Cash Waqfs as a Financial Instrument in 15th Century Bursa

Öz

Waqfs have long been a cornerstone of social and economic life in the Islamic world. They are generally organised so that income from real estate is allocated to charitable causes in religious, scientific and social fields. However, cash waqfs differ from traditional charitable institutions in that they operate through cash capital rather than real estate, providing interest-free loans for the public good. Many studies in the literature address the legitimacy of this unique Ottoman institution, based on Islamic law, and its implementation and place in the Ottoman financial structure. Nevertheless, further research is required into the historical development of cash waqfs, which emerged as a new type of waqf in Ottoman territories from the 15th century onwards. This study focuses on the first cash waqfs established in Bursa, one of the cities where the Ottoman Empire was founded. In this context, the waqfs in the Bursa ḳāḍī registers, which were among the first examples of the Ottoman urbanisation model in the 15th century due to their commercial and religious structures, were analysed. The data obtained from these endowments revealed that the Bursa-based cash waqfs emerged as important financial institutions in the city, playing an active role in financing religious services. Moreover, it has been observed that the establishment of the cash waqfs was more effectively achieved by a civilian organisation consisting of men and women from the Ottoman rayah than by state support.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Ottoman Empire
• Bursa
• Cash Waqfs
• Financing.

15. Yüzyıl Bursa’sında Finansman Aracı Olarak Para Vakıfları

Öz

Vakıf kurumu, İslam dünyasında sosyal ve ekonomik hayatın temel yapı taşlarından biri olmuştur. Vakıflar, genellikle taşınmaz mülklerin gelirlerinin dinî, ilmî ve içtimai alanlardaki hayır işlerine tahsis edilmesi şeklinde organize edilmiştir. Para vakıfları ise geleneksel hayır kurumlarından farklı olarak taşınmaz mülklerle değil, nakit sermaye üzerinden işleyen ve faizsiz kredi sağlama yoluyla kamu yararına hizmet eden bir uygulamadır. Osmanlılara has bu vakıf türünün İslam hukukuna dayanan meşruiyet tartışmaları, uygulamadaki işleyişi ve Osmanlı mali yapısındaki yeri hakkında literatürde birçok çalışma bulunmaktadır. Ancak 15. yüzyıldan itibaren Osmanlı coğrafyasında yeni bir vakıf türü olarak ortaya çıkan para vakıflarının tarihsel gelişimine yönelik çalışmalara halen ihtiyaç duyulmaktadır. Nitekim bu çalışma Osmanlı Devletinin kuruluş dönemi şehirlerinden biri olan Bursa’da kurulan ilk para vakıflarına odaklanmaktadır. Bu kapsamda 15. yüzyılda hem ticari hem de dinî yapılarıyla Osmanlı şehirleşme modelinin öncülerinden olan Bursa’ya ait kadı sicillerindeki vakfiyeler incelenmiştir. Bu vakfiyelerden elden edilen verilerle Bursa’da kurulan para vakıflarının şehirde önemli bir mali kurum olarak ortaya çıktığı ve dinî hizmetlerin finansmanında etkin bir rol oynadığı tespit edilmiştir. Ayrıca para vakıflarının kuruluş aşamasında devlet desteğinden ziyade Osmanlı reayasından kadın ve erkeklerin yer aldığı sivil bir organizasyonun etkili olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Osmanlı Devleti
• Bursa
• Para Vakıfları
• Finansman

Kaynakça

1. Barkan, Ömer. “Edirne Askerî Kassamı’na Âit Tereke Defterleri (1545-1659)”. Türk Tarih Kurumu Belgeler Türk Tarih Belgeleri Dergisi 3/5-6 (1966), 1-479.
2. Barkan, Ömer Lütfi – Ayverdi, Ekrem Hakkı. İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri 953 Tarihli. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1973.
3. BOA, Başkanlık Osmanlı Arşivi. Meşihat Şeriyye Sicilleri Defterleri (BOA, MŞH. SSC.d), Bursa A/1; Bursa A/2; Bursa A/3; Bursa A/4; Bursa A/5; Bursa A/6; Bursa A/7; Bursa A/7a; Bursa A/8; Bursa A/9; Bursa A/10; Bursa A/11; Bursa A/12; Bursa A/13; Bursa A/14; Bursa A/15; Bursa A/16; Bursa A/17; Bursa A/26; Bursa A/199.
4. Çınar, Hüseyin – Koyuncu Kaya, Miyase. Vakıflar Kaynakçası. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2015.
5. Çiftçi, Cafer. “18. Yüzyılda Bursa’da Para Vakıfları ve Kredi İşlemleri”. Tarih Araştırmaları Dergisi 23/36 (2004), 79-102.
6. Çiftçi, Cafer. “18. Yüzyılda Bursa’da Zâviyelere Ait Para Vakıfları”. Uluslararası Bursa Tasavvuf Kültürü Sempozyumu-IV. haz. Mehmed Temelli. 413-429. Bursa: Bursa Kültür Sanat ve Turizm Vakfı, 2005.
7. Çiftçi, Cafer. Bursa’da Vakıfların Sosyo-Ekonomik İşlevleri: Avarız Vakıfları, Hirfet Vakıfları, Para Vakıfları, Selatin Vakıfları. Bursa: Gaye Kitabevi, 2004.
8. Çizakça, Murat. “Cash Waqfs of Bursa 1555-1823)”. Journal of the Economic and Social History of the Orient. 38/3 (1995), 313-354.

9. Çizakça, Murat. A History of Philanthropic Foundations: Islamic World from the Seventh Century to the Present. Istanbul: Boğaziçi University Press, 2000.
10. Dumlu, Emrullah. “XVI. Yüzyıl Osmanlı Uleması Arasında Para Vakıfları Etrafında Cereyan Eden Tartışmalar (Ebussuûd, İbn Kemal- Çivizâde, Birgivî)”. İLTED 2/44 (2015), 303-337.
11. Gökbilgin, M. Tayyib. XV-XVI. Asırlarda Edirne ve Paşa Livâsı Vakıflar-Mülkler-Mukataalar. İstanbul: Üçler Basımevi, 1952.
12. Habib, Habibullah. Osmanlı Hukukunda Finans Temin Yöntemleri: XV-XVI. Asır Bursa Şerʽiyye Sicilleri Örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
13. Kaptan, Ömer. Bursa Kitabeleri. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2022.
14. Mandaville, Jon E. “Usurious Piety: The Cash Waqf Controversy in the Ottoman Empire”. International Journal of Middle East Studies 10/3 (August 1979), 289-308.
15. Öcalan, Hasan Basri vd. Bursa Vakfiyeleri I. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2013.
16. Özcan, Tahsin. Osmanlı Para Vakıfları (Kanûnî Dönemi Üsküdar Örneği). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2003.
17. Tuncer, Yakup. Mahkeme Sicillerine Göre XV. Yüzyıl Bursa Vakıfları. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1992.