Karşılıklı Bağımlılık Teorisi Bağlamında Çin’in Orta Doğu Politikası

Yıl 2026, Cilt: 6 Sayı: 1, 1 - 16, 10.01.2026

Zeynep Çalışkan

https://doi.org/10.62334/ulipod.1681048

Öz

Bu makale, Çin’in Orta Doğu politikasını Karşılıklı Bağımlılık Teorisi ekseninde ele almaktadır. Çin’in bölgeyle geliştirdiği ilişkiler; enerji güvenliği, Kuşak ve Yol Girişimi ve çok taraflılık ilkesi çerçevesinde değerlendirilmekte, iş birliği ve rekabetin eşzamanlı varlığı vurgulanmaktadır. 1949’dan 2015’e kadar beş farklı tarihsel evrede şekillenen dış politika yaklaşımları incelenerek, Çin’in ideolojik temelli söylemden ekonomik ve pragmatik stratejilere geçişi analiz edilmektedir.
Çin’in Orta Doğu’daki varlığı, doğrudan askeri güç kullanımı yerine ekonomik yatırımlar, kültürel diplomasi ve enerji iş birlikleri gibi yumuşak güç araçlarıyla şekillenmiştir. Bu ilişkiler, taraflar arasında asimetrik bir bağımlılık ortaya çıkarırken; aynı zamanda bölgesel istikrarı koruma hedefiyle uyumludur. ABD ve Rusya gibi küresel aktörlerle olan etkileşimler de Çin’in stratejik konumunu biçimlendiren temel dinamikler arasında yer almaktadır. Makale, bu çok yönlü ilişki ağını Karşılıklı Bağımlılık Teorisi bağlamında değerlendirerek, Çin’in Orta Doğu’daki rolünü yeni bir perspektifle ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çin , Orta Doğu , Karşılıklı Bağımlılık , Enerji Güvenliği , Kuşak ve Yol Girişimi

Analyzing China’s Middle East Policy within the Framework of Interdependence Theory

Öz

This article examines China’s Middle East policy within the framework of the Theory of Interdependence. The relationships China has developed with the region are assessed through the lenses of energy security, the Belt and Road Initiative, and the principle of multilateralism, with an emphasis on the simultaneous existence of cooperation and competition. By analyzing the foreign policy approaches shaped through five distinct historical phases from 1949 to 2015, the article explores China’s shift from ideologically driven discourse to economic and pragmatic strategies.
China’s presence in the Middle East has been shaped by soft power tools such as economic investments, cultural diplomacy, and energy collaborations, rather than direct military intervention. These relationships have created asymmetric interdependence between the parties, while also aligning with the goal of maintaining regional stability. Interactions with global actors such as the United States and Russia are also among the key dynamics that shape China’s strategic position. The article aims to present China’s role in the Middle East from a new perspective by evaluating this multifaceted network of relationships within the context of the Theory of Interdependence.

Anahtar Kelimeler

China , Middle East , Interdependence , Energy Security , Belt and Road Initiative

Kaynakça

• Arı, T. (2010). Uluslararası İlişkiler Teorileri: Çatışma, Hegemonya, İş birliği, Bursa: MKM Yayıncılık.
• Arslan, H. K. (2014). “Çin Halk Cumhuriyeti, Birleşmiş Milletler ve Küresel Yönetişim,” (Ed. N. Doğan, C. Çakmak ve H. K. Aslan), Birleşmiş̧ Milletlerde Reform Tartışmaları (ss.215-244), Ankara: Siyasal Kitabevi.
• Atlı, A. (2014a). “Çin ve Ortadoğu: Ekonomi Politik İnceleme”, (Ed. A. Akkemik, S. Ünay), Doğu Asyanın Politik Ekonomisi: Japonya, Çin ve Güney Kore’de Kalkınma, Siyaset ve Jeostrateji (ss. 260-271), İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
• Atlı, A. (2014b). “Arap Baharı ve Sonrasında Çin’in Ortadoğu Politikası", (Ed. A. Gözakman, P. Paksoy), Arap Baharı Üzerine Değerlendirmeler (ss.42-63), Detay Yayıncılık.
• Babahanoğlu, V. ve Örselli, E. (2022). Küresel Jeopolitik: 21. Yüzyılda Dönüşen Dünya Değişen Türkiye, Bursa: Dora Yayıncılık.
• Blanchard, C. M. (2016). China’s Foreign Policy and Energy Security in the Middle East, Congressional Research Service Report, https://sgp.fas.org/crs/mideast/R47482.pdf (Erişim Tarihi: 21.05.2025)
• CSIS (2022). “China’s push to secure its energy interests in the Middle East”, Center for Strategic and International Studies, https://features.csis.org/hiddenreach/china-middle-east-military-facility/, (Erişim Tarihi: 21.05.2025).
• Downs, E. (2013). “China-Middle East Energy Relations”, Brookings Institution, https://www.brookings.edu/articles/china-middle-east-energy-relations/, (Erişim Tarihi: 18.05.2025).
• Ermağan, İ. ve Üstünal, E. (2014) “Çin’in Ortadoğu Politikaları”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(37), 19-39.
• Fawcett, L. (2013). International Relations of the Middle East, Oxford: Oxford University Press.
• Fidan, G. (2011). “Çin-Arap Dünyası İlişkileri: Eski Köye Yeni Adet”, 21. Yüzyıl Dergisi, (27), 53-59.
• Garver, J. W. (2006). China and Iran: Ancient Partners in a Post-Imperial World, Washington: University of Washington Press.
• Gilpin, R. (2014) Uluslararası İlişkileri Ekonomi Politiği, Ankara: Kripto Basın Yayın.
• Griffiths, M., O’Callaghan, T. ve Roach, S. C. (2008) International Relations: The Key Concepts, New York: Routledge Publishing.
• Gul, Z. (2023). “The New Era in the Continuum of China and Iraq’s Relationship”, Asian Journal of Comparative Politics, 8(1), 348-363. https://doi.org/10.1177/20578911221140690
• Güneş, H. (2001). “Çin’in Ortadoğu Politikası”, (Ed. D. Ü. Arıboğan), Çin’in Gölgesinde Uzakdoğu Asya (ss.297-318), İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Harris, S. (2014). China’s Foreign Policy, Cambridge: John Wiley & Sons.
• Keith, R. C. (1989). The Diplomacy of Zhou Enlai, New York: St. Martin Press.
• Keohane R. O. ve Nye J. S. (2012), Power and Interdependence, New York: Addison Wesley Longman.
• Kim, S. S. (1989). China and the Third World: Center and Periphery in World Politics, California: University of California Press.
• Kissenger, H. (2015). Çin: Dünden Bugüne Yeni Çin, (Çev. N. I. Çeper), İstanbul: Kaknüs Yayınları.
• Kumaraswamy, P. R. (1995). “The Military Dimension of Israel—China Relations”, China Report, 31(2), 235–249. https://doi.org/10.1177/000944559503100205
• Lacoste, Y. (2008). Büyük Oyunu Anlamak Jeopolitik: Bugünün Uzun Tarihi, (Çev. İ. Akça), İstanbul: NTV Yayınları.
• Lee, C. J. (2023). “The Bandung Conference”, (Ed. M. Bukovansky ve vd.), The Oxford Handbook of History and International Relations (ss. 690–704), Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780198873457.013.46.
• Morse, E. L. (1976). “Interdependence in World Affairs”, (Ed. J. N. Rosenau, K. W. Thompson, G. Boyd), World Politics: An Introduction (ss. 661-681), New York: The Free Press.
• Nye, J. S. ve Welch, D. A. (2013). Küresel Çatışmayı ve İşbirliğini Anlamak, (Çev. R. Akman), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Olimat, M. S. (2014). China and the Middle East Since World War II: A Bilateral Approach, London: Lexington Books.
• Özekmekçi, M. İ. (2018). “Türkiye’nin Doğu Sınırında Yeni Bir Güç Çin”, Boğaziçi Üniversitesi-TÜSİAD Dış Politika Forumu, http://dispolitikaforumu.com/turkiyenin-dogu-sinirinda-yeni-bir-guc-cin/, (Erişim Tarihi: 07.02.2018)
• Pan, G. (1997). “China’s Success in the Middle East”, Middle East Quarterly, 4(4), 35–40, https://www.meforum.org/373/chinas-success-in-the-middle-east, (Erişim Tarihi: 20.05.2025).
• Ringger, C. (2023). “The Sino-Soviet Split: A Domestic Ideology Analysis”, Sigma: Journal of Political and International Studies, 40(1), 107-124.
• Roberts, G. (2024). “How the 1989 Tiananmen Massacre Shaped China’s Approach to International Human Rights”, China Change, https://chinachange.org/2024/06/11/how-the-1989-tiananmen-massacre-shaped-chinas-approach-to-international-human-rights, (Erişim Tarihi: 20.05.2025).
• Sandıklı, A. (2009). “Geleceğin Süper Gücü Çin”, Bilge Strateji, 1(1), 40-50.
• Sandıklı, A. ve Güllü, İ. (2005). Geleceğin Süper Gücü, İstanbul: Tasam Yayınları.
• Sayın, Y. (2013). “Konfüçyüs’ün Yeniden Keşfi ve Çin’in Dış Politikasında Dönüşüm”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (29), 223-237.
• Sharma, A. (2019). “An Analysis of ‘Belt and Road’ Initiative and the Middle East”, Asian Journal of Middle Eastern and Islamic Studies, 13(1), 35–49. https://doi.org/10.1080/25765949.2019.1586179
• Shichor, Y. (1979). The Middle East in China’s Foreign Policy 1949-1977, Cambridge: Cambridge University Press.
• Shichor, Y. (1992). “China and the Middle East since Tiananmen”, Annals of the American Academy of Political and Social Science, 519(1), 86–100. https://doi.org/10.1177/0002716292519001007
• Sönmezoğlu, F. ve Bayır Ö. E. (2014). Dış Politika: Karşılaştırmalı Bir Bakış, İstanbul: Der Yayınları.
• Temiz, K. (2006). “Çin Dış Politikası’nda Değişim Sancıları ve Ortadoğu”, Yükselen Güç Çin’in Ortadoğu Politikası, İstanbul: DÜBAM Yayınları.
• Temiz, K. (2018). “Çin’in Orta Doğu Politikasında Bölgesel ve Küresel Rekabet Unsurları”, Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 3(2), 31-41.
• Üngör, Ç. (2014). “Arap Baharı, Çin Rüyası”, Ortadoğu Analiz, 6 (61), 76-77.
• Xiadong, Z. (1999). “China’s Interest in the Middle East: Present and Future”, Middle East Policy, 6(3), 150-159. https://doi.org/10.1111/j.1475-4967.1999.tb00332.x
• Yahuda, M. B. (1978). China’s Role in World Affairs, Londra: Routledge.
• Yüce, M. (2016). “Arap Baharı Sonrası Ortadoğu’da Güç Politikaları: Çin Dış Politikasının Bölge Siyasetine Etkileri”, Yeni Ortadoğu: Toplum, Siyaset ve Ekonomi Konferansı, İstanbul: FMD Işık Üniversitesi Yayınları.