Vâsık-zâde Erşed’in Şiirlerinde Felek ile İlgili Benzetme Unsurları

Öz

Klasik Türk şiirinde topluma ve doğaya dair hemen her şeyin yansımasını bulmak mümkündür. Evrenin düzeni ve bu düzenin parçaları arasında yer alan Güneş, Ay, felek, yıldızlar, gezegenler gibi kozmik unsurlar çeşitli yönleriyle şiirlere malzeme olmuşlardır. Şairler kozmik kavramların hem yücelik, hareket, tesir, şekil gibi özelliklerini hem de sevgili ya da övülen kişi bağlamında çeşitli benzerlik ilişkilerini, özellikle gazellerde estetik bir bakışla yansıtmışlardır. Böylelikle gazellerin temel konularından olan sevgili ve övülen kişinin vasıfları anlatılırken kozmik kavramlar, hemen her klasik Türk şairi için önemli bir ilham kaynağı olur. Şairin kozmik unsurlara yüklediği anlamları tespit etmek de klasik Türk şiirinin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayacaktır. Bu çalışmada on sekizinci yüzyıl şairlerinden olan Vâsık-zâde Erşed hakkında kısa bir bilgi verdikten sonra divançesi taranarak “felek” kavramının kullanıldığı altmış iki örnek tespit edilmiş ve söz konusu tespitlerde feleğin kullanım özellikleri incelenmeye çalışılmıştır. Verilen örnek beyitlerin dışında kalan diğer benzetmelerin künye bilgileri çalışmanın sonunda verilmiştir. Metin merkezli çalışmada kelime bazlı tarama yöntemi kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• Vâsık-zâde Erşed
• felek
• benzetme

The Function and Semantic Layers of the Celestial Motif in Vâsık-zâde Erşed's Divan

Öz

In classical Turkish poetry, reflections of society and nature can be found in abundance. Cosmic elements such as the Sun, the Moon, the heavens, stars, and planets components of the universal order were employed in various ways as poetic material. Poets conveyed both the grandeur, motion, influence, and form of these cosmic concepts, as well as their analogical associations with the beloved or the praised figure, particularly in the genre of the ghazal, through an aesthetic lens. Thus, while describing the attributes of the beloved or the person being praised central themes of the ghazal cosmic notions served as a significant source of inspiration for nearly every classical Turkish poet. Identifying the meanings attributed by poets to cosmic elements contributes to a deeper understanding of classical Turkish poetry. In this study, following a brief introduction to Vâsık‑zâde Erşed, one of the poets of the eighteenth century, his divançe was surveyed and sixty‑two instances of the concept of felek were identified. The analysis then focused on examining the distinctive features of its usage in these occurrences. Beyond the cited couplets, bibliographic information for the other similes has been provided at the end of the study. The research, being text‑centered, employed a word‑based scanning method.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish literature
• Vâsık-zâde Erşed
• fate
• comparison

Kaynakça

1. Akbayar, N. ve Kahraman, S. A. (1996), Mehmed Süreyyâ Sicill-i Osmanî, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
2. Canım, R. (2018). Divan Edebiyatının Kaynakları. İstanbul: Akıl-Fikir Yayınları.
3. Çınarcı, M. N. (2019), Şeyhü’l-İslam Arif Hikmet Bey’in Tezkiretü’ş-Şu’arâsı ve Transkripsiyonlu Metni, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, e-kitap. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/64059,seyhulislam-arif-hikmet-bey-tezkiresipdf.pdf?0.
4. Çukurlu, T. (2022). Vâsık-zâde Erşed Dîvânı’ndaki Tarih Manzumeleri Üzerine Bir İnceleme. Premium E-Journal of Social Science, 6(18), 13–23.
5. Çukurlu, T. (2023). Dîvânçe-i Erşed. İstanbul: Ihlamur Akademi Yayınları.
6. Deniz, S. (1992). 16. Yüzyıl Bazı Dîvân Şâirlerinin Türkçe Dîvânlarında Kozmik Unsurlar (Bâkî, Fuzûlî, Hayâlî Beğ, Nev'î, Yahya Beğ). [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi. Erdem, S. (1994), Râmiz ve Âdâb-ı Zurefâ’sı İnceleme-Tenkidli Metin-İndeks-Sözlük, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
7. Kılıç, F. (2017), Şefkat Tezkiresi Tezkîre-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bağdâdî, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, e-kitap. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55753,sefkat-tezkiresi-pdf.pdf?0.
8. Kurnaz, C. (1995). Felek, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 12. ss. 306/307. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.

9. Oğraş, R. (2018), Esad Mehmed Efendi ve Bağçe-i Safâ-Endûz, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, e-kitap. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59393,esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduzpdf.pdf?0.
10. Ögel, B. (2014). Türk mitolojisi II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
11. Öztürk, F. (2018), Silâhdâr-zâde Mehmed Emîn Tezkire-i Silâhdâr-zâde, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, e-kitap. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58902,tezkire-i-silahdar-zadepdf.pdf?0.
12. Pala, İ. (1995), Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Ankara: Akçağ Yayınları.
13. Rado, Ş. (1969). Büyük Türk Sözlüğü. İstanbul: Osmanlı Yayınları.
14. Türkçe Sözlük (2011). (Şükrü Akalın vd. Haz.), Ankara: Türk Dil Kurumu.
15. Unat, Y. (2013), İlkçağlardan Günümüze Astronomi Tarihi, Ankara: Nobel Yayınları.
16. Yıldız, E. (2021), Vâsık-zâde Abdülhamit Erşed ve Fındıklı Şehrengizi, Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 7(3), ss. 767-783.