Hâfızlar İçin Lafzen Müteşâbih Âyetleri Ayırma Rehberi: Alemüddin es-Sehâvî’nin Hidâyetü’l-mürtâb ve ġāyetü’l-ḥuffâẓ ve’ṭ-ṭullâb fî tebyîni müteşâbihi’l-kitâb İsimli Manzumesi

Öz

Genellikle Kur’ân-ı Kerim’in tamamını ezberlemek anlamına gelen hâfızlık, dinî ve ilmî açıdan büyük önem taşımaktadır. Dinî açıdan sahip olduğu önem, ezberlenen şeyin kelâm-ı ilâhî oluşudur. İlmî açıdan sahip olduğu önem ise İslâmî ilimlerin evvelemirde Kur’ân etrafında şekillenmiş olmasıdır. Bu önemi sebebiyledir ki sahabe efendilerimizden bu yana Müslüman toplumlar hâfızlığa büyük önem atfetmişlerdir. Geçmişte olduğu gibi günümüzde de İslâmî ilim tahsilinin ilk basamağını Kur’ân ve hâfızlık eğitiminin oluşturuyor oluşu bunun göstergesidir. Bu yönüyle hâfızlık önemli bir kazanım ve üstün bir meleke olarak değerlendirilmiştir. Gelenekte “te‘âhüdü’l-Kur’ân” kavramıyla ifade edilen hâfızlığı koruma görevini yerine getirmek daha ziyade bol tekrar gibi birtakım pratik usuller aracılığıyla yapılsa da tekrarı desteklemeye yönelik teorik çalışmalar da yapılmıştır. Bu kapsamda gelenekte Kur’ân’da lafız benzerliği arz edip aralarında küçük farklılıklar bulunan âyetlerin birbirinden ayırt edilmesini sağlayacak bilgileri ihtiva eden müstakil eserler de kaleme alınmıştır. “el-Müteşâbihü’l-lafzî” kavramıyla ifade edilen bu konuya ilişkin eserler içinde Alemüddin es-Sehâvî’nin (öl. 643/1245) Hidâyetü’l-mürtâb ve ġāyetü’l-ḥuffâẓ ve’ṭ-ṭullâb fî tebyîni müteşâbihi’l-kitâb isimli eseri kayda değer bir konum ihraz etmiştir. İşte bu makalenin amacı anılan manzum eseri genel hatlarıyla tanıtmak, bu eserin imkân ve sınırlılıklarının tayinine çalışmak ve günümüzde yürütülen hâfızlık çalışmalarına katkı sunmaktır. Bu çalışma ile ülkemizde yürütülen hâfızlık eğitimine ve hâfızlığı muhafaza çalışmalarına teorik destek sunmak da amaçlanmış, geleneğin hâfızlık konusunu mahza pratik zeminde ele alamadığı vurgulanmıştır. Makalede metin analizi yöntemi kullanılmış, eser literatürdeki yeri, usulü ve içeriği üzerinden analize tabi tutulmuştur. İlgili eserin elif maddesinin içeriği tablolaştırılarak analiz somutlaştırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraât
• Müteşâbih
• Hâfızlık
• Sehâvî
• Hidâyetü’l-mürtâb.

A Guide for Qurʾān Memorizers to Distinguish Verbally Similar Verses: The Didactic Poem Hidāyat al Murtāb wa Ghāyat al Ḥuffāẓ wa al Ṭullāb fī Tabyīn Mutashābih al-Kitāb by ʿAlāʾ al-Dīn al-Sakhāwī

Öz

Ḥifẓ (memorization of the entire Qurʾān) generally refers to committing the whole Qurʾān to memory and holds great religious and scholarly significance. Its religious importance stems from the fact that what is memorized is the divine Word, while its scholarly significance lies in the formation of Islamic sciences primarily around the Qurʾān. For this reason, Muslim societies from the time of the Companions to the present day have attached great importance to ḥifẓ, and Qurʾānic memorization has traditionally constituted the first stage of Islamic education. Thus, ḥifẓ has been regarded as a major achievement and a distinguished intellectual facultyIn the Islamic scholarly tradition, the duty of preserving Qurʾānic memorization—expressed by the concept of taʿāhud al-Qurʾān—has largely been carried out through practical methods such as frequent repetition, alongside theoretical studies designed to support memorization. Within this context, independent works were authored to help distinguish verses that are similar in wording but differ in subtle ways, a subject known as al-mutašābih al-lafẓī. Among these works, the versified treatise Hidāyat al-Murtāb wa Ghāyat al-Ḥuffāẓ wa al-Ṭullāb fī Tabyīn Mutashābih al-Kitāb by ʿAlam al-Dīn al-Sakhāwī (d. 643/1245) occupies a notable position. The aim of this article is to introduce this work in general terms, to evaluate its possibilities and limitations, and to contribute to contemporary Qurʾānic memorization practices. The study also seeks to provide theoretical support for ḥifẓ education and preservation efforts in Turkey, emphasizing that the tradition has not approached the issue of memorization solely from a practical perspective. Employing the method of textual analysis, the article examines the work in terms of its place in the literature, methodology, and content, with a tabulated analysis of the section on the letter alif to concretize the discussion.

Anahtar Kelimeler

• Qirāʾāt
• Mutashābih
• Ḥifẓ
• al-Sakhāwī
• Hidāyat al-Murtāb.

دليل حفظة القرآن لتمييز الآيات المتشابهة لفظيًا: منظومة عالم الدين السخاوي "هداية المرتاب وغاية الحفظة والطلاب في تبين متشابه الكتاب

Öz

يحظى الحفظ، الذي يعني غالبًا حفظ القرآن الكريم كاملاً، بأهمية كبيرة من الناحيتين الدينية والعلمية. أما أهميته الدينية فتنبع من كون ما يُحفظ كلامًا إلهيًا، وأما أهميته العلمية فترجع إلى أن العلوم الإسلامية قد تشكّلت في المقام الأول حول القرآن الكريم. ولهذه الأهمية، أولت المجتمعات الإسلامية منذ عهد الصحابة اهتمامًا بالغًا بالحفظ. ويشهد على ذلك أن دراسة العلوم الإسلامية في الماضي كما في الحاضر تبدأ غالبًا بالقرآن وتعليم الحفظ. ومن هذه الزاوية، يُعد الحفظ مكسبًا مهمًا ومهارةً رفيعة.رغم أن أداء واجب حفظ القرآن، الذي يُعبَّر عنه في التقليد بمفهوم «تعاهُد القرآن»، يتم غالبًا عبر وسائل عملية مثل التكرار المتكرر، فقد أُجريت أيضًا دراسات نظرية لدعم عملية التكرار. وفي هذا السياق، كُتبت مؤلفات مستقلة تتناول المعلومات التي تساعد على تمييز الآيات المتشابهة لفظيًا مع وجود اختلافات طفيفة بينها. ومن بين المؤلفات التي تناولت هذا الموضوع، حظي كتاب العالم عالم الدين السخاوي (ت. 643هـ/1245م) بعنوان "هداية المرتاب وغاية الحفظة والطلاب في تبين متشابه الكتاب" بمكانة بارزة. وتهدف هذه الدراسة إلى تقديم لمحة عامة عن هذا المؤلف الشعري، وتحديد إمكاناته وحدوده، والمساهمة في الدراسات الحديثة المتعلقة بالحفظ. كما تهدف إلى تقديم دعم نظري لبرامج تعليم الحفظ في بلادنا، مع التأكيد على أن التقليد لم يتناول موضوع الحفظ من زاوية عملية بحتة. وقد استخدمت الدراسة منهج تحليل النصوص، حيث خضع الكتاب للتحليل من حيث مكانته في الأدب، ومنهجه، ومحتواه. كما تم توضيح التحليل بجدولة محتوى حرف الألف في الكتاب

Anahtar Kelimeler

• علم القراءات،
• المتشابه
• الحفظ
• السخاوي
• هداية المرتاب

Kaynakça

1. Altıkulaç, Tayyar. “Sehâvî, Alemüddin.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/311-313. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
2. Bennâ, Ahmed b. Muhammed. İtḥâfü fużalâʾi’l-beşer bi’l-ḳırâʾâti’l-erbaʿate ʿaşer, nşr. Şaban Muhammed İsmail. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1407/1987.
3. Bozkurt, Nebi. “Mukabele”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31/100-101. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
4. Ebû Dâvûd, Süleyman b. Necâh. Muḫtaṣaru’t-tebyîn li-hicâʾi’t-Tenzîl. nşr. Ahmed b. Ahmed b. Muhammed b. Şirşâl. Medine: 1423/2002.
5. Hamed, Ganim Kaddûrî. ed-Dirâsâtü’ṣ-ṣavtiyye ʿınde ʿulemâʾi’t-tecvîd. Amman: Dâru Ammâr, 1428/2007.
6. Hamîtû, Abdülhâdî. Ḳırâʾatü’l-İmâm Nâfiʿ ʿinde’l-meġāribe min rivâyeti Ebî Saʿîd Verş. el-Memleketü’l-Mağribiyye: Menşûrâtü Vezârati’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1424/2003.
7. Hindâvî, Ali İsmail es-Seyyid - Hirbâvî, Muhammed Ivaz Zâyed. et-Tesḫîl fî-mâ teştebihü ʿale’l-ḳāriʾi min âyi’t-Tenzîl. Riyad: 1410/1989.
8. Makdisî, Ebû Şâme. Tetimmetü’l-beyân li-mâ eşkele min müteşâbihi’l-Ḳur’ân. nşr. Muhammed b. Ahmed b. Mahmûd Âl-i Rihâb. yy. ts.

9. Muhaysin, Muhammed Sâlim – İsmail, Şaban Muhammed. et-Tavżîḥâtü’l-celiyye şerḥu’l-manẓûmeti’s-Seḫâviyye. Mısır: el-Mektebetü’l-Mahmûdiyye et-Ticâriyye, ts.
10. İbn Haldûn. Mukaddime. nşr. Abdullah Muhammed ed-Derviş (Dimaşk: Dâru’l-Belhî, 1425/2004).
11. İbnü’l-Münâdî. Müteşâbihü’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm. nşr. Abdullah b. Muhammed el-Guneymân. Demenhur: Mektebetü Lîna, 1414/1993.
12. Kirmânî, Tâcü’l-Kurrâ. el-Burhân fî tevcîhi müteşâbihi’l-Ḳurʾân li-mâ fîhi mine’l-ḥucceti ve’l-beyân. nşr. es-Seyyid el-Cemîlî, y.y.: Merkezü’l-Kitâb li’n-Neşr. ts.
13. Râzî, Fahreddin. Mefâtîḥu’l-ġayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1410/1981.
14. Sehâvî, Alemüddin. Cemâlü’l-ḳurrâ ve kemâlü’l-iḳrâ. nşr. Mervân el-Atıyye ve Muhsin Hirâbe. Beyrut: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1418/1997, 21.
15. Sehâvî, Alemüddin. Metnü Hidâyeti’l-mürtâb ve ġāyeti’l-ḥuffâẓ ve’ṭ-ṭullâb fî tebyîni müteşâbihi’l-Kitâb. nşr. Abdullah b. Muhammed Süfyan el-Hakemî. y.y.; Silsiletü’l-Mütûni’l-İlmiyye el-Muhtâra, ts.
16. Sindî, Abdülkayyûm b. Abdülgafûr. “Manzûmetân fî Teşâbühi’l-Kur’ân: Hidâyetü’l-Mürtâb li’l-İmâm es-Sehâvî ve Kifâyetü’l-Ḳārî li’l-İmâm el-Hâris̱î et-Tettevî (Ta‘rîf ve Mukârane), Mecelletü Câmiati Ummi’l-Kurâ li-Ulûmi’ş-Şerîat ve’l-Lügati’l-Arabiyye ve Âdâbihâ 17/32 (2023), 411-485.
17. Süyûtî, el-İtḳān fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. nşr. Merkezü’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye. Medîne: Mücemmau’l-Melik Fehd li Tıbâati’l-Mushafi’ş-Şerîf, ts.
18. Zehebî. Siyeru aʿlami’n-nübelâ. nşr. Beşşâr Avvâd Maruf-Muhyî Hilâl er-Rihâb. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1417/1996.
19. Zerkeşî, Bedreddin. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. nşr. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. y.y.; Daru’t-Türâs, ts.