendi. YILLIK: Annual of Istanbul Studies, 4, 156–160.
38. Özgen, Y. (Ed.). (2024). Atatürk’ün söylev ve demeçleri (Cilt III). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
39. Özkan, G. (2022). Cumhuriyet meydanları ve toprak alma törenleri örneğinde ulus inşa, toplumsal bellek ve halkla ilişkiler. Kültür ve İletişim, 25(1), 153–181. https://doi.org/10.18691/kulturveiletisim.1025552
40. Öztop, F. (2023). Osmanlı Devleti’nin son döneminde adab-ı umumiyenin muhafazası ve kadın. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(2), 788–798. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1083147
41. Ramazanoğlu, Y. (2005). Cumhuriyet’in dindar kadınları. M. A. Aktay (Ed.). Modern Türkiye’de siyasi düşünce: İslamcılık içinde (ss. 804–812). İletişim Yayınları.
42. Salman, F., & Atmaca, Z. (2010). Erzurum’da geleneksel kadın giysilerinin özellikleri. Sanat Dergisi, (15), 11–17. https://izlik.org/JA89UU24NY
43. Sar, E. (2021). Osmanlı İmparatorluğu’nda Batılılaşma hareketlerinden son dönemlere doğru uzanan yolculukta yetişen öncü kadın ressamımız Müfide Kadri ve eserlerindeki kadın imgesi. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 4(2), 221–234. https://izlik.org/JA98KP24GB
44. Sever, F. M. (2023). Cumhuriyet döneminde yeni harflerin halka öğretilmesinde Millet Mektepleri’nin halk eğitimine yönelik çalışmaları. Türk İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 18(35), 157–168.
45. Şengün, E. N. (2018). Batılılaşma dönemi Osmanlı resminde Türk ressamların kadın portreleri. Gorgon Kültür, Tarih Araştırma Dergisi, (3), 32–41. https://gorgondergisi.com/batililasma-donemi-osmanli-resminde-turk-ressamlarin-kadin-portreleri/
46. Topaloğlu, H. (2012). Ulusal bedenin inşası: Beden eğitimi, spor ve halk oyunları politikaları. Toplum ve Kuram, (6–7), 141–154.
47. Topallı, E. (2022). Fausto Zonaro’nun tablolarında Margarethe Fehim tasvirleri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(43), 851–904. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1071870
48. Uçan, L. (2019). Son Halife Abdülmecid Efendi’nin hayatı: Şehzâdelik, veliahtlık ve halifelik yılları [Yayımlanmamış doktora tezi, İstanbul Üniversitesi].
49. Uzunoğlu, M. (2008). Cumhuriyet’ten günümüze toplumsal değişimin Türk resim sanatında kadın imgesine yansıması [Yayımlanmamış sanatta yeterlik tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi].
50. Yıldırım, T. (2021). Erken Cumhuriyet dönemi millî musiki politikalarının Türkiye’de müzik sosyolojisi düşüncesinin ortaya çıkma süreçlerine etkileri. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(33), 312–332. https://doi.org/10.12981/mahder.833613
51. Yiğit, İ., & Sezikli, U. (2020). Türk mûsikîsi ve yasaklar (1754–1952). Darülfünun İlahiyat, 31(1), 119–135. https://doi.org/10.26650/di.2020.31.1.0012
52. Yasa Yaman, Z. (2006). Ötekinin varlığı: Her resim bir öykü anlatır modern Türk sanatında kadın imgesinin dönüşümü. B. Akkayunlu (Haz.), Kadınlar, resimler, öyküler: Modernleşme sürecindeki Türk resminde “kadın” imgesinin dönüşümü içinde (ss. 8–85). Pera Müzesi Yayınları.
53. Yazkaç, P., & Gürensoy Şener, H. (2018). Osmanlı döneminde yetişen öncü kadın ressamlarımızdan Müfide Kadri. Kalemişi, 6(12), 121–138. https://doi.org/10.7816/kalemisi-06-12-01
54. Zorlu, Y. (2015). Alay Gazetesi (1920) örneğinde moda, kadın figürü ve Batılılaşma. Sosyal Bilimler Metinleri, (6), 1–27. https://izlik.org/JA84UY79MU