KARABAĞ FOLKLORUNDA GEÇİŞ DÖNEMİ RİTÜELLERİ: DOĞUM ÂDETLERİ VE İNANIŞLAR

Belirli tören ve ritüeller; bireylerin arzu ve isteklerini gerçekleştirmelerinde, korku ve endişelerini gidermelerinde, nazar ile kötücül güçlerden korunmalarında başvurdukları kalıplaşmış davranışlar bütünüdür. Kültürel sürekliliğin sağlanmasında, toplumsal bağların güçlendirilmesinde ve bireyin topluma uyumunda önemli işlevler üstlenen ritüeller; folklor, antropoloji ve etnografya gibi disiplinlerin temel araştırma konuları arasında yer almaktadır. Kökeni eski Türk inanç sistemine dayanan bu uygulamaların temel amacı, bireyin geçiş dönemlerinde karşılaşabileceği tehlikeleri bertaraf etmek ve edindiği yeni statüyü toplumsal-kutsal bir zeminde meşrulaştırmaktır. Bu araştırmanın amacı, Karabağ bölgesine özgü doğum ritüellerini ve bunlara bağlı halk inanışlarını inceleyerek söz konusu uygulamaların sosyo-kültürel işlevlerini ortaya koymaktır. Nitel araştırma desenine uygun olarak tasarlanan çalışmada betimsel analiz yöntemi kullanılmış; sözlü ve yazılı kaynaklardan elde edilen veriler sistematik bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Çalışma kapsamında Karabağ folklorundaki doğum pratikleri; “hamile kalma pratikleri”, “hamile kadına getirilen yasaklar ve uygulamalar”, “çocuğun cinsiyetinin belirlenmesi”, “kırklı çocuğun korunması (Alkarısı/lohusalık inanışları)”, “çocuktaki ilkler ve şifa bulma uygulamaları” ile “çocuğun geleceğiyle ilgili inançlar” başlıkları altında incelenmiştir. Araştırma sonucunda, Karabağ’daki doğum ritüellerinin yalnızca bireysel ve ailevi ihtiyaçlara cevap veren uygulamalar olmadığı, aynı zamanda toplumsal dayanışmayı güçlendiren, kültürel belleği aktaran ve geleneksel dünya görüşünü yeni kuşaklara taşıyan önemli unsurlar olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca söz konusu ritüellerin, eski Türk inanç sistemine ait birçok unsurun günümüzde de çeşitli dönüşümler geçirerek varlığını sürdürdüğünü göstermesi bakımından dikkat çekici olduğu belirlenmiştir. Bu yönüyle çalışma, Karabağ halk kültüründe doğum etrafında şekillenen ritüellerin işlevsel ve sembolik boyutlarını ortaya koyarak Türk kültür coğrafyasındaki ortak inanç ve uygulamaların anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.

Certain ceremonies and rituals constitute a structured set of conventionalized practices through which individuals seek to fulfill their desires, alleviate anxieties, and protect themselves against the evil eye and malevolent forces. As crucial phenomena that ensure cultural continuity, reinforce social cohesion, and facilitate social integration, rituals occupy a central place in disciplines such as folklore, anthropology, and ethnography. Rooted in the ancient Turkic belief system, these practices primarily aim to eliminate potential hazards encountered during transitional life stages and to legitimize an individual's new status within a socio-sacred framework. This study aims to examine the birth rituals and associated folk beliefs specific to the Karabakh region, thereby elucidating their socio-cultural functions. Designed within a qualitative research framework, the study employs descriptive analysis to systematically evaluate data gathered from oral and written sources. Within the scope of the research, birth practices in Karabakh folklore are analyzed under the following thematic headings: "conception practices", "prohibitions and customs concerning pregnant women", "methods of gender determination", "protection of the newborn during the forty-day postpartum period (beliefs concerning Alkarisi/the postpartum spirit)", "first-life milestones and healing practices", and "beliefs regarding the child's future." The findings reveal that birth rituals in Karabakh are not merely practices addressing individual and familial needs, but are vital cultural mechanisms that reinforce social solidarity, transmit cultural memory, and convey traditional worldviews to subsequent generations. Furthermore, the study demonstrates that numerous elements of the ancient Turkic belief system survive today through various transformations. In this regard, by revealing the functional and symbolic dimensions of rituals surrounding birth in Karabakh folk culture, this study contributes to a deeper understanding of the shared beliefs and practices across the broader Turkic cultural sphere.