FORDİST ÜRETİM MODELİNİN TÜRK KAMU PERSONEL SİSTEMİNE YANSIMALARI (1945-1980)

Öz

Bu çalışma, 1945-1980 yılları arasında Türk kamu personel rejiminde yaşanan yapısal dönüşümü Fordist birikim rejimi çerçevesinde ve Habermasçı kamusal alan teorisi ekseninde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Kuramsal zeminde Antik dönemden modern çağda Jürgen Habermas’a kadar uzanan kamusal-özel alan diyalektiği, Weberyen bürokrasi modeli ve modern memur tipolojisinin gelişimi tarihsel bir perspektifle ele alınmıştır. Araştırmada nitel araştırma desenlerinden tarihsel kurumsalcılık ve doküman analizi yöntemleri işe koşulmuştur. Araştırmanın ampirik veri setini oluşturmak amacıyla Strateji ve Bütçe Başkanlığı arşivinde yer alan birinci, ikinci ve üçüncü kalkınma planları, MEHTAP (Merkezi Hükümet Teşkilatı Araştırma Projesi) Raporu ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu gibi temel hukuki ve yönetsel belgeler sistematik biçimde incelenmiştir. İhracata dayalı birikim modeline geçişi ve neoliberal politikaların başlangıcını simgelemesi nedeniyle, dördüncü kalkınma planı ve sonrası dönem çalışmanın metodolojik sınırlandırılması (hariç tutma kriteri) gereği kapsam dışında bırakılmıştır. Analiz sürecinde ele alınan her bir tarihsel dönem, kendi içsel dinamikleri ve dönemsel bağlamı bünyesinde sentezlenerek değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, İkinci Dünya Savaşı sonrası şekillenen Bretton Woods sistemi ve Fordist üretim disiplininin Türkiye'deki devlet müdahaleciliğini doğrudan biçimlendirdiğini göstermektedir. Klasik liberal ve tam serbest piyasa ekonomilerinden farklı olarak Türkiye'nin, planlı kalkınma döneminde devlet eliyle yapılandırılan özgün bir "alt-Fordist" birikim modeli ortaya koyduğu; yönetsel reformlar ile kamu personel rejiminin ise siyasal aktörlerin ideolojik ve ekonomik dönüşüm araçlarına dönüştüğü sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kamu Personel Rejimi
• Fordist Birikim Rejimi
• Kamusal Alan
• Tarihsel Kurumsalcılık
• MEHTAP Raporu
• 657 Sayılı Kanun.

THE IMPACT OF THE FORDIST PRODUCTION MODEL ON THE TURKISH PUBLIC PERSONNEL SYSTEM (1945–1980)

Öz

This study aims to analyze the structural transformation experienced in the Turkish public personnel regime between 1945 and 1980 within the framework of the Fordist accumulation regime and through the lens of the Habermasian public sphere theory. On the theoretical ground, a historical perspective stretching from the Ancient era to Jürgen Habermas regarding the public-private sphere dialectic, the Weberian bureaucracy model, and the development of the modern civil servant typology is constructed. Historical institutionalism and document analysis, which are qualitative research designs, are employed in the study. In order to construct the empirical data set of the research, primary legal and administrative documents such as the first, second, and third development plans archived by the Presidency of Strategy and Budget, the MEHTAP (Research Project on Central Government Organization) Report, and the Civil Servants Law No. 657 were systematically examined. Due to its alignment with the transition to an export-oriented accumulation model and the onset of neoliberal policies, the fourth development plan and the subsequent period were excluded from the scope based on the methodological exclusion criteria of the study. During the analysis stage, each historical period was synthesized and evaluated within its own internal dynamics and temporal context. Research findings indicate that the Bretton Woods system and the Fordist production discipline, which emerged after World War II, directly shaped state interventionism in Turkey. It is concluded that, unlike classical liberal and pure free-market economies, Turkey demonstrated an idiosyncratic "sub-Fordist" accumulation model structured through state leadership during the planned development era, and that administrative reforms along with the public personnel regime mutated into tools for the ideological and economic transformations driven by political actors.

Anahtar Kelimeler

• Public Personnel Regime
• Fordist Accumulation Regime
• Public Sphere
• Historical Institutionalism
• MEHTAP Report
• Civil Servants Law No. 657.

Kaynakça

1. Acar, O. K. (2019). Personel yönetiminden insan kaynakları yönetimine: Cumhuriyet dönemi kamu personel yönetim tarihçesi. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 24(1), 119-146.
2. Acar, S. (2019). Kamu personel rejimlerinin tarihsel gelişimi ve Türkiye’deki yansımaları. Fırat Üniversitesi İİBF Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 3(2), 220-248.
3. Albayrak, M. (2004). “Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası”nın hazırladığı ilk raporun (1951) Demokrat Parti hükümetlerinin politikalarına etkileri. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 20(58), 129-167.
4. Alptekin, M. U. (2025). 1945-1960 arası Türkiye'de siyasal yapı: Demokrat Parti iktidarının analizi. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 8(2), 430-447.
5. Altan, Y. (2010). Kalkınma planlarında Türk kamu personel rejimi. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(1), 423-439.
6. Altunok, H. (2018). Türkiye’de personel reform politikalarının başlangıç dönemi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 20(1), 49-69.
7. Bal, O. (2022). Uluslararası para sisteminde altına tarihsel bakış, rolü ve günümüz ekonomilerine etkileri. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences (JOSHAS), 8(52), 435-444.
8. Batmaz, E. (1999). İltizam sisteminin XVIII. yüzyıldaki boyutları. Tarih Araştırmaları Dergisi, 20(31), 39-50.

9. Biçer, B. (2020). Dış borç- ekonomik büyüme ilişkisi: 1970-2017 dönemi türkiye örneği. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi , 4 (1), 23-45. https://izlik.org/JA26XK73GA.
10. Bozkurt, P. (2019). Taşeron işçilerin kadroya alınması bağlamında Türk kamu personel rejiminin gelişim süreci. Giresun Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(2), 143-162.
11. Coşar, N. (2005). Demokrat Parti dönemi maliye siyaseti. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 60(01), 29-58. Çirakman, B. (1976). Kamu hizmeti. Amme İdaresi Dergisi, 9(4).
12. Daldal, Ş. (2016). Neoliberalizm, finansallaşma ve emek piyasaları. JOEEP: Journal of Emerging Economies and Policy, 1(1), 85-104.
13. Dik, E. (2012). Türkiye’de bakanlık sistemi ve geleceği [Doktora tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
14. Doğan, A. (2023). Türkiye örneğinde kalkınmanın yapı taşları olarak kamu iktisadi teşebbüsleri. Türk Akademik Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 6(2), 147-153.
15. Durna, Ö. (2022). 1982 Anayasası ve devlet yapısı: Devlet türleri ve egemenlik. İ. Kamalak ve F. D. Bozkurt (Ed.), Anayasa hukuku içinde (ss. 77-96). Kafka Kitap Kafe Yayınları.
16. Güleç, S. (2008). 1945-1980 yılları arasında Türkiye'de refah devleti. Yerel Siyaset Dergisi, (31), 48-55.
17. Güler, M. A. (2020). Sosyal devletin dönüşümü ve düzenleme teorisi: Karşılaştırmalı bir çalışma. Çalışma ve Toplum, 17(67), 2295-2324.
18. Itır Özer İmer ve Nesime Nilgün Çokça. (2025). Türkiye İktisat Kongresi ve 1923-1938 dönemi iktisat politikaları. JOMELIPS, 10(1), 110-124.
19. Kalağan, G. (2010). Cumhuriyet dönemi Türk kamu bürokrasisi’nde yeniden yapılanma ve yönetsel reform çalışmaları. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 2(1), 65-84.
20. Kara, B. (2006). Türkiye’de personel reformu çalışmalarının altyapısı: 1930-60 yılları arasında yabancı uzmanların kamu yönetimine ilişkin hazırladıkları raporlar. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 30(2), 149-162.
21. Kaya, F. (2016). Türkiye cumhuriyeti’nde yapılan idari reform çalışmalarının karşılaştırmalı analizi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (48), 165-181.
22. Keçeci, M. İ. (2023, 8 Ekim). İltizam sistemi nedir? Tarihi ve özellikleri. Ders Tarih. https://derstarih.com/iltizam-sistemi/
23. Keleş Tayşir, N. (2018). Türkiye’de fordist üretim krizinin ortam koşulları bağlamında incelenmesi. yönetim bilimleri dergisi, 16(32), 47-66. https://izlik.org/ja78re65la
24. Kılınç, A. (2018). Türkiye’de kamu yönetimini geliştirme açısından Neumark Raporu. ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi, (11), 15-23.
25. Kopar, M. (2018). ABD’nin Türkiye üzerindeki projeksiyonu: Thornburg Raporu (1949-1950). The Journal of International Social Research / Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(61), 306-314.
26. Köksal Gülcü, N. ve Karavar, H. (2024). Türkiye’de idari reform ve dış teknik yardımlar: Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı dönemi Türk-Alman teknik işbirliği anlaşması incelemesi. Amme İdaresi Dergisi, 57(2), 61-88.
27. Köksal, E. (1974). Türkiye’de Merkezi Hükümetin Taşra Örgütünün Denetimi. Amme İdaresi Dergisi, 7(1), 51-61.
28. Köksal, E. (1975). Merkezi hükümet teşkilatı araştırma projesi (MEHTAP) tavsiyelerinin uygulanma durumunu değerlendirme araştırması [Kitap incelemesi]. ODTÜ Gelişme Dergisi, (8), 143-147.
29. Köroğlu, Ö. (2005). Kamu İşletmeciliği anlayışı ve kamu istihdamına etkileri (Doktora Tezi) Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilimi Anabilim Dalı, Yönetim Bilimleri Dalı, Ankara.
30. Kulak, H. (2023). Kamusal alan-özel alan ayrımı ve Habermas’ın kamusal alan düşüncesi. HABITUS Journal of Sociology, (4), 115-144.
31. Lamba, M., Aktel, M., Altan, Y., ve Kerman, U. (2014). Türkiye’de bakanlık tipi örgütlenme: Tarihsel ve yasal süreç. Yönetim ve Ekonomi: Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 21(1), 121-141.
32. Negiz, N. ve Cansever, N. (2018). From ancient Rome to today’s public areas and buildings: A comparative analysis in Pisidia region. VI. International Multidisciplinary Congress of Eurasia (IMCOFE) Full Text Book içinde (s. 520-532). Süleyman Demirel Üniversitesi.
33. Odabaş, U. K. (2018). Tarihsel süreçte kamusal alanın yapısal dönüşümü ve Habermas. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(Özel Sayı), 2051-2066.
34. Onat, N. (2010). Kamusal alan ve sınırları [Yüksek lisans tezi]. Maltepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ökmen, M. ve Demir, F. (2010). Kamu hizmetinin felsefi temelleri ve yeni kamu yönetiminde geçirdiği dönüşüm. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(3), 19-42.
35. Öktem, M. K. (1992). Türk kamu personel yönetiminin gelişimi. Amme İdaresi Dergisi, 25(2), 85-110.
36. Özbek, M. (2004). Giriş: Kamusal alanın sınırları. Kamusal alan içinde (s. 19-89).
37. Öztürk, N. K. (2017). Bürokrasi-siyaset ilişkileri ve Türkiye. Siyasal Kitabevi.
38. Özyurt, H. (1981). Atatürk dönemi, birinci ve ikinci beş yıllık sanayileşme planları ve Türk ekonomisindeki yapı değişikliğine etkileri (1933-1938). Istanbul Journal of Sociological Studies, (19), 119-148.
39. Sadioğlu, U. ve Altay, S. (2020). Post-Fordizm ve kamu yönetimine yansımaları. Sosyoekonomi, 28(45), 327-352.
40. Saklı, A. R. (2013). Fordizm’den esnek üretim rejimine dönüşümün kamu yönetimi üzerindeki etkileri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 12(44), 107-131.
41. Salep, M. (2017). Türk iktisat tarihi açısından birinci beş yıllık kalkınma planı (1963-1967). Turkish Studies, 12(12), 209-230.
42. Sayansar, R. ve Özer, M. A. (2023). Kamu yönetiminin yakın dönem tarihsel gelişimi üzerine derlemeler. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(1), 390-406.
43. Semiz, Y. (2019). Cumhuriyet döneminde Amerikan emperyalizminin Türkiye’ye girişi: Thornburg Raporu. Toplum Bilimleri Dergisi, 27, 455-484.
44. Semiz, Y. ve Toplu, G. (2021). Barker Raporu: Çok partili hayata geçiş döneminde iktisadi kalkınmayı hızlandırmak amacıyla yabancı uzmanlara hazırlatılan örnek inceleme. ATAD, 4(4), 114-161.
45. Sevinç, H. (2014). Değişim ve kurumsal yapılandırma süreci: merkezi hükümet teşkilatı araştırma projesi (MEHTAP). Journal of International Social Research, 7(35).730-747.
46. Sevinç, İ. ve Kahraman, S. (2020). Türk kamu yönetimi açısından kalkınma planlarındaki yönetsel reform hedeflerinin incelenmesi (1963-2023). PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(2), 90-112.
47. Sönmez, S. (2016). Bretton Woods, fordizm ve hegemonya. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 34(1), 43-62.
48. Spoils System. (2025). https://www.ebsco.com/research-starters/political-science/spoils-system (E.T. 07.05.2026).
49. Şen, M. L. (2020). Türkiye’de kamu personel rejiminin sistemsel sorunları. Strategic Public Management Journal, 6(12), 70-85.
50. T.C. Devlet Planlama Teşkilatı. (1963). Kalkınma planı: Birinci beş yıl (1963-1967). Ankara: SBB Yayınları.
51. T.C. Devlet Planlama Teşkilatı. (1967). İkinci beş yıllık kalkınma planı (1968-1972). Ankara: SBB Yayınları.
52. T.C. Devlet Planlama Teşkilatı. (1972). Üçüncü beş yıllık kalkınma planı (1973-1977). Ankara: SBB Yayınları. T.C. Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2000). sbb.gov.tr. (https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Kamu-Yonetiminin-Iyilestirilmesi-ve-Yeniden-Yapilandirilmasi-OIK-Raporu.pdf ) (E.T 08.05.2026).
53. T.C. Yasalar. (1937, 18 Kasım). Devlet dairelerinin vekâletlere tefriki ve siyasî müsteşarların vazifeleri hakkında kanun. Resmî Gazete (Sayı: 3537, Kanun No. 3117).
54. Ün, L. (2021). Bürokrasi, kamu personeli ve siyaset arasındaki ilişkiler. Türk Kamu Yönetimi Dergisi, 2(1), 19-28.
55. Yavuz, M. (2017). Osmanlı-Türk Devleti’nde bürokrasi kurumunun rolü: Heper ve Küçükömer üzerinden karşılaştırmalı bir analiz denemesi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (53), 194-208.