The Statistics Of Words Beginning With The /t/ Sound In Divânü Lûgati’t-Türk In Contemporary Uyghur Turkish And Western Turkish

Öz

The primary aim of this study is to determine, through quantitative data, the extent to which words beginning with the /t/ sound in Dīwān Lughāt al-Turk are represented in the vocabularies of Modern Uyghur Turkish and Western Turkish. Although there are numerous works available for comparative studies of the Turkish language, Dīwān Lughāt al-Turk stands out as one of the most authoritative sources among them. For this reason, the study addresses the question of to what extent the vocabulary of Dīwān Lughāt al-Turk represents Modern Uyghur Turkish and Western Turkish within the broader Turkish linguistic tradition. The origin of the Central Asian literary language is based on Uyghur. It is known that Karakhanid Turkish was used in major cities of Eastern Turkistan. As a work from the same period, Dīwān Lughāt al-Turk and Modern Uyghur Turkish overlap in terms of their linguistic sources. Therefore, comparing such a significant work with the vocabularies of Modern Uyghur Turkish and Western Turkish is of great importance for dialect classification and lexicographical studies. The study consists of three main analytical components: phonology, semantics, and morphology. The findings at each stage were determined through percentage-based analysis and evaluated in the conclusion section. This study reveals, on the basis of the /t/ sound, the extent to which the vocabulary of Dīwān Lughāt al-Turk has statistically contributed to the literary written languages of Eastern and Western Turkish.

Anahtar Kelimeler

• Divânü Lûgati’t-Türk
• /t-/ sound
• Contemporary Uyghur Turkish
• Eastern Turkish

Divanü Lügati’t-Türk’te /t/ Sesi ile Başlayan Sözcüklerin Çağdaş Uygur Türkçesi ve Batı Türkçesindeki İstatistiği

Öz

Çalışmanın temel amacı, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te /t/ sesi ile başlayan sözcüklerin Çağdaş Uygur Türkçesi ve Batı Türkçesi söz varlığında ne oranda yer aldığını sayısal verilerle tespit etmektir. Türk dili karşılaştırmalarında kullanılabilecek pek çok eser bulunmakla birlikte Dîvânu Lugâti’t-Türk bu eserler arasında en yetkin kaynaklardan biridir. Bu nedenle, Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün söz varlığının Türk dilinin Çağdaş Uygur Türkçesini ve Batı Türkçesini ne ölçüde temsil ettiği sorusu çalışmada ele alınmıştır. Orta Asya edebî lehçesinin kökeni Uygurcaya dayanmaktadır. Hakaniye Türkçesinin Doğu Türkistan’ın belli başlı kentlerinde kullanıldığı bilinmektedir. Aynı dönemin eseri olan Dîvânu Lugâti’t-Türk ile Çağdaş Uygur Türkçesi, kaynak bakımından örtüşmektedir. Bu nitelikteki bir eserin Çağdaş Uygur Türkçesi ve Batı Türkçesi söz varlığı ile karşılaştırılması, lehçe tasnifi ve sözlükçülük çalışmaları açısından önem taşımaktadır. Çalışma; ses bilgisi, anlam bilgisi ve yapı bilgisi olmak üzere üç ana inceleme başlığından oluşmaktadır. Her aşamadaki bulgular yüzdelik oranlarla belirlenmiş ve sonuç bölümünde değerlendirilmiştir. Bu çalışmayla, Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün söz varlığının Doğu Türkçesi ve Batı Türkçesinin edebî yazı diline istatistiksel olarak ne oranda kaynaklık ettiği, /t-/ sesi ölçeğinde ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Divânü Lûgati’t-Türk
• /t-/ Sesi
• Çağdaş Uygur Türkçesi
• Doğu Türkçesi
• Batı Türkçesi

Kaynakça

1. Akarsu, B. (1998). Dil-Kültür Bağlantısı (3.baskı). İnkılap Yayınevi.
2. Akdoğan, Y. (1999). Azerbaycan Türkçesinden Türkiye Türkçesine Büyük Sözlük. Beşir yayınevi.
3. Altaylı, S. (2018). Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Aksan, D. (1987). Anlam Bilimi ve Türk Anlam Bilimi (3.basım). Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları.
5. ___ (1998). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Balyemez, S. (2018). Türkiye Türkçesinde kapalı gövde örnekleri. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 63, 243-266. DOI: 10.14222/Turkiyat3966
7. Benzig, J. (1979). Türk dillerinin sınıflandırılması I: Tarihi Türk Şiveleri. (çev. R. Küçükboyacı). Atatürk Üniversitesi Yayınları.
8. Berbercan, M. T. (2014). Türk yazı dilinin tarihî dönemleri ve Orta Türkçenin yeri meselesi. Journal of History School. 7/17, 765-783. DOI No: http://dx.doi.org/10.14225/Joh399

9. Coşkun, V. (1988). Yeni Uygur Türkçesinde ses uyumu ve ses olayları. Türk Dünyası Dil ve Edb. Dergisi, 6, 796-807.
10. Çağatay, S. (1944). Uygur dilinin grameri (Tanıtım). Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi 5, 77-88.
11. Clauson, S. G. (1972). An Etymological dictionary of Pre Thirteenth Century Turkish. Oxford: At The Clarendon Press.
12. Dankoff, R. ve Kelly, J. (1982-84-85). Mahmud el-kaşgari Compendium of Turkic Dialects Part I-II-III. (Diwan Luγat at-Turk). Harvard Üniversity Press.
13. Daniel, St. J. (1997). Uighur-English-Turkish Dictionary. Şincang Halk Neşriyati.
14. Erdal, M. (1991). Old Turkic word formation a functional approach to the lexicon. Vol. I-II. Turcologica, 7, XIV, 874.
15. Emet, E. (2000). Doğu Türkistan Uygur Ağızları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Ercilasun, A. B. (2019). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Akçağ Yayınları.
17. ___ (1991). Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü. Kültür Bakanlığı Yayınları.
18. Erdağı, B. (1998). Uygurlar ve Yeni Uygurca. Çağdaş Türk Dili dergisi, X/119, 25-34.
19. Eren, H. (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü (2.baskı). Bizim Büro Basımevi.
20. Gabain, A. V. (2000). Eski Türkçenin Grameri (çev. Mehmet Akalın). Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Gaydarci, G. A., Koltska, E. K., Pokrovskaya, L. A., ve Tukan, B. P. (1991). Gagauz Türkçesinin Sözlüğü. Kültür Bakanlığı Yayınları.
22. Guıradud, P. (1999). Anlambilim - La sémantıque (çev. Berke Vardar). Multilingual Yayınları.
23. Gülensoy, T. (2010). Türkçe El Kitabı. Akçağ Yayınları.
24. Hengirmen, M. (1998). Türkçe Dilbilgisi (3.basım). Engin Yayınları.
25. İltebir, A. B. (1995). Kaşgarlı Mahmut, Dîvânu Lugâti’t-Türk ve Doğu Türkistan. Dil Dergisi 33, 30-44.
26. Jarring, G. (1964). An Eastem Turki-English Dialect Dictionary. Lunds Universitets Arsskrift.
27. Johanson, L. (2018). Türkçe Dil İlişkilerinde Yapısal Etkenler. (çev. Nurettin Demir). Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Johanson, L., Éva Á. Csató (2006). The Turkic Languages. Routledge.
29. Karaağaç, G. (2013). Türkçenin Dil Bilgisi. Akçağ Yayınları.
30. Karaca, V. İ. (2022). Çağdaş Türk Lehçelerinde Ünsüzler [Basılmamış doktora tezi]. Fırat Üniversitesi.
31. Karaşlar, M. S. (2015), Altay dillerinde /T/ sesi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi The Journal of İnternational Social Research. C. 8/40, 93. ISSN: 1307-9581. https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/t-sound-in-altaic-languages.pdf
32. Kaşgarlı M. (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. (çev. Mustafa S. Kaçalin) Vakıfbank Kültür Yayınları.
33. ___ (2018). Dîvânu Lugâti’t-Türk Tercümesi. (çev. Ahmet B. Ercilasun, Ziyat Akkoyunlu). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
34. ___ (1991). Dîvânu Lugâti’t-Türk Tercümesi I (4.baskı). (çev. Besim Atalay). Türk Dil Kurumu Yayınları.
35. ___ (1991). Dîvânu Lugâti’t-Türk Tercümesi II (4.baskı). (çev. Besim Atalay). T Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. ___ (1991). Dîvânu Lugâti’t-Türk Tercümesi III (4.baskı). (çev. Besim Atalay). Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. ___ (1991). Dîvânu Lugâti’t-Türk Dizini IV “Endeks” (4.baskı).( çev. Besim Atalay). Türk Dil Kurumu Yayınları.
38. ___ (1981). Türkî Tillar Divani I. (çev. Abdusalam Abbas ve diğerleri). Şincan Halk Neşriyati.
39. ___ (1983). Türkî Tillar Divani II. (çev. Abdusalam Abbas ve diğerleri). Şincan Halk Neşriyati.
40. ___ (1984). Türkî Tillar Divani III. (çev. Abdusalam Abbas ve diğerleri). Şincan Halk Neşriyati.
41. Kaşgarlı, S. M. (1961). Uygur Dili Grameri. Xinjiang Üniversitesi Yayın Merkezi.
42. ___ (1992). Modern Uygur Türkçesi Grameri. Orkun Yayınevi.
43. Köyyar, M. (2004). Dîvânu Lugâti’t-Türk’te /t-/ Sesi ile Başlayan Sözcüklerin Yeni Uygur Türkçesine Yansımaları [Basılmamış yüksek lisans tezi]. Çukurova Üniversitesi.
44. ___ (2026). Dîvânu Lugâti’t-Türk’te /t-/ sesi ile başlayan sözcüklerin Çağdaş Uygur Türkçesi ile Batı Türkçesine yansımaları. BİLSEL Yayınları, 95-105. ISBN: 978-625-8531-14-5. https://www.acariskongreleri.com/wp-content/uploads/Kasgarli-Mahmut-Kongre-Kitabi.pdf.
45. Kurban, İ. (1986). Çagdaş Uygur Türkçesi. Türk Dili Araştırmaları. 45, 45-55.
46. ___ (1989). Yeni Uygur Türkçesi grameri. Türk Kültürü Araştırmaları, XXVI-2, 243-266.
47. Kültür Bakanlığı (1990). Dîvânu Lugâti’t-Türk (Tıpkı basım). T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
48. Necip, E. N. (2013). Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü. (çev. İ. Kurban). Türk Dil Kurumu Yayınları.
49. Ögel, B. (1988). İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi (3.baskı). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
50. Özer, F. (1998). Orta Türkçe döneminin eserleri ve sözlükleri. Kebikeç İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, 6, 124-129.
51. Öztürk, R. (1994). Yeni Uygur Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
52. ___ (1997). Uygur ve Özbek Türkçelerinde Fiil. Türk Dil Kurumu Yayınları.
53. Özyetgin, A. M. (23 Ocak 2006). Tarihten Bugüne Türk Dili Alanı. Beijing/China: Chinese Academy of Social Science, Sino-Foreign Relationship Department of Institute of History.
54. Sevortyan, E. V. (1974). Etimologiçeskiy Slovar Tyurkskih Yazıkov. I-II-III. (Akademiya Nauk SSSR, İnstitut Yazıkoznaniya, İzdatel’stvo “Nauka”-Moskva).
55. Sinop, M. (2008). Dîvânu Lugâti’t-Türk'te /t-/ sesiyle başlayan kelimelerin Özbek Türkçesindeki durumu [Basılmamış yüksek lisans tezi]. Çukurova Üniversitesi.
56. Şincaŋ Uygur Aptonom Rayonluk Milletler Til-Yizik Hizmiti Komititi Luget Bölümi (1990). Hazirgi Zaman Uygur Adebiy Tilinin İmla Lugiti: Sinjan Xalq Nasriyati.
57. ___ (1990). Uygur Tilining İzahliq Lugiti I. Milletler Neşriyati.
58. ___ (1991). Uygur Tilining İzahliq Lugiti II. Milletler Neşriyati.
59. ___ (1992). Uygur Tilining İzahliq Lugiti III. Milletler Neşriyati.
60. Taklımakanlı, A. P. (2002). Uygur Türkçesindeki “a, ӓ” ünlülerinin “e, i”ye değişmesi ve sebepleri”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 13, 125-132. https://izlik.org/JA24RD49RN
61. Tavkul, U. (2003). Türk Lehçelerinin Sınıflandırılmasında Bazı Kriterler. Kırım Dergisi, 12(45), 23-32.
62. Tekin, Ş. (1976). Eski Türkçe. Türk Dünyası El Kitabı, 142-192.
63. Tekin, T. (2008). Orhon Yazıtları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
64. ___ (1995). Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler. Simurg Yayınları.
65. Tekin, T., Ölmez M., Ceylan E., Ölmez Z. ve Eker S. (1995). Türkmence-Türkçe Sözlük. Simurg Yayınları.
66. Topak, E. (2002). Dîvânu Lugâti’t-Türk’te “T-” Sesi ile Başlayan Kelimelerin Derleme Sözlüğü’ne Yansımaları [Basılmamış yüksek lisans tezi]. Çukurova Üniversitesi.
67. Tömür, Xamit (1987). Hazirqi Zaman Uygur Tili Grammatikisi (Morfologiya) Milletler Neşriyati.
68. Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
69. ___ (1993). Derleme Sözlüğü C. 1-12. Türk Dil Kurumu Yayınları.
70. Yavan, K. (1989). Küçük Yeni Uygur Türkçesi Grameri [Basılmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.