Özel Eğitim Öğretmenliği ve Görme Engelliler Öğretmenliği Lisans Programlarından Mezun Olan Öğretmenlerin Görme Yetersizliği Olan Bireylerin Eğitimlerine İlişkin Görüşlerinin Karşılaştırılması

Öz

Bu nitel araştırma, görme yetersizliği olan bireylerin eğitiminde görev alan görme engelliler öğretmenleri ile özel eğitim öğretmenlerinin deneyim ve görüşlerini karşılaştırmayı amaçlamaktadır. Türkiye'de 2016'da yürürlüğe giren kararla ayrı programlar Özel Eğitim Öğretmenliği adıyla birleşik bir lisans programında birleştirilmiştir. 14 öğretmenle (yedişer kişilik iki gruptan) yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Veriler fenomenolojik desen çerçevesinde içerik analiziyle incelenmiştir. Katılımcılar en az iki yıllık deneyime sahiptir. İncelemeler sonucunda dokuz tema elde edilmiştir. Her iki grup Braille, bağımsız hareket, yönelim ve uygulamalı davranış analizi yeterliklerini kazandığını, ancak uygulama fırsatlarının sınırlı olduğunu belirtmiştir. Öğretmenler bireyselleştirilmiş planlar, somut materyaller, aile iş birliği ve dijital teknolojilerle akademik başarıyı; akran rehberliği, tersine kaynaştırma ve golbol ile sosyal becerileri desteklemektedir. Özel Eğitim Öğretmenliği mezunları eksiklikleri hizmet içi eğitim ve meslektaş desteğiyle telafi etmeye çalışmakta, ancak öz-yeterlik algıları uzmanlaşmış program mezunlarına kıyasla düşük kalmaktadır. Karşılaştırmalı analizler, eğitim arka planının öğretimsel esneklik ve materyal uyarlamadaki güven düzeyini şekillendirdiği görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Görme yetersizliği
• Öğretmen görüşleri
• Özel eğitim
• Fenomenoloji
• Öğretmen yetiştirme

Comparison of the Opinions of Special Education Teachers and Teachers of Students with Visual Impairments Regarding the Education of Individuals with Visual Impairment

Öz

This qualitative research compares experiences and perspectives of teachers from the former Visual Impairments licensure program and the current Special Education Teacher licensure program, all working with students with visual impairments. In Türkiye, the Council of Higher Education replaced separate undergraduate programs with a unified Special Education Teacher program in 2016. Semi-structured interviews were conducted with 14 teachers — seven from each program — all with at least two years of experience. Data were content-analyzed within a phenomenological design, yielding nine themes. Both groups reported acquiring competencies in braille, orientation and mobility, and applied behavior analysis, though practical opportunities remained limited. Teachers supported academic achievement via individualized education plans, concrete materials, family cooperation, and digital technologies, while using peer mentoring, reverse inclusion, and goalball for social skills. Special education program graduates relied more heavily on in-service training and mentorship to compensate for limited field-specific practice, yet reported lower self-efficacy than Visual Impairments program graduates. Findings indicate that educational background directly shapes teachers' confidence in instructional flexibility and material adaptation.

Anahtar Kelimeler

• Visual impairment
• Opinions of teachers
• Special education
• Phenomenology
• Teacher education

Kaynakça

1. Ahmad Najmee, N. A., Mohammed, Z., Rahman, M. H. A., Fadzil, N. M., Ludin, A. F. M., ve Hassan, R. (2025). Classroom settings for visually impaired schoolchildren: A scoping review. PloS One, 20(2), Article e0318871. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0318871
2. Ajuwon, P. M., Meeks, M. K., Griffin-Shirley, N., ve Okungu, P. A. (2016). Reflections of teachers of visually impaired students on their assistive technology competencies. Journal of Visual Impairment & Blindness, 110(2), 128–134. https://doi.org/10.1177/0145482X1611000207
3. Akbayrak, K., ve Douglas, G. (2022). Examining specialist teachers' conceptualisations of their roles in supporting learners with vision impairment: A comparative analysis of Turkey and England using Bronfenbrenner's ecological systems theory. European Journal of Special Needs Education, 37(6), 979–993. https://doi.org/10.1080/08856257.2021.1989129
4. Aktan, O. (2023). Özel eğitim öğretmenliği lisans öğretim programının değerlendirilmesi: Bir karma yöntem araştırması. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 14(1), 1–30. https://doi.org/10.51460/baebd.1163593
5. Aktaş, F. N., ve Argün, Z. (2021). Görme engelli bireylerin matematik eğitiminde ihtiyaçları ve sorunları: Cebir kavramları bağlamında. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 22(3), 699–723. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.750682
6. Alhammadi, M. M. (2024). Availability of disability specialists for students with vision or hearing impairment in the United Arab Emirates: Current status and future needs. Disability and Rehabilitation: Assistive Technology, 19(4), 1709–1717. https://doi.org/10.1080/17483107.2023.2228827
7. Al-Hiary, G. M., Almakanin, H. A., ve Tabbal, S. A. (2015). Problems faced by preservice special education teachers in Jordan. International Education Studies, 8(2), 128–141. https://doi.org/10.5539/ies.v8n2p128
8. Alper, S., ve Raharinirina, S. (2006). Assistive technology for individuals with disabilities: A review and synthesis of the literature. Journal of Special Education Technology, 21(2), 47–64. https://doi.org/10.1177/016264340602100204

9. Arı, A. (2022). Türkiye'de engellilik ve engellilerin eğitimi üzerine bir derleme. Humanistic Perspective, 4(3), 589–605. https://doi.org/10.47793/hp.1117918
10. Arslan Arı, İ., ve Başer, D. (2022). Evaluation of preservice teachers' computer-based instructional materials by special education teachers. Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi (AKEF) Dergisi, 4(2), 248–266. https://doi.org/10.38151/akef.2022.16
11. Aydın, G., ve Şentürk, Ş. (2021). Özel eğitim bölümü lisans programının birleştirilmesine yönelik özel eğitim öğretmenlerinin görüşlerinin değerlendirilmesi. Turkish Journal of Primary Education, 6(1), 36–50. https://doi.org/10.52797/tujped.829099
12. Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice-Hall.
13. Büyükalan Filiz, S., Çelik Şahin, A., Tufan, S., ve Karaahmetoğlu, B. (2018). Özel eğitim öğretmenliği lisans programlarının birleştirilmesine ilişkin öğretim üyelerinin görüşleri. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 33(3), 763–775. https://izlik.org/JA83ES39PP
14. Cihan, M. A. (2021). Experiences of Turkish university students with visual impairments. İnönü University Journal of the Faculty of Education, 22(1), 556–577. https://doi.org/10.17679/inuefd.840263
15. Cobb, H. B., Elliott, R. N., Powers, A. R., ve Voltz, D. (1989). Generic versus categorical special education teacher preparation. Teacher Education and Special Education, 12(1-2), 19–26. https://doi.org/10.1177/088840648901200104
16. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4. baskı). SAGE Publications.
17. Çakmak, S. (2022). Investigating content teachers' opinions on inclusive education of visually impaired students. International Journal of Progressive Education, 18(6), 76–95. https://doi.org/10.29329/ijpe.2022.477.6
18. Çetin, A., Ünsal, S., ve Hekimoğlu, E. (2021). 2018-2019 öğretim yılında güncellenen öğretmen yetiştirme lisans programının incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (52), 337–358. https://doi.org/10.53444/deubefd.904931
19. Çitil, M. (2017). Türkiye'de özel eğitim: Tarihsel, politik ve yasal gelişmeler. Vize Yayıncılık.
20. Darling-Hammond, L., ve Bransford, J. (Eds.). (2005). Preparing teachers for a changing world: What teachers should learn and be able to do. Jossey-Bass/Wiley.
21. Eripek, S. (2005). Özel gereksinimi olan çocuklar ve özel eğitim. S. Eripek (Ed.), Özel eğitim içinde (4. bs., ss. 1–14). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
22. Ford, M. E. (1992). Motivating humans: Goals, emotions, and personal agency beliefs. SAGE Publications, Inc. https://doi.org/10.4135/9781483325361
23. Fukuda, K. (2023). Activities for independent living at schools for the blind. Journal of Special Education Research, 11(2), 43–48. https://doi.org/10.6033/specialeducation.11.43
24. Gönüldaş, H., ve Gümüşkaya, Ö. (2022). Özel eğitim öğretmen adaylarının ve öğretmenlerinin öz-yeterlik algıları ile kaygı ve tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(1), 19–43. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2022..-780851
25. Hardman, M. L. (2009). Redesigning the preparation of all teachers within the framework of an integrated program model. Teaching and Teacher Education, 25(4), 583–587. https://doi.org/10.1016/j.tate.2009.02.005
26. Jesus, S. N., ve Lens, W. (2005). An integrated model for the study of teacher motivation. Applied Psychology: An International Review, 54(1), 119–134. https://doi.org/10.1111/j.1464-0597.2005.00199.x
27. Kara, Ö., ve Yücelsin-Taş, Y. T. (2024). Görme engelli öğrencilerin yabancı dil öğreniminde karşılaştıkları zorluklar. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 59(59), 240–253. https://doi.org/10.15285/maruaebd.1356799
28. Karabay, E. (2022). Comparison of the effects of live reader and computerized reading on the test achievement of visually impaired students. Kastamonu Education Journal, 30(2), 341–352. https://izlik.org/JA96DR62DE
29. Karademir, T. (2022). Görme yetersizliği olan bireyler. M. Z. Açak (Ed.), Engelli bireyler ile iletişim içinde (ss. 44–57). Efe Akademi Yayınevi.
30. Karasu, N., Aykut, Ç., ve Yılmaz, B. (2014). Zihin engellilerin eğitimi anabilim dalı öğretmen yetiştirme programı üzerine öğretmen görüşlerinin incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 29(4), 129–142.
31. Kemaloğlu, Y. K. (2017). İşitme yetersizliği: Tanım, sınıflama, yaygınlık ve nedenler. H. Gürgür ve P. Şafak (Eds.), İşitme ve görme yetersizliği içinde (1. bs., ss. 2–34). Pegem Akademi.
32. Kervick, C. T., Meyer, L. E., Swindlehurst, K. A., ve Shepherd, K. G. (2025). A rural university's response to the polycrisis facing special education teacher preparation. Rural Special Education Quarterly, 44(2), 76–88. https://doi.org/10.1177/87568705251318370
33. Kesiktaş, A. D., ve Akçamete, A. G. (2011). The relationship of personnel preparation to the competence of teachers of students with visual impairments in Turkey. Journal of Visual Impairment & Blindness, 105(2), 108–124. https://doi.org/10.1177/0145482X1110500208
34. Kim, J., Baek, E., ve Kimm, C. H. (2024). Educational technology competencies: Comparing general and special education teacher candidates. International Journal of Technology in Teaching and Learning, 20(1), 1–21. https://doi.org/10.37120/ijttl.2024.20.1.01
35. Koehler, K. E., ve Wild, T. A. (2019). Students with visual impairments' access and participation in the science curriculum: Views of teachers of students with visual impairments. Journal of Science Education for Students with Disabilities, 22(1), Article 8. https://doi.org/10.14448/jsesd.11.0003
36. Köroğlu, A. (2022). Görme engelliler sınıf öğretmenlerinin görme engelliler ilkokullarında öğrenim gören öğrencilerin eğitimine ilişkin görüşleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
37. Küçükahmet, L. (2007). 2006-2007 öğretim yılında uygulamaya başlanan öğretmen yetiştirme lisans programlarının değerlendirilmesi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(2), 203–219. https://izlik.org/JA56HW72HF
38. Lee, H. G., Kim, J. H., ve Kang, J. G. (2008). The assessment of professional standard competence of teachers of students with visual impairments. International Journal of Special Education, 23(2), 33–46. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ814397.pdf
39. Marshall, C., ve Rossman, G. B. (2014). Designing qualitative research (6. baskı). SAGE Publications.
40. Miles, M. B., ve Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2. baskı). Sage Publications.
41. Millî Eğitim Bakanlığı. (2017b). Özel eğitim öğretmeni özel alan yeterlikleri. Öğretmen Yetiştirme ve Geliştirme Genel Müdürlüğü. https://oygm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_11/06160842_14-YYretmen_Yeterlikleri_KitabY_Yzel_eYitim_YYretmeni_Yzel_alan_yeterlikleri_ilkYYretim_parYa_17.pdf
42. Millî Eğitim Bakanlığı. (2017a). Öğretmenlik mesleği genel yeterlikleri. Öğretmen Yetiştirme ve Geliştirme Genel Müdürlüğü. https://oygm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_12/11115355_YYRETMENLYK_MESLEYY_GENEL_YETERLYKLERY.pdf
43. Millî Eğitim Bakanlığı. (2006). Öğretmenlik mesleği genel yeterlikleri. Öğretmen Yetiştirme ve Eğitimi Genel Müdürlüğü.
44. Millî Eğitim Bakanlığı. (2018a). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. Resmî Gazete, Sayı 30471.
45. Millî Eğitim Bakanlığı. (2018b). Millî eğitim istatistikleri: Örgün eğitim 2018/19. Strateji Geliştirme Başkanlığı.
46. Miyauchi, H. (2020). A systematic review on inclusive education of students with visual impairment. Education Sciences, 10(11), Article 346. https://doi.org/10.3390/educsci10110346
47. Moshtael, H., Aslam, T., Underwood, I., ve Dhillon, B. (2015). High tech aids low vision: A review of image processing for the visually impaired. Translational Vision Science & Technology, 4(4), Article 6. https://doi.org/10.1167/tvst.4.4.6
48. Moustakas, C. (1994). Phenomenological research methods. SAGE Publications.
49. Nguyen, N. X., Weismann, M., ve Trauzettel-Klosinski, S. (2009). Improvement of reading speed after providing of low vision aids in patients with age-related macular degeneration. Acta Ophthalmologica, 87(8), 849–853. https://doi.org/10.1111/j.1755-3768.2008.01423.x
50. Occelli, V., Spence, C., ve Zampini, M. (2013). Auditory, tactile, and audiotactile information processing following visual deprivation. Psychological Bulletin, 139(1), 189–212. https://doi.org/10.1037/a0028416
51. Okyar, S., ve Şafak, P. (2025). Görmeyen çocuklarla çalışan öğretmenlerin Braille yazıya yönelik tutumlarının incelenmesi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 23(1), 154–172. https://doi.org/10.37217/tebd.1382195
52. Özyürek, M. (2008). Nitelikli öğretmen yetiştirmede sorunlar ve çözümler: Özel eğitim örneği. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 6(2), 189–226. https://izlik.org/JA28YU33SX
53. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice(4. baskı). SAGE Publications.
54. Prensky, M. (2001). Digital natives, digital immigrants part 1. On the Horizon, 9(5), 1–6. https://doi.org/10.1108/10748120110424816
55. Rose, D. H., ve Meyer, A. (2002). Teaching every student in the digital age: Universal design for learning. ASCD. Singh, J. (2023). Issues and challenges in special education: A qualitative analysis from teacher's perspective. Global International Research Thoughts, 11(1), 6–10. https://doi.org/10.36676/girt.2023-v11i1-02
56. Strauss, A., ve Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory. Sage Publications.
57. Ulay, G. (2018). Özel eğitim öğretmenliği lisans programının zihin engelliler öğretmenliği yeterlikleri açısından incelenmesi: Sakarya ili örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi.
58. Walker, V. L., Douglas, K., Wang, C., ve Li, Z. (2024). Special education teachers' perspectives of effective pre-service training practices in systematic instruction for students with extensive support needs. International Journal of Developmental Disabilities, 70(4), 582–593. https://doi.org/10.1080/20473869.2022.2110362
59. Weisel, A., ve Dror, O. (2006). School climate, sense of efficacy and Israeli teachers' attitudes toward inclusion of students with special needs. Education, Citizenship and Social Justice, 1(2), 157–174. https://doi.org/10.1177/1746197906064677
60. Wolffe, K. E., Sacks, S. Z., Corn, A. L., Erin, J. N., Huebner, K. M., ve Lewis, S. (2002). Teachers of students with visual impairments: What are they teaching? Journal of Visual Impairment & Blindness, 96(5), 293–304. https://doi.org/10.1177/0145482X0209600502
61. Yıldırım Doğru, S. S. (2009). Özel eğitimde kullanılan alternatif programlar (Montessori yaklaşımı). TÜBAV Bilim Dergisi, 2(1), 107–116. https://izlik.org/JA58JE49AD
62. Yükseköğretim Kurulu. (2018). Özel eğitim öğretmenliği lisans programı. https://egitim.yok.gov.tr/tr/document/2446
63. Zhou, L., Ajuwon, P. M., Smith, D. W., Griffin-Shirley, N., Parker, A. T., ve Okungu, P. (2012). Assistive technology competencies for teachers of students with visual impairments: A national study. Journal of Visual Impairment & Blindness, 106(10), 656–665. https://doi.org/10.1177/0145482X1210601010