Reading Hayreti by İsmail Hakkı Bursevi: Şerh-i Nazm-ı Hayreti

Öz

İsmail Hakkı Bursevi, was one of the important figures of the Celvetiye order and who lived in the second half of 18th century and in the first quarter of the 19th century. Bursevî, who is located in important cultural centers of the period such as Istanbul, Edirne, Bursa and Damascus, is a name with work in many fields ranging from tafsir to hadith, from dictionary to inheritance, from sufism to language and literature. As a result of this, Bursevî, who wrote independent works in these fields, ranks first among the authors who produced the most works both in Turkish literature and in the century he lived in. He is a divan poet who has knowledge of both exoteric and esoteric sciences and has contributed around one hundred and twenty works to our literature. Bursevi, who was a good annotation as well as a poet, wrote many annotation. These can consist of annotations made on an individual work, as well as annotations written on an author’s poem(s). In this respect, among the works written by İsmail Hakkı Bursevî, the commentaries he wrote for works in Turkish, Persian and Arabic have an important place.The annotation on the poetry of Hayreti, who was a representative of the simple and amative style of poetry in the 16th century and was skilled in using sufi terminology, was written by Bursevi, who was well-versed in exoteric and esoteric sciences, and took its place in his literature under the name of “Şerh-i Nazm-ı Hayreti”. In this study, the copies of the work titled “Şerh-i Nazm-ı Hayreti”, which was written by İsmail Hakkı Bursevi for Hayreti’s poem, were identified in Turkish libraries. The two copies registered in Atıf Efendi Library No: 1497 and Süleymaniye Library Hacı Mahmud Efendi No: 2749 were translated into text by making an edition critique. Afterwards, information about the mystical views of both Hayreti and Bursevi was tried to be presented through the text. İsmail Hakkı Bursevi interpreted the commentary of this poem, which consists of six couplets, according to his sufi philosophy. He completed his commentary both in line with didactic purposes that center on the reader/listener and within the framework of the philosophy of unity of existence that he adopted.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• İsmail Hakkı Bursevi
• Şerh-i Nazm-ı Hayreti
• Annotation
• Sufism View.

Hayretî’yi İsmail Hakkı Bursevî’den Okumak: Şerh-i Nazm-ı Hayretî

Öz

XVII. asrın ikinci yarısı ile XVIII. asrın ilk çeyreğinde yaşayan İsmail Hakkı Bursevî, Celvetiye tarikatının mühim isimleri arasında yer almaktadır. İstanbul, Edirne, Bursa ve Şam gibi dönemin önemli kültür merkezlerinde bulunan Bursevî, tefsirden hadise, lügatten vâridata, tasavvuftan dil ve edebiyata uzanan pek çok alanda esere sahip bir isimdir. Bunun neticesi olarak da bu alanlarda müstakil eserler kaleme alan Bursevî, bu yönüyle hem Türk edebiyatının hem de içinde yaşamış olduğu asrın en fazla eser veren müellifleri arasında ilk sıralarda yer almaktadır. O, edebiyatımıza yüz yirmi civarında eser kazandırmış hem zâhirî hem de bâtınî ilimlere vâkıf bir divan şairidir. Şairliğinin yanı sıra iyi bir şârih olan Bursevî, pek çok şerh de kaleme almıştır. Bunlar, müstakil bir esere yapılan şerhler olduğu gibi bir müellifin şiirine veya şiirlerine yazılan şerhlerden de oluşabilmektedir. Bu açıdan İsmail Hakkı Bursevî’nin kaleme aldığı eserler arasında başta Türkçe olmak üzere Farsça ve Arapça eserler için yazdığı şerhlerin önemli bir yeri vardır. XVI. asırda sade ve âşıkâne şiir tarzının temsilcisi olan ve tasavvuf ıstılahlarını kullanmada kabiliyetli Hayretî’nin şiirine, zâhirî ve bâtınî ilimlere vâkıf olan Bursevî tarafından yazılan şerh, “Şerh-i Nazm-ı Hayretî” ismi ile onun eser literatüründe yerini almıştır. Bu çalışmada, Hayretî’nin şiirine İsmail Hakkı Bursevî tarafından yapılan “Şerh-i Nazm-ı Hayretî” başlıklı şerhin Türkiye kütüphanelerinde kayıtlı nüshaları tespit edilmiştir. Atıf Efendi Kütüphanesi No: 1497 ve Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi No: 2749’da kayıtlı iki nüshanın edisyon kritiği yapılarak çeviri yazıya aktarılmıştır. Sonrasında metin üzerinden hem Hayretî’nin hem de Bursevî’nin tasavvufi görüşlerine dair bilgiler sunulmaya çalışılmıştır. İsmail Hakkı Bursevî, altı beyitten oluşan bu şiirin şerhini tasavvuf felsefesine göre yorumlamıştır. O, şerhini hem okuyucuyu/dinleyiciyi merkeze alan didaktik amaçlar doğrultusunda hem de benimsemiş olduğu vahdet-i vücûd felsefesi çerçevesinde tamamlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• İsmail Hakkı Bursevî
• Şerh-i Nazm-ı Hayretî
• Şerh
• Tasavvufi Görüş.

Kaynakça

1. Bağdatlı Ahdî. Gülşen-i Şuarâ. hzl. Süleyman Solmaz. PDF: Kültür Bakanlığı, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56733,ahdi-gulsen-i-suarapdf.pdf?0
2. Arslan, Mustafa Uğurlu. “İsmail Hakkı Bursevî’nin Lugaz Şerhleri I”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 13 (2020), 259-290.
3. Çavuşoğlu, Mehmet-Tanyeri, M. Ali. Hayretî, Divan-Tenkitli Basım. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayını, 1981.
4. Duru, Rafiye. Modern Metin Çözümleme Teknikleri Bakımından Şerh Geleneği ve İsmail Hakkı Bursevî. İzmir: Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
5. Gök, Selim. Hayretî Divanı Sözlüğü (Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
6. İsen, Mustafa - Durmuş, Tuba. Balkanlarda Türk Edebiyatı Tarihi Başlangıcından Günümüze Kadar. İstanbul: Türkiye Maarif Vakfı Tiran New York Üniversitesi, 2023.
7. İsmail Hakkı Bursevî. Şerh-i Nazm-ı Hayretî. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı, No: OE_Yz_000975/04, vr. 62a-66b.
8. İsmail Hakkı Bursevî. Şerh-i Nazm-ı Hayretî. Atıf Efendi Kütüphanesi, Atıf Efendi 01497-006, vr. 215b-218a.

9. İsmail Hakkı Bursevî. Şerh-i Nazm-ı Hayretî. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Hüdai Efendi 00469-009, vr. 181a-184b.
10. İsmail Hakkı Bursevî. Şerh-i Nazm-ı Hayretî. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Hüdai Efendi 00472-002, vr. 30b-32b.
11. İsmail Hakkı Bursevî. Şerh-i Nazm-ı Hayretî. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Hüdai Efendi 00476-002, vr. 55b-59b.
12. İsmail Hakkı Bursevî. Şerh-i Nazm-ı Hayretî. Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi 02749-010, vr. 73b-76a.
13. Karasoy, Yakup - Orhan, Yavuz. Âşık Ömer Divanı. Konya: İnci Ofset, 2010.
14. Musluğlu, Ferhat. Hayretî Dîvânı (Tenkitli Metin-Dil İçi Çeviri). Çanakkale: Paradigma Akademi, 2022.
15. Namlı, Ali. İsmâil Hakkı Bursevî (Hayatı, Eserleri, Tarikat Anlayışı). İstanbul: İnsan Yayınları, 2001.
16. Tatcı, Mustafa. “Hayretî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/61-62. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
17. Tatcı, Mustafa. Hayretî’nin Dinî-Tasavvufî Dünyası. İstanbul: Horasan Yayınları, 2006.
18. Taştan, Ahmet. Bir Şârih Olarak İsmail Hakkı Bursevî ve Edebî Şerhleri. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1999.
19. Temizkan, Mehmet. “Vardar Yeniceli Hayretî ve Bektaşi Kimliği”. Balkanlarda Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları 7/2 (2025), 115-127.