FROM STONE TO CULTURE; A STUDY ON THE ARTISTIC AND SOCIOLOGICAL MEMORY OF KARATEPE-ASLANTAŞ OPEN AIR MUSEUM

Öz

Karatepe is an important archaeological site in the Kadirli district of Osmaniye, built as a border fortress by Azatiwata during the Late Hittite period. The site was discovered in 1946 by Prof. Helmuth Theodor Bossert, his students and local people, and became famous worldwide with the discovery of bilingual inscriptions written in Phoenician and Luwian languages during excavations in 1947. These inscriptions enabled the decipherment of Hittite hieroglyphs and made Karatepe the ‘Rosetta Stone’ of Anatolia. Karatepe attracts attention not only with its linguistic and historical importance but also with its architectural and artistic heritage. The mythological scenes, depictions of gods/goddesses and daily life depicted on basalt reliefs are among the most impressive examples of Late Hittite art. Following Bossert's departure from the excavation, the region underwent both an archaeological and socio-cultural transformation under the responsibility of his assistant Halet Çambel. Çambel, while applying modern conservation and restoration methods in the museumisation process, also carried out projects for education, handicrafts, environmental protection and social development in cooperation with the local community. The work carried out with experts from different fields such as architecture, art history and ethnography has turned Karatepe into a living cultural centre. Karatepe-Aslantaş Open Air Museum, which is on the UNESCO World Heritage Tentative List, continues its existence as one of the pioneering examples of modern archaeology, interdisciplinary cultural heritage management and community-based conservation approach in Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Karatepe-Aslantaş Open Air Museum
• Hittite art
• Helmuth Theodor Bossert
• Halet Çambel
• Inscriptionology
• Cultural heritage

TAŞ’TAN KÜLTÜRE; KARATEPE-ASLANTAŞ AÇIK HAVA MÜZESİ’NİN SANATSAL VE SOSYOLOJİK BELLEĞİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Karatepe, Osmaniye’nin Kadirli ilçesinde yer alan ve Geç Hitit döneminde Azatiwata tarafından bir sınır kalesi olarak inşa edilmiş önemli bir arkeolojik alandır. Ören yeri, 1946 yılında başlarında Prof. Helmuth Theodor Bossert’in bulunduğu, öğrencileri ve yerel halk tarafından keşfedilmiş, 1947’deki kazılarla birlikte Fenike ve Luwi dillerinde yazılmış çift dilli yazıtların bulunmasıyla dünya çapında ün kazanmıştır. Bu yazıtlar, Hitit hiyerogliflerinin çözümüne olanak sağlamış ve Karatepe’yi adeta Anadolu’nun “Rosetta Taşı” haline getirmiştir. Karatepe, sadece dilbilimsel ve tarihsel önemiyle değil, mimari ve sanatsal mirasıyla da dikkat çeker. Bazalt kabartmalara işlenen mitolojik sahneler, tanrı/tanrıça tasvirleri ve günlük yaşam betimlemeleri Geç Hitit sanatının en etkileyici örneklerindendir. Bossert’in kazıdan ayrılmasının ardından, asistanı Halet Çambel’in sorumluluğunda bölge hem arkeolojik hem de sosyo-kültürel bir dönüşüm yaşamıştır. Çambel, müzeleşme sürecinde çağdaş koruma ve restorasyon yöntemlerini uygularken, aynı zamanda yerel halkla iş birliği içinde eğitime, el sanatlarına, çevre korumaya ve toplumsal kalkınmaya yönelik projeler gerçekleştirmiştir. Mimarlık, sanat tarihi ve etnografya gibi farklı alanlardan uzmanlarla birlikte yürütülen çalışmalar, Karatepe’yi yaşayan bir kültürel merkez haline getirmiştir. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alan Karatepe-Aslantaş Açık Hava Müzesi, Türkiye’de modern arkeoloji anlayışının, disiplinlerarası kültürel miras yönetiminin ve toplum temelli koruma yaklaşımının öncü örneklerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Karatepe-Aslantaş Açık hava Müzesi
• Hitit sanatı
• Helmuth Theodor BOssert
• Halet Çambel
• Yazıt bilimi
• Kültürel miras

Kaynakça

1. Arı, İ. (2011). Tarihöncesi Sit Alanlarında Kültür Mirası Yönetimi. Kültür Mirası ve Müzeler Öğrenci Konferansı 2011 (s. 11-23). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Matbaası.
2. Bal, A. A. (2016). Hitit Sanat Formlarının Resimsel Biçim Diline Uyarlanması Üzerine Özgün Denemeler, Uluslararası Geçmişten Geleceğe Sanat Sempozyumu Bildiriler Kitabı, s.846-853, Hitit Üniversitesi, 2016 Çorum.
3. Başgelen, N. (2020). Karatepe’nin Ecesi Arkeolog Halet Çambel’in Hayat Hikayesi. https://www.arkeolojikhaber. com/haberkaratepenin-ecesi-arkeolog-halet-cambelin-hayat- hikayesi-24449/ Erişim tarihi: 05.10.2024
4. Bennet, T. (1995). The Birth of the Museum; History, theory, Politics. London: Routledge.
5. Bossert, Th. H. (1948). Karatepe’de Bulunan Fenike-Eti Bilunguis’leri, Belleten, C. XII. S.522.
6. Bourdieu, P. (2010). Sermaye Biçimleri, A.Z. Ünal & M. M. Şahin (Dü.) içinde. İstanbul: Değişim Yayınları
7. Bourdieu, P. (1986). The Form of Capital, (J. Richard, Dü), Handbook of Theory and Research fort he Sociology of Education, 241-258.
8. Ceram, C. W. (1955). Le Secrets des Hittites. Découverte d’un Ancien Empire. Paris.

9. Çambel, H. (2010). Karatepe-Aslantaş açık hava Müzesi; Çok Yönlü Bir Proje, TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (8), 131-136.
10. Çambel, H. (2006). Karatepeli Fıkraları, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
11. Demir, F. (2021). Karatepe Azatıwataya, Tarihi Olaylar, Mimari Buluntular ve Yazıtlar Üzerine Notlar, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
12. Dirican, M. (1997). Yaşamını Anadolu’ya ve Arkeolojiye Adamış Bir Bilim Kadını: Halet Çambel. Bilim ve Teknik Dergisi, Ekim, 72-80.
13. Eres, Z. (2018). Türkiye’nin Arkeolojik Alan Koruma Tarihinde Karatepe Aslantaş’ın Yeri, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat, 158, 283-297.
14. Ertürk, O. (2021). Hititler Geçmişten Günümüze Bir Kültür Yolculuğu, Ankara: Gece Kitaplığı.
15. Kemal, Y. (2024). Teneke, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
16. Küçük, İ. (2010). Halet Abla Destanı. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
17. Nora, P. (2022). Hafıza Mekanları, Çeviren: Mehmet Emin Özcan, İstanbul: Doğu Batı Yayınları
18. Simon, N. (2010). The Participatory Museum, California- Santa Cruz: Museum 20.
19. Özdoğan, M. (2014). Aydın, Bilim İnsanı, Eğitmen, Arkeolog: Halet Çambel. Toplumsal Tarih Dergisi, Mart, 35-39.
20. Rifat, S. (Ed.) (2001). Boğazköy’den Karatepe’ye, Hititbilim ve Hitit Dünyasının Keşfi, İstanbul: Yapı Kredi Kültür 113 International University Museums Association Platform Journal of Cultural Heritage Sanat Yayıncılık.
21. Şimşek, F. Z. (2024). Kültürel Mirasın Aktarımında 7-9 Yaş Grubu Çocuk Resimlerinin Karatepe-Aslantaş Açık Hava Müzesi Taş Anıt Eserleriyle Karşılaştırmalı Bir Değerlendirilmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisan Tezi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Osmaniye.
22. Türkmenoğlu, A. (2008). Çukurova Kadirli Dağ Kolu Türkmen Ağzı Sözlüğü. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Görsel Kaynakça
23. https://librarydigitalcollections.ku.edu.tr/dijital-sergiler/karatepe- aslantas-azativattanin-kalesi/
24. https://arce.org/resource/rosetta-stone-unlocking-ancient- egyptian-language/
25. h t t p s : / / w w w. a r k e o l o j i s a n a t . c o m / s h o p / b l o g / u n e - s c o - g e c i c i - l i st e s i n e - g i r e n - k a r a t e p e n i n - a r k e o l o - j i k - o n e m i - n e d i r _ 3 _ 9 6 3 9 9 2 . h t m l
26. https://www.lookphotos.com/en/images/71398347-The- South-Gate-Hittite-sculpture-statue-of-Hittite-Storm-God- Tarhunzas-Tara-unz-Tara-unna-or-in-Hurrian-Teshub
27. https://aktuelarkeoloji.com.tr/kategori/roportajlar/karatepe- nin-anasi-halet-cambel
28. https://www.arkitera.com/haber/karatepe-aslantas-arkeolojik- alani-unesco-dunya-mirasi-gecici-listesinde/
29. https://osmaniye-bld.gov.tr/osmaniye-karatepe-kilimleri. html
30. https://www.yapikrediyayinlari.com.tr/teneke.aspx
31. https://www.arkeolojisanat.com/shop/urun/karatepeli- fikralari_11_953.html
32. https://librarydigitalcollections.ku.edu.tr/dijital-sergiler/karatepe- aslantas-azativattanin-kalesi/
33. https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/01/140119_halet_ cambel
34. https://www.arthayat.com/fotograflar/halet-cambel#foto0-3
35. https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Karatepe_mutter.jpg
36. https://www.sumerianorigins.com/post/hittite-apkallu-birdman- with-winged-disc
37. https://www.sanatinyolculugu.com/protohistorik-donemde- anadoluda-hayat-agaci-motifi-dilek-yilmaz/Arı, İ. (2011). Tarihöncesi Sit Alanlarında Kültür Mirası Yönetimi. Kültür Mirası ve Müzeler Öğrenci Konferansı 2011 (s. 11-23). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Matbaası.
38. Bal, A. A. (2016). Hitit Sanat Formlarının Resimsel Biçim Diline Uyarlanması Üzerine Özgün Denemeler, Uluslararası Geçmişten Geleceğe Sanat Sempozyumu Bildiriler Kitabı, s.846-853, Hitit Üniversitesi, 2016 Çorum.
39. Başgelen, N. (2020). Karatepe’nin Ecesi Arkeolog Halet Çambel’in Hayat Hikayesi. https://www.arkeolojikhaber. com/haberkaratepenin-ecesi-arkeolog-halet-cambelin-hayat- hikayesi-24449/ Erişim tarihi: 05.10.2024
40. Bennet, T. (1995). The Birth of the Museum; History, theory, Politics. London: Routledge.
41. Bossert, Th. H. (1948). Karatepe’de Bulunan Fenike-Eti Bilunguis’leri, Belleten, C. XII. S.522.
42. Bourdieu, P. (2010). Sermaye Biçimleri, A.Z. Ünal & M. M. Şahin (Dü.) içinde. İstanbul: Değişim Yayınları
43. Bourdieu, P. (1986). The Form of Capital, (J. Richard, Dü), Handbook of Theory and Research fort he Sociology of Education, 241-258.
44. Ceram, C. W. (1955). Le Secrets des Hittites. Découverte d’un Ancien Empire. Paris.
45. Çambel, H. (2010). Karatepe-Aslantaş açık hava Müzesi; Çok Yönlü Bir Proje, TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (8), 131-136.
46. Çambel, H. (2006). Karatepeli Fıkraları, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
47. Demir, F. (2021). Karatepe Azatıwataya, Tarihi Olaylar, Mimari Buluntular ve Yazıtlar Üzerine Notlar, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
48. Dirican, M. (1997). Yaşamını Anadolu’ya ve Arkeolojiye Adamış Bir Bilim Kadını: Halet Çambel. Bilim ve Teknik Dergisi, Ekim, 72-80.
49. Eres, Z. (2018). Türkiye’nin Arkeolojik Alan Koruma Tarihinde Karatepe Aslantaş’ın Yeri, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat, 158, 283-297.
50. Ertürk, O. (2021). Hititler Geçmişten Günümüze Bir Kültür Yolculuğu, Ankara: Gece Kitaplığı.
51. Kemal, Y. (2024). Teneke, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
52. Küçük, İ. (2010). Halet Abla Destanı. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
53. Nora, P. (2022). Hafıza Mekanları, Çeviren: Mehmet Emin Özcan, İstanbul: Doğu Batı Yayınları
54. Simon, N. (2010). The Participatory Museum, California- Santa Cruz: Museum 20.
55. Özdoğan, M. (2014). Aydın, Bilim İnsanı, Eğitmen, Arkeolog: Halet Çambel. Toplumsal Tarih Dergisi, Mart, 35-39.
56. Rifat, S. (Ed.) (2001). Boğazköy’den Karatepe’ye, Hititbilim ve Hitit Dünyasının Keşfi, İstanbul: Yapı Kredi Kültür 113 International University Museums Association Platform Journal of Cultural Heritage Sanat Yayıncılık.
57. Şimşek, F. Z. (2024). Kültürel Mirasın Aktarımında 7-9 Yaş Grubu Çocuk Resimlerinin Karatepe-Aslantaş Açık Hava Müzesi Taş Anıt Eserleriyle Karşılaştırmalı Bir Değerlendirilmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisan Tezi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Osmaniye.
58. Türkmenoğlu, A. (2008). Çukurova Kadirli Dağ Kolu Türkmen Ağzı Sözlüğü. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
59. Görsel Kaynakça
60. https://librarydigitalcollections.ku.edu.tr/dijital-sergiler/karatepe- aslantas-azativattanin-kalesi/
61. https://arce.org/resource/rosetta-stone-unlocking-ancient- egyptian-language/
62. h t t p s : / / w w w. a r k e o l o j i s a n a t . c o m / s h o p / b l o g / u n e - s c o - g e c i c i - l i st e s i n e - g i r e n - k a r a t e p e n i n - a r k e o l o - j i k - o n e m i - n e d i r _ 3 _ 9 6 3 9 9 2 . h t m l
63. https://www.lookphotos.com/en/images/71398347-The- South-Gate-Hittite-sculpture-statue-of-Hittite-Storm-God- Tarhunzas-Tara-unz-Tara-unna-or-in-Hurrian-Teshub
64. https://aktuelarkeoloji.com.tr/kategori/roportajlar/karatepe- nin-anasi-halet-cambel
65. https://www.arkitera.com/haber/karatepe-aslantas-arkeolojik- alani-unesco-dunya-mirasi-gecici-listesinde/
66. https://osmaniye-bld.gov.tr/osmaniye-karatepe-kilimleri. html
67. https://www.yapikrediyayinlari.com.tr/teneke.aspx
68. https://www.arkeolojisanat.com/shop/urun/karatepeli- fikralari_11_953.html
69. https://librarydigitalcollections.ku.edu.tr/dijital-sergiler/karatepe- aslantas-azativattanin-kalesi/
70. https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/01/140119_halet_ cambel
71. https://www.arthayat.com/fotograflar/halet-cambel#foto0-3
72. https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Karatepe_mutter.jpg
73. https://www.sumerianorigins.com/post/hittite-apkallu-birdman- with-winged-disc
74. https://www.sanatinyolculugu.com/protohistorik-donemde- anadoluda-hayat-agaci-motifi-dilek-yilmaz/