Sovyetler ve ABD’nin Afganistan Müdahalelerinin Türkiye’de Basına Yansıması Cumhuriyet ve Milliyet Gazetelerinde 1979 ve 2001 Olayları

Öz

Bu makale, tarih boyunca stratejik konumu ve ekonomik geçiş bölgesi olma özelliğiyle önemli bir yere sahip olan Afganistan’ın, Sovyetler Birliği'nin 1979'daki ve ABD'nin 2001'deki müdahalelerinin Türkiye basınına yansımalarını ele almaktadır. Makalede, Milliyet ve Cumhuriyet gazetelerinin bu iki müdahaleye ilişkin haber ve köşe yazıları incelenmiştir. 1979 Sovyet müdahalesi, Afganistan’daki iç karışıklıkların derinleşmesi ve Sovyetlerin stratejik çıkarlarını koruma çabalarıyla başlamıştır. 2001 Amerikan müdahalesi ise 11 Eylül saldırıları sonrasında, El Kaide'nin lideri Usame bin Ladin'i korunması gerekçe gösterilerek Taliban rejimini hedef alarak başlatılmıştır. Bu çalışma, Milliyet ve Cumhuriyet gazetelerinin arşivlerinden sağlanan haberler ve köşe yazılarından beslenmiş, yazarların yorumları ve haber dilinde olayların nasıl aktarıldığına odaklanmıştır. Türkiye’de her iki müdahale döneminde de gazetelerin yerel ve uluslararası ajanslardan faydalanarak kapsamlı haberler sunduğu görülmüştür. Özellikle bu makalede ele alınan iki gazete, Türk basının ciddi bir kısmını temsil ettiği düşünülerek, incelendiğinde Sovyet müdahalesinin daha eleştirel, Amerikan müdahalesinin ise terörle mücadele bağlamında daha meşru bir çerçevede gösterildiği belirlenmiştir. Buna ek olarak, gazetelerin müdahalelere ilişkin farklı bakış açıları, dönemin siyasi ve ideolojik atmosferini de okuyucuya yansıtmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Afganistan
• Basın
• Milliyet
• Cumhuriyet
• Sovyetler
• ABD
• 1979
• 2001

Reflections of the Soviet and US Interventions in Afghanistan on the Press in Türkiye: The Incidents of 1979 and 2001 in Cumhuriyet and Milliyet Newspapers

Öz

This article analyzes the reflections of the Soviet Union's interventions in 1979 and the United States interventions in 2001 in Afghanistan, which has an important place in history due to its strategic location and economic transit zone, on the Turkish press. Drawing on a comparative analysis of news reports and opinion columns from the newspapers Milliyet and Cumhuriyet, the study explores how each intervention was framed in the Turkish media. The 1979 Soviet intervention was triggered by the deepening civil unrest in Afghanistan and Soviet efforts to protect its strategic interests. The 2001 American intervention, on the other hand, was launched after the September 11 attacks, targeting the Taliban regime on the grounds of protecting Osama bin Laden, the leader of Al-Qaeda. This study evaluates news articles and columns from the archives of Milliyet and Cumhuriyet newspapers, focusing on how writers comments and the language of the news shaped the events. During both intervention periods in Turkey, newspapers utilized local and international agencies to provide comprehensive news coverage. In particular, when the two newspapers discussed in this article are analyzed, considering that they represent a significant portion of the Turkish press, it is determined that the Soviet intervention was presented in a more critical framework, while the American intervention was presented in a more legitimate framework in the context of the fight against terrorism. In addition, the different perspectives of the newspapers on the interventions reflect the political and ideological atmosphere of the period.

Anahtar Kelimeler

• Afghanistan
• Press
• Milliyet
• Cumhuriyet
• Soviets
• USA
• 1979
• 2001

Kaynakça

1. Cumhuriyet Gazete Arşivi: Cumhuriyet Gazetesi. Aralık 1979- Aralık 1980 – Ekim 2001- Ekim 2002 https://egazete.cumhuriyet.com.tr/
2. Milliyet Gazete Arşivi: Milliyet Gazetesi. Aralık 1979- Aralık 1980 – Ekim 2001- Ekim 2002 https://gazetearsivi.milliyet.com.tr/
3. Azimy M.N., (2020) Kamu Diplomasisi Bağlamında Afganistan'ın Uluslararası Basında Temsili, Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi.
4. Blood, A. (1979). AmEmbassy Kabul cable 7726 to SecState, October 28, 1979, “Meeting with President Amin”. National Security Archive. Erişim: 6 Mayıs 2025, https://nsarchive.gwu.edu/document/18114-document-2-amembassy-kabul-cable-7726
5. BBC Türkçe. (10 Temmuz 2023). 11 Eylül 2001 saldırıları: Nasıl düzenlendi, kaç kişi öldü, sonrasında ne oldu? https://www.bbc.com/turkce/articles/cze5901geppo
6. Bush, G. W. (2001, Ekim 7). Presidential address to the nation. The White House. https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2001/10/20011007-8.html
7. Cumhuriyet Vakfı. (t.y.). Tarihçemiz. Erişim adresi: https://cumhuriyetvakfi.org.tr/tarihcemiz/
8. Çeliker, F. A. (2024). 1926 yılı Milliyet'in başmakaleleri üzerine bir inceleme. The Journal of Academic Social Science, 99, 433-439.

9. Estrella, R. (2001, 14 Eylül). NATO ülkelerinin parlamenter üyeleri, ABD ile dayanışma beyanı. The Avalon Project. https://avalon.law.yale.edu/sept11/nato_009.asp
10. Erdem, B. N. (2016). Abdi İpekçi yönetimindeki Milliyet Gazetesi'nin bir kitle gazetesi olarak Soğuk Savaş bağlamında değerlendirilmesi. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(3), 293-314.
11. Federal Bureau of Investigation. (t.y.). Osama bin Laden. FBI. Erişim: 6 Mayıs 2025, https://www.fbi.gov/history/famous-cases/osama-bin-laden
12. George W. Bush Presidential Library. (t.y.). Global War on Terror. Erişim: May 6 Mayıs 2025, https://www.georgewbushlibrary.gov/research/topic-guides/global-war-terror
13. Kaygusuz, C., Abidulin, A., & Vershinina, N. (2021). Ottoman society in the last quarter of the 18th century in the travelogue of the merchant Vasily Baranshikov from Nizhny Novgorod. Turkish Journal of History, 73, 103-116. NATO. (2023, Temmuz 4). Collective defence and Article 5. https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_110496.htm
14. Köçer, M. (2015). Adnan Menderes’in Afganistan ziyareti ve bu ziyaretin Türk basınında yansımaları, Journal of Turkish Studies, s.419-436
15. Mubarez K., (2023) 11 Eylül Sonrası Afganistan Basınının 20 Yıllık Serüveni (2001-2021), Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi.
16. NATO. (t.y.). NATO nedir? Erişim adresi: https://www.nato.int/nato-welcome/index_tr.html
17. Sadat M.R., (2019) 2001 Sonrası Afganistan'da Sivil Toplum Kuruluşları: Afganistan Sivil Toplum Forumu Örneği, Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi.
18. U.S. Department of State. (t.y.). The Soviet invasion of Afghanistan and the U.S. response, 1978–1980. Milestones in the History of U.S. Foreign Relations.Erişim: 6 Mayıs 2025, https://history.state.gov/milestones/1977-1980/soviet-invasion-afghanistan
19. U.S. Navy. (t.y.). September 11 attack. Naval History and Heritage Command. Erişim adresi: https://www.history.navy.mil/browse-by-topic/wars-conflicts-and-operations/sept-11-attack.html
20. Yapar, A. (2012). Cumhuriyet Gazetesi’nin Türk Basınındaki Yeri. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi | Istanbul University Faculty of Communication Journal(8). https://doi.org/10.17064/iüifhd.63359
21. Yaylagül L.& Dağtaş E. 11 Eylül Saldırısının Türkiye Yazılı Basınındaki Sunumu. Kurgu, 21(1), 1-23.