Kötülüğün Sanatta Görsel Dönüşümü: Kozmik Kaostan Görünmez Şiddete

Öz

Bu makale, kötülük temsillerinin sanat tarihinde geçirdiği dönüşümü incelemektedir. Arkaik toplumlarda kozmik kaos, kirlenme ve kutsal düzenin bozulmasıyla ilişkilendirilen kötülük anlayışı, tek tanrılı dinlerle birlikte günah ve özgür irade çerçevesinde yeniden anlam kazanmıştır. Modern dönemde ise kötülük, bireysel bir ahlaki sorun olmanın ötesine geçerek bürokratik yapılar, ideolojik aygıtlar ve psikolojik süreçler içinde işleyen görünmez mekanizmalar üzerinden ele alınmaya başlanmıştır. Bu dönüşüm, Paul Ricoeur, Augustinus, Hannah Arendt, Pierre Bourdieu, Byung-Chul Han ve Slavoj Žižek gibi düşünürlerin geliştirdiği yaklaşımlar doğrultusunda tarihsel bir perspektifle değerlendirilmiş; sanat tarihindeki yansımaları ise Antik Çağ'dan çağdaş sanata uzanan örnekler üzerinden incelenmiştir. İlk dönemlerde kötülüğü dışsal güçler olarak betimleyen ve ondan korunmayı amaçlayan imgelerin yerini, modern ve çağdaş sanatla birlikte savaşlar, soykırımlar, toplumsal eşitsizlikler ve görünmez iktidar ilişkileri gibi güncel sorunları görünür kılan eleştirel yaklaşımlar almıştır. Bu doğrultuda çalışma, çağdaş sanatta kötülüğün yalnızca estetik bir tema olarak değil, yaşanılan çağın ahlaki, toplumsal ve siyasal krizlerini sorgulayan eleştirel bir düşünme alanı olarak öne çıktığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Apotropaik imgeler
• Grotesk
• Kötülük
• Kötülük imgeleri
• Sanat tarihi

Destekleyen Kurum

Bu araştırma için herhangi bir dış finansman alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışma insan veya hayvan katılımcıları içermemektedir. Tüm prosedürler bilimsel ve etik ilkelere uygun olarak gerçekleştirilmiş olup, atıfta bulunulan tüm çalışmalar uygun şekilde kaynak gösterilmiştir.

Teşekkür

Yazar herhangi bir kişi veya kuruma teşekkür etmek istememektedir.

The Visual Transformation of Evil in Art: From Cosmic Chaos to Invisible Violence

Öz

This article examines the transformation of the concept of evil throughout the history of art. In archaic societies, evil was associated with cosmic chaos, pollution, and the disruption of sacred order; with the rise of monotheistic religions, it was reinterpreted within the framework of sin and free will. In the modern period, evil moved beyond the realm of individual moral responsibility and began to be understood through less visible mechanisms operating within bureaucratic structures, ideological systems, and psychological processes. This transformation is discussed from a historical perspective through the approaches of thinkers such as Paul Ricoeur, Augustine, Hannah Arendt, Pierre Bourdieu, Byung-Chul Han, and Slavoj Žižek, while its reflections in art are examined through examples ranging from antiquity to contemporary art. Images that once represented evil as an external force and served a protective function gradually gave way, particularly in modern and contemporary art, to critical approaches addressing war, genocide, social inequality, and less visible forms of power and violence. Accordingly, this study argues that in contemporary art evil functions not merely as an aesthetic theme, but as a critical field of inquiry through which the moral, social, and political crises of the present are questioned.

Anahtar Kelimeler

• Apotropaic images
• Art history
• Evil
• Grotesque
• Images of evil

Kaynakça

1. Arendt, H. (2009). Kötülüğün sıradanlığı: Adolf Eichmann Kudüs’te (Ö. Çelik, Çev.). Metis Yayınları.
2. Arter. (n.d). Cengiz Çekil: Bugün de yaşıyorum. https://www.arter.org.tr/sergi/cengiz-cekil-bugun-de-yasiyorum/1193
3. Asante, M. K. (2009). Apep. In M. K. Asante & A. Mazama (Ed.), Encyclopedia of African religion (pp. 64–65). SAGE Publications.
4. Augustinus. (2010). İtiraflar (Ç. Dürüşken, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
5. Bataille, G. (2016). Edebiyat ve kötülük (A. Sönmezay, Çev.; 4. bs.). Ayrıntı Yayınları.
6. Berger, P. L. (2005). Kutsal şemsiye: Dinin sosyolojik teorisinin ana unsurları (A. Coşkun, Çev.; 3. bs.). Rağbet Yayınları.
7. Bourdieu, P. (2015). Eril tahakküm (B. Yılmaz, Çev.). Bağlam Yayıncılık.
8. Burke, E. (1998). A philosophical enquiry into the origin of our ideas of the sublime and beautiful (A. Phillips, Ed.). Oxford University Press.

9. Camus, A. (2008). Yabancı (V. Günyol, Çev.). Can Yayınları.
10. Cevizci, A. (1999). Felsefe sözlüğü (6. bs.). Paradigma Yayınları.
11. Cole, P. (2022). Kötülük miti (R. Kuldaşlı, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
12. Faraone, C. A. (2024). Confronting evil at the boundaries of the city, the house, and the human body. In M. G. Spathi, M. Chidiroglou, & J. Wallensten (Eds.), Apotropaia and phylakteria: Confronting evil in ancient Greece (pp. 1–10). Archaeopress. https://doi.org/10.2307/jj.15136044.4
13. Faulkner, R. O. (1937). The Bremner-Rhind Papyrus: III: D. The book of overthrowing ‘Apep. The Journal of Egyptian Archaeology, 23(1), 166–185. https://doi.org/10.1177/030751333702300135
14. Finocchio, R. (2004, October 1). Nineteenth-century French realism. The Metropolitan Museum of Art. https://www.metmuseum.org/essays/nineteenth-century-french-realism
15. Hall, M. B. (1976). Michelangelo’s Last Judgment: Resurrection of the body and predestination. The Art Bulletin, 58(1), 85–92. https://doi.org/10.1080/00043079.1976.10787243
16. Han, B.-C. (2015). Yorgunluk toplumu (S. Yalçın, Çev.). Açılım Kitap.
17. Heidel, A. (1963). The Babylonian genesis: The story of the creation (2nd ed.). University of Chicago Press.
18. Hesiodos. (2016). Theogonia–İşler ve günler (S. Eyüboğlu & A. Erhat, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
19. İbn Sînâ. (2013). En-Necât: Felsefenin temel konuları (K. Şenel, Çev.). Kabalcı Yayıncılık.
20. Kagan-Moore, H. (2016). The journey through the judgment: Affective viewing and the monstrous in Bosch’s Vienna Last Judgment triptych. Preternature: Critical and Historical Studies on the Preternatural, 5(2), 133–158. https://doi.org/10.5325/preternature.5.2.0133
21. Kelly, H. A. (2006). Satan: A biography. Cambridge University Press.
22. Kramer, S. N. (1963). The Sumerians: Their history, culture, and character. University of Chicago Press.
23. Kulik, A. (2013). How the devil got his hooves and horns: The origin of the motif and the implied demonology of 3 Baruchı. Numen, 60(2–3), 195–229. https://doi.org/10.1163/15685276-12341263
24. Leibniz, G. W. (2009). Theodicee: Ya da Tanrının haklı kılınması: Tanrının iyiliği, insanın özgürlüğü, kötülüğün kaynağı üzerine denemeler (L. Özşar, Çev.). Biblos Kitabevi.
25. Musée Fabre. (n.d.). L’Ange déchu. https://www.museefabre.fr/lange-dechu
26. Museo Nacional del Prado. (n.d). Saturn. https://www.museodelprado.es/en/the-collection/art-work/ saturn/18110a 75-b0e7-430c-bc73-2a4d55893bd6
27. Neiman, S. (2021). Modern düşüncede kötülük: Alternatif bir felsefe tarihi (A. Sargüney, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
28. Ricoeur, P. (1967). The symbolism of evil (E. Buchanan, Trans.). Beacon Press.
29. Schock, P. A. (1993). The marriage of heaven and hell: Blake’s myth of Satan and its cultural matrix. ELH, 60(2), 441–470.
30. The Metropolitan Museum of Art. (n.d.). Terracotta gorgoneion antefix (roof tile), ca. 580–570 BCE. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/248331
31. Yaran, C. S. (1997). Kötülük ve teodise: Batı ve İslam din felsefesinde “kötülük problemi” ve teistik çözümler. Vadi Yayınları.
32. Yitik, A. İ. (2003). Hint dinlerinde kötülük ve şeytan. Milel ve Nihal, 1(1), 21–39.
33. Žižek, S. (2018). Şiddet (A. Ergenç, Çev.). Encore Yayınları.