Edebî Bir Tür Olarak Makâmâtlarda Kur’ân-ı Kerîm’den İktibâs: Bedîüzzamân el-Hemedânî Örneği

Yıl 2025, Cilt: 34 Sayı: 2, 405 - 427, 30.12.2025

Fadime Kavak , Sabahattin Aydin

https://doi.org/10.51447/uluid.1732883

Öz

Abbâsîler dönemi, sadece siyasi olaylarla değil, kültürel ve bilimsel gelişmelerle de öne çıkan bir dönemdir. Böyle bir ortamda ortaya çıkan makâme türü, secili anlatımı, dil oyunları ve mizah yönüyle hem halkı hem de aydınları etkilemiştir. Makâmeler, bir anlatı türü olmanın yanında dönemin sosyal yapısını da yansıtan önemli metinlerdir. Fakirlik, dilencilik, kurnazlık ve söz ustalığı gibi konular, makâmelerin içeriğini zenginleştirmiş ve gerçek hayatla olan bağını güçlendirmiştir. Bedîüzzamân el-Hemedânî’nin makâmeleri ise bu türün ilk örnekleri olması bakımından ayrı bir öneme sahiptir. Bu çalışmada Hemedânî’nin makâmelerinde Kur’ân-ı Kerîm’den yaptığı iktibâslar incelenmiştir. Bu noktada iktibâsın belâgat kitaplarındaki tanımlarına, bu sanata dair fıkhi tartışmalara ve çeşitli kullanımlarına yer verilmiştir. İktibâsların hangi bağlamlarda merdûd, makbul ya da mübah kabul edildiği; şiir ve nesirdeki farklılıkları ve âlimlerin bu konuya yaklaşımları ele alınmıştır. el-Hemedânî’nin, Kur’ân âyetlerini bazen dilencilik gibi dünyevi konular, bazen de vaaz ve öğüt gibi dinî içerikler başta olmak üzere geniş bir yelpazede metne ustalıkla yerleştirdiği görülmektedir. Makâme türü, secili yapısıyla edebî açıdan oldukça zorlu bir türdür. Bu yapı içinde kelimeleri ahenkli ve anlamlı şekilde kullanmak ciddi bir dil ustalığı gerektirir. Hemedânî, bu türün öncüsü olarak edebî alanda yeni bir yol açmış ve Kur’ân âyetlerini makâmelerinde ustalıkla kullanmasıyla bu sahadaki iddiasını daha da pekiştirmiştir. Dolayısıyla onun makâmeleri bu anlamda klasik Arap edebiyatında içerik ve biçim bakımından kalıcı bir yer edinmiştir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgatı , Abbâsî , Bedîüzzamân el-Hemedânî , İktibâs , Makâme.

Qurʾanic Quotations in the Maqāmāt as a Literary Genre: The Example of Badīʿ al-Zamān al-Hamadhānī

Öz

The Abbasid period stands out not only for its political events but also for its cultural and scientific developments. In such an environment, the maqāma genre emerged, influencing both the public and the intellectuals with its rhymed prose, linguistic play, and humor. In addition to being a narra-tive form, maqāmas are important texts that reflect the social structure of the time. Themes such as poverty, begging, cunning, and rhetorical mastery enriched the content of maqāmas and strengt-hened their connection to real life. The maqāmas of Badī’uzzamān al-Hamadhānī hold particular significance as the earliest examples of this genre. This study examines the Qurʾanic quotations used in al-Hamadhānī’s maqāmas. In this context, definitions of iqtibās (quotation) in classical rhetoric books, jurisprudential debates on this literary device, and its various uses are discussed. The contexts in which quotations are considered rejected (mardūd), acceptable (maqbūl), or per-missible (mubāḥ); the differences between poetry and prose and the approaches of scholars to this subject are analyzed. This study reveals that al-Hamadhānī skillfully incorporated Qurʾanic verses into a wide range of topics, sometimes related to worldly matters like begging, and at other times to religious content such as sermons and moral advice. In fact, the maqāma genre, with its rhymed and ornate structure, is quite challenging from a literary perspective. Using words harmoniously and meaningfully within this structure requires significant linguistic skill. As the initiator of this genre, al-Hamadhānī not only pioneered a new path in literature but also reinforced his literary claim by incorporating Qur’anic verses into these texts. In this sense, Badī’uzzamān al-Hamadhānī’s maqāmas have secured a lasting place in classical Arabic literature in terms of both content and form.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Abbasid , Badīʿ al-Zamān al-Hamadhānī , Iqtibās , Maqāma.

Kaynakça

• Ahmed Efendi, Manastırlı Dâniş. Maḳāmât-ı Harîrî Şerhi. haz. Seda Kurt İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2021.
• Aladağ, Mehmet Şirin. Arap Edebiyatında İktibas Sanatı. Van: Van Yüzüncü Yıl Ünivetsitesi, Sosyal Bilimler Enstisüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Aşık, Nevzat. “Bedîüzzaman el-Hemedânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 11 Haziran 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/bediuzzaman-el-hemedani
• Ayyıldız, Erol. “Makâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 11 Haziran 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/makame
• Bayram, Selahattin. “Harîrî’nin Makâmât Adlı Eserine Sosyo-Ekonomik Yönden Bir Bakış”. EKEV Akademi Dergisi 14/42 (2010), 137-148.
• Çelebi, Âşık. Meşâʿırü’ş-şuʿarâ. 3 Cilt. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 2010.
• Dayf, Ahmed Şevkī. el-Fennü ve meẕâhibühü fi’n-nesri’l-ʿArabî. Kâhire: Dâru’l-Me‘ârif, 10. Basım, 1983.
• Dayf, Ahmed Şevkī. el-Maḳāme. Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, 3. Basım, ts.
• Dayf, Ahmed Şevkī. Târîḫu’l-edebi’l-ʿArabî. 10 Cilt. Mısır: Dâru’l-Me‘ârif, 1960.
• Douglas, Fedwa Malti. “Makâmât ve Edebiyat Hemedânî’nin ‘el-Makâmâtü’l-Medîriyye’si”. çev. Ömer Kara. Atatük Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 37 (2012), 185-208.
• Durmuş, İsmail. “Mizah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 28 Ekim 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/mizah
• Efil, Muhammed. Klasik Arap Edebiyatında Bir Mizah Tekniği Olarak Kutsal Metnin Gücünden Yararlanma. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
• Er, Rahmi. Bedîu’z-Zamân El-Hemezânî ve Makâmeleri. Ankara: Hece, 2020.
• Goldziher, Ignaz. Klasik Arap Literatürü. İstanbul: Vadi Yayınları, 2016.
• Gülle, Sıtkı. “Arap Edebiyatında ‘Makame’ ve El-Harîrî’nin Osmanlı Medreselerinde Yüksek Arapça Öğretimi Çerçevesinde Okutulan ‘El-Makamat’ı”. Darulfunun İlahiyat 2 (2000), 179-201.
• Gülle, Sıtkı. el-Harîrî Hayatı, Arap Dil ve Edebiyatına Dair Çalışmaları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1995.
• Halebî, İbnü’l-Esîr. Cevḥeru’l-kenz. İskenderiye: el-Me‘ârif bi’l-İskenderiyye, 2009.
• Harîrî, Muhammed. Maḳāmâtu’l-Ḥarîrî. Beyrut: Dâru Beyrût, 1978.
• Hatîb el-Kazvînî. Telḫîṣü’l-Miftâḥ fî ʿulûmi’l-belâġa. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1904.
• Haskefî, İbn Ebî Lutf. Refʿu’l-iltibâs ʿan münkiri’l-iḳtibâs. Beyrut: Dâru’l-Meşrik, ts.
• Hemezânî, Bedîu’z-zamân. Maḳāmât. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2005.
• Hemezânî, Bedi‘u’z-zamân. Resâ’il. Mısır: Matba‘atu Hindiyye, 3. Basım, 1898.
• İbn Hallikân. Vefeyâtü’l-aʿyân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1994.
• İbn Hicce. Ḫizânetü’l-edeb ve ġāyetü’l-ereb. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l -Hilâl, 2004.
• İbn Manzûr. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1992.
• İbşihî, Şihâbuddîn. el-Müsteṭraf fî külli fennin müsteẓraf. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2008.
• Kâdî İyâz. İkmâlü’l-muʿlim bi fevâʾidi Müslim. 9 Cilt. Mısır: Dȃru’l-Vefâ’, 1998.
• Mu‘abbid, Muhammed Ahmed Muhammed. Nefeḥât min ʿulûmi’l-Ḳurʾân. Kâhire: Dâru’s-Selâm, 2. Basım, 2005.
• Murâdî, Muhammed Halîl. Silkü’d-dürer fî aʿyâni’l-ḳarni’s-sânî ʿaşer. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 3. Basım, 1988.
• Mustafâ, İbrâhîm vd. el-Muʿcemü’l-vasîṭ. 2 Cilt. Kahire: Dâru’d-Da‘ve, ts.
• Prendergast, W.J. The Maqamat of Badi’ al-Zaman al-Hamadhani: With Introduction and Notes. Londra: Forgotten Books, 2. Basım, 2008.
• Sarıkaya, Muammer. “Abbasiler Dönemi Arap Edebiyatında Dilencilik ve Dilenci Şairler”. 489-507. İstanbul: Yiltem Matbaası, 2008.
• Seâlibî, Ebû Mansûr. Yetîmetü’d-dehr fî meḥâsini ehli’l-ʿasr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1983.
• Süyûti, Celaleddîn. el-Ḥâvî li’l-fetâvî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr li’t-Tıba‘a, 2004.
• Süyûti, Celaleddîn. Şerḥu ʿUḳūdi’l-cümân fi’l-meʿânî ve’l-beyân. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2011.
• Şeybânî, Ebû Amr. el-Cîm. 3 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-‘Âmme, 1974.
• Tanır, Emrullah. Ziyâüddîn İbnü’l-Esîr’in el-Veşyü’l-Merkûm Adlı Eseri Işığında Hallü’l-Manzûm Sanatı. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Teftâzânî. el-Muṭavvel. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2013.
• Van Dyck, Edward Cornelius. İktifâʾu’l-ḳānûʿ bimâ hüve maṭbûʿ. Mısır: Matba‘atü’t-Te’lîf, 1896.
• Zebîdî, Murtazâ. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Ḳāmûs. 40 Cilt. Kuveyt: Vizâretu’l-İrşâd ve’l-Enba’, 1965.
• Zeyyât, Ahmed Hasan. “Bedîʿuzzamân el-Hemedânî”. Mecelletü’r-Risâle 46 (Mayıs 1934), 43.