MOĞOL İSTİLASI SONRASI TÜRK-İSLAM DÜNYASINDA CELALEDDİN HAREZMŞAH’IN ETKİSİ

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 111 - 120, 28.12.2025

Galip Bingöl , Hasan Çopur

Öz

Moğol İstilası sonrasında Batı Asya’da büyük bir dönüşüm yaşayan Celaleddin Harezmşah’ın mücadelesini ve Türk-İslam dünyasındaki stratejik rolünü detaylı bir şekilde analiz etmeyi amaçladığımız bu makalede Moğolların, özellikle XIII. yüzyılın başında Asya'da sebep oldukları büyük yıkımın ardından, Harezmliler Devleti’nin son hükümdarı olan Celaleddin, babası Kutbeddin Muhammed’in hatalı politikaları ve yönetimsel zaaflarının yol açtığı çözülmüş bir devleti yeniden toparlama görevini üstlenmiştir. Hindistan’a sığınan Celaleddin, 1224 yılında İran’a geçerek Harezmliler Devleti’ni tekrar birleştirmiş, bu süreçte Azerbaycan ve İran’da Moğollara karşı kayda değer zaferler elde etmiştir. Celaleddin’in Batı Asya’daki stratejik hedeflerinden biri, Eyyubiler’in hâkimiyetindeki Ahlat’ı ele geçirmek olmuştur. Ahlat’ın kontrolü, yalnızca Eyyubiler için değil, Türkiye Selçuklu Devleti için de büyük bir tehdit oluşturmuş ve bu durum, Alâeddin Keykubad ile Celaleddin arasında başlangıçta dostane olan ilişkilerin bozulmasına yol açmıştır. Ahlat kuşatmasının ardından, Alâeddin Keykubad, Eyyubilerle ittifak yapma kararı almış ve bu ittifak, 1230’daki Yassıçemen Savaşı’nda Celaleddin’in mağlup edilmesiyle sonuçlanmıştır. Böylece Celaleddin, Doğu Anadolu’dan uzaklaştırılmıştır. Bu çalışma, Celaleddin Harezmşah’ın siyasi stratejilerinin ve askeri zaferlerinin, Batı Asya’daki siyasi dengeyi nasıl etkilediğini, özellikle Selçuklu Devleti ve Eyyubilerle olan etkileşimlerini detaylı bir şekilde incelemektedir. Ayrıca, dönemin tarihsel bağlamı içinde, Celaleddin’in Batı Asya’daki stratejik hamlelerinin, bölgedeki iktidar ilişkileri ve siyasi yapılar üzerinde nasıl derin etkiler yarattığına dair kapsamlı bir değerlendirme sunmayı hedeflemektedir. Çalışma, Türk-İslam dünyasında Celaleddin’in rolüne dair mevcut literatüre yeni bir bakış açısı kazandırmayı amaçlamakta ve Celaleddin’in Moğollarla, Eyyubilerle olan ilişkilerinin, bölgedeki siyasi istikrarı nasıl şekillendirdiğini daha iyi anlamamıza katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Celaleddin Harezmşah , Yassıçemen Savaşı , Türkiye Selçuklu Devleti , Eyyubiler , Alâeddin Keykubad.

THE IMPACT OF JALAL AD-DİN KHWARAZMSHAH İN THE TURKİSH-ISLAMİC WORLD AFTER THE MONGOL INVASİON

Öz

This article aims to analyze the struggle of Jalal al-Din Khwarezmshah after the Mongol invasion and his role in the Turkish-Islamic world. Following the devastation caused by the Mongols in Asia, Jalal al-Din, the last ruler of the Khwarezmian Empire, succeeded in rebuilding the state, which had been destabilized due to the flawed policies of his father, Kutb al-Din Muhammad. After seeking refuge in India, Jalal al-Din moved to Iran in 1224 and reestablished the Khwarezmian Empire, achieving significant victories against the Mongols in Azerbaijan and Iran. One of Jalal al-Din’s strategic goals in consolidating his power in Western Asia was to seize Ahlat, which was under the control of the Ayyubids. This objective posed a major threat not only to the Ayyubids but also to the Seljuk Empire of Turkey, leading to a deterioration in relations between Jalal al-Din and Alaeddin Keykubad, who initially had friendly ties with him. After the siege of Ahlat, Alaeddin Keykubad decided to form an alliance with the Ayyubids, and in the Battle of Yassıçemen in 1230, Alaeddin Keykubad and the Ayyubids defeated Jalal al-Din, pushing him out of Eastern Anatolia. This study examines in detail how Jalal al-Din Khwarezmshah’s political strategies and military victories influenced the political balance in Western Asia, particularly in relation to his interactions with the Seljuk Empire and the Ayyubids. Furthermore, the article aims to provide a thorough analysis of the historical significance of Jalal al-Din’s strategic maneuvers in Western Asia and their impact on the political dynamics of the region. By exploring these interactions, the paper contributes a new perspective to the existing literature on Jalal al-Din’s role in Turkish-Islamic history and his influence on the political stability of the region.

Anahtar Kelimeler

Celaleddin Harezmşah , Yassıçemen Battle , Seljuk Empire of Turkey , Ayyubids , Alâeddin Keykubad.

Kaynakça

• ABU’L-FARAC, Abu’l-Farac Tarihi, çev. Ömer Rıza Doğrul, I-II, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1999.
• BİNGÖL, Galip, Moğol/İlhanlı Hâkimiyeti Altındaki Anadolu'da Çıkan İsyanlar (1243-1335), Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Isparta 2023.
• BİNGÖL, Galip, “Anadolu’da Ağaç-Eri Türkmenleri: Kökenleri, Direnişleri Ve Tarihsel Mücadeleleri,” Ankara Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 8, no. 15 (Haziran 2025): 11-26.
• BİNGÖL, Galip & Çopur, Hasan Alâeddin Keykubad’ın Abbâsî Halifeleri ile İlişkileri: Siyasi, Askeri ve Manevi Bağlar. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 10(1), (2025, Haziran). 17-26. https://doi.org/10.56252/turktarars.1625896
• BARTHOLD, V. V. Harizmşahlar Tarihi. Çev. Hakkı Dursun Yıldız. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1990.
• CAHEN, Claude, Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler, çev. Erol Üyepazarcı, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2002.
• CÜVEYNİ, Alâüddin Atâ Melik, Tarih-i Cihangüşa, çev. Mürsel Öztürk, KTBY, Ankara 1999.
• ÇAKMAK, Mehmet Ali. “Moğol Baskısı Üzerine Celaleddin Hârizmşah’ın Hindistan’a Çekilmesi ve Buradaki Faaliyetleri.” Geçmişten Günümüze Türkiye-Hindistan İlişkileri Uluslararası Sempozyumu Bildirileri, (2022). ss. 63-82.
• HÜSEYNOV, Gurban, “Celâleddin Hârizmşah’ın Azerbaycan’ı İstilası ve Atabeyler Devleti’nin Çöküşü”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 12, Temmuz 2024, ss. 397-410.
• İBN BİBİ, el-Evâmirü’l-Alâiyye fi’l-Umûri’l-Alaiyye, Selçukname, çev. Mürsel Öztürk, C. I, T.C. Kültür Bakanlığı 1000 Temel Eser, Ankara 1996.
• İBNÜ’L-ESİR, el-Kâmil fi’t-Tarih, C. XII, çev. Ahmet Ağırakça-Abdülkerim Özaydın, Bahar Yayınları, İstanbul 1987.
• İBN KESİR, el-Bidaye ve’n-Nihaye, C. XIII, Matbaatü’s-Saâde, Mısır.
• İBN TAĞRİBERDİ, el-Nucûmü’l-Zahira fi Mulûk-i Misr ve’l-Kâhira, C. VI, Vezeratü’s Safakiyye ve’l-İrşad, Kahire 1963.
• GEYİKOĞLU, Hasan. “Harezmşah Celâleddin Mengüberti’nin Şahsiyeti.” Journal of Turkish Research Institute 4 (2010). ss. 89-102.
• GÜL, Muammer. “Harezmli Türklerin Anadolu ve Yakındoğu’daki Rolleri ve Tesirleri.” Belleten, 70(257), 2006, 95-118.
• GÜLER, Muhammed Said. “Kādî Beyzâvî’ye Göre Sultan Celâleddîn Hârizmşâh.” Kocaeli İlahiyat Dergisi 9/1, 2025, 100 135.
• JANSKY, Herbert, “Selçuklu Sultanlarından Birinci Alâeddin Keykubad’ın Emniyet Politikası”, Zeki Velidi Togan’a Armağan, Maarif Basımevi, Ankara 2010.
• SÜMER, Faruk, Selçuklular Devrinde Doğu Anadolu’da Türk Beylikleri, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1998.
• ŞEN, Mehmet Emin, Galip Bingöl, “Anadolu’da Moğol Tahakkümüne Karşı Aykırı Bir Ses: Beylerbeyi Hatiroğlu
• Şerafeddin”, Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, C. 5, S. 2, Aralık 2022, ss. 381-392. https://doi.org/10.48120/oad.1171449.
• TANERİ, Aydın, Harezmşahlar, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1993.
• TURAN, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2010.
• TURAN, Osman, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2001.
• TURAN, Osman, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1988.
• KAYA, Önder, Selahaddin Sonrası Dönemde Anadolu’da Eyyubiler, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2007.
• KAYA, Çetin, “Harezmşahlar Tarihinde Han Melik’in Yeri ve Önemi”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 11, Ocak 2024, ss. 67-76.
• KAYMAZ, Nejat, Anadolu Selçuklu Sultanlarından II. Giyâdü’d-dîn Keyhüsrev ve Devri, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2009.
• KOCA, Salim, “Moğol İstilasına Karşı Sultan I. Alâeddin Keykubad’ın Güvenlik Politikası”, Gazi Türkiyat, S. 5, 2009, ss. 187-216.
• MÜNECCİMBAŞI, Ahmed b. Lütfullah, Câmiü’d-Düvel, Selçuklular Tarihi, C. I, Kabalcı Yayınevi, İzmir 2000.
• NESEVÎ, Şehâbü’d-dîn, Celâleddin Harezmşah, çev. Necip Asım, Diyanet Yayınları, İstanbul 1934.
• OKTAY, Hasan, Ermeni Kaynaklarında Türkler ve Moğollar, Selenge Yayınevi, İstanbul 2007.
• UYUMAZ, Emine, Sultan I. Alâeddin Keykubad Devri Türkiye Selçuklu Devleti Siyasi Tarihi (1220-1237), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2003.
• ZEHEBİ, el-İber fi-Haber Men Gaber, Tahk. Selahaddin el-Müncid, C. V, Mektebetü Hayyat, Kuveyt 1966.