Comparison of 16th and 17th Century Safavid and Ottoman Silk Fabrics in Terms of Figurative Motifs

Öz

This study aims to examine Safavid and Ottoman silk textiles dated to the sixteenth and seventeenth centuries through a comparative approach within the framework of figurative motifs. The research evaluates the positioning of human and animal figures within the composition, their visual relationship with the miniature tradition, their interaction with vegetal and ornamental systems, and the organization of the textile surface. Within a qualitative research framework, literature review, iconographic analysis, and comparative methods were employed; selected textile examples were analyzed to investigate the level of narrativity, compositional role, and visual function of figurative language. The findings indicate that figurative narration in Safavid silk textiles is predominantly constructed through dynamic compositions based on literary themes, courtly life, and hunting scenes, where figures function as central elements carrying the narrative across the surface. In contrast, Ottoman silk textiles display a more limited figurative repertoire, in which forms of figurative origin are reinterpreted within the ornamental system through motifs such as rumi patterns, tiger stripes, or highly stylized animal traces. The results demonstrate that the differences between the two production traditions cannot be explained solely by iconographic preferences; structural aspects such as compositional logic, surface rhythm, degree of stylization, and visual function are also decisive. In this respect, the study proposes reinterpreting Ottoman and Safavid textiles not through a binary opposition of figurative presence and absence, but through the concepts of narrativity, stylization, and surface organization. Consequently, figurative motifs are evaluated not merely as decorative elements but as compositional components reflecting the aesthetic understanding, court ideology, and visual representation strategies of the period. The comparative evaluation further shows that figurative motifs should be examined not only through their formal characteristics but also through the rhythm, repetition systems, and hierarchical placement they create on the surface, emphasizing the textile field as an active space of visual narration and reinforcing the central comparative argument of the study.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman silk
• Safavid silk
• Figurative motifs
• Silks fabrics

16. ve 17. Yüzyıl Safevi ve Osmanlı İpekli Kumaşlarının Figüratif Motifler Açısından Karşılaştırılması

Öz

Bu çalışma, 16. ve 17. yüzyıllara tarihlenen Safevi ve Osmanlı ipekli kumaşlarını figüratif motifler bağlamında karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada insan ve hayvan figürlerinin kompozisyon içindeki konumlanışı, minyatür geleneğiyle kurduğu görsel ilişki, nebati ve ornamental sistemlerle etkileşimi ile yüzey kompozisyonu değerlendirilmiştir. Nitel araştırma yaklaşımı doğrultusunda ikonografik çözümleme ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri kullanılmış; seçilen kumaş örnekleri üzerinden figüratif dilin anlatısallık düzeyi, kompozisyon içindeki rolü ve görsel işlevi incelenmiştir. Safevi ipekli kumaşlarında figüratif anlatının çoğunlukla edebî metinler, saray yaşamı ve av sahneleri gibi temalara dayanan dinamik kompozisyonlar aracılığıyla kurulduğu; figürlerin yüzeyde anlatıyı taşıyan merkezî unsurlar olarak konumlandığı belirlenmiştir. Buna karşılık Osmanlı ipekli kumaşlarında figüratif repertuvarın daha sınırlı olduğu, figüratif kökenli biçimlerin rumi, kaplan pençesi veya stilize hayvan izleri gibi motifler aracılığıyla ornamental sistem içinde yeniden üretildiği görülmüştür. Bulgular, iki üretim geleneği arasındaki farklılığın yalnızca ikonografik tercihlerle açıklanamayacağını; kompozisyon mantığı, yüzey ritmi, stilizasyon derecesi ve görsel işlev gibi yapısal unsurların da belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışma, Osmanlı ve Safevi dokumalarını figüratif varlık-yokluk ikiliği üzerinden değerlendirmek yerine anlatısallık, stilizasyon ve yüzey kompozisyonu çerçevesinde yeniden yorumlamayı önermektedir. Böylece figüratif motiflerin yalnızca dekoratif unsurlar değil; dönemin estetik anlayışını, saray ideolojisini ve görsel temsil stratejilerini yansıtan kompozisyon bileşenleri olarak ele alınabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmada elde edilen karşılaştırmalı değerlendirme, figüratif motiflerin yalnızca biçimsel özellikleriyle değil, aynı zamanda yüzeyde oluşturdukları ritim, tekrar düzeni ve kompozisyon içindeki hiyerarşik konumlarıyla ele alınması gerektiğini göstermekte; böylece dokuma yüzeyinin görsel anlatı üretiminde etkin bir alan olduğu vurgulanmaktadır ve bu yaklaşım, araştırmanın temel karşılaştırmalı yorumunu açık biçimde güçlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı ipeği
• Safevi ipeği
• Figüratif motifler
• İpekli dokumalar

Kaynakça

1. Akkaya, D. (2007). İstanbul Topkapı Sarayı’nda bulunan kaftan kumaşlarındaki motif, desen ve kompozisyon özellikleri (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü). YÖK Ulusal Tez Merkezi. [Tez No: 214545]
2. Akpınarlı, H. F. ve Balkanal, Z. (2012). 16-18. yüzyıllarda İstanbul’da üretilen kumaşlarda bitkisel bezemelerin incelenmesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 5(10), 179-209. https://izlik.org/JA64FK68TG
3. Aksoy, E. (2021). Pars (Leopar) Postunun Mitolojik Olarak İncelenmesi ve Anadolu Dokumalarında Kullanımı, Ankara Hacı Bayram Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 21, 35-62. https://izlik.org/JA69KG77SH
4. Aksu, H. (1998). Rumi motifin kökeni (Doktora tezi, Mimar Sinan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). YÖK Ulusal Tez Merkezi. [Tez No: 71836]
5. Allgrove-McDowell, J. (1989). Textiles. İçinde R. W. Ferrier (Ed.), The arts of Persia (s.157-171). Yale University Press.
6. Alpat, F. (2011). Osmanlı imparatorluğunun 15.yüzyıl ve 18. yüzyıllar arası saray kumaşlarında kullanılan bitkisel üslup. Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 26-49. https://izlik.org/JA47HM77GL
7. And, M. (2021). Osmanlı tasvir sanatları 1: Minyatür. Yapı Kredi Yayınları. Arcak Casale, S. (2023). Gifts in the age of empire: Ottoman-Safavid cultural exchange, 1500-1639. The University of Chicago Press.
8. Arseven, C. E. (1984). Türk sanatı. Cem Yayınevi.

9. Aslanapa, O. (1989). Türk sanatı (2. Baskı). Remzi Kitabevi.
10. Atasoy, N., Denny, W. B., Mackie, L. W. ve Tezcan, H. (2001). İpek: Osmanlı dokuma sanatı. TEB İletişim ve Yayıncılık. Baker, P. L. (1995). Islamic textiles. British Museum Press.
11. Barough, P. M. ve Parlak, S. (2021). Safevi döneminde nakkaşlarla dokuma sanatçılarının iş birliği ve Rıza Abbasi üslubunun etkileri. Arış, 19, 146-168. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2021.159
12. Canbaz, F. ve Yıldız, Ş. (2021). Osmanlı kumaş motiflerinin Minimalist bakışla afiş tasarımlarına yansıtılması. Hars Akademi Uluslararası Hakemli Kültür Sanat Mimarlık Dergisi, 4(7), 256-280. https://izlik.org/JA58DC87UY
13. Cate. (2013, Eylül 20). About kemha. A Day in the Life. E.T: 12 Şubat 2026. https://catetown.wordpress.com/tag/lampas/
14. Centre International d’Étude des Textiles Anciens (CIETA). (2021). Vocabulary of technical terms (L. Monnas ve M. H. Guelton, Eds.). CIETA.
15. Dalsar, F. (1960). Türk sanayi ve ticaret tarihinde Bursa’da ipekçilik. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Yayınları. Denny, W. B. (2004). Iznik: The artistry os Ottoman ceramics. Thames & Hudson.
16. Deveci, A. (2017). İran ve Osmanlı minyatüründeki savaş ve mücadele sahnelerine mukayeseli bir bakış. Journal of International Social Research, 10 (48), 311-329. https://doi.org/10.17719/jisr.2017.1502
17. Ebrahim Hasan, Y., Talebpour, F. ve Farbod, F. (2025). The symbolic motif of the tulip in Ottoman textiles: A historical sociology perspective. Painting Graphic Research, 7(13), 4-15. https://doi.org/10.22051/pgr.2024.46801.1257
18. Ettinghausen, R. ve Yarshater, E. (1979). Highlights of Persian art. Westview Press.
19. Fetvacı, E. (2000). Sarayın imgeleri: Osmanlı sarayının gözüyle resimli tarih (N. Elhüseyni, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
20. Gezer, Ü. (2022). Başlangıcından 16.yüzyıla kadar Türk dokuma sanatındaki üslup, desen, motif ve sembollerin tarihine bakış. Hars Akademi Uluslararası Hakemli Kültür Sanat Mimarlık Dergisi, 5(3), 455-477. https://izlik.org/JA22EU34EX
21. Ghezelayagh, J. (2021). Comparative study of fabric patterns in Gurkani and Ottoman affected by fabric texture in Safavid Iran. International Journal of Applied Arts Studies (IJAPAS), 6(1), 47-66.
22. Grabar, O. (1978). The formation of Islamic art. Yale University Press. Gray, B. (1986). The arts in the Safavid period. İçinde P. Jackson ve L. Lockhart (Ed.), The Cambridge history of Iran (s. 877-912). Cambridge University Press.
23. Gönül, M. (1972). Topkapı Sarayı Müzesinde bulunan padişah elbiseleri. Anthropology, 07. https://doi.org/10.1501/antro_0000000125
24. Gürsu, N. (1988). Türk dokumacılık sanatı: Çağlar boyu desenler. Redhouse Yayınevi.
25. Hosseinzadeh Gheshlaghi, S. ve Monesi Sorkheh, M. (2017). The study of the similarities and differences of fabrics in Safavid and Ottoman eras. NEGAREH, 12(41), 95-111. https://sid.ir/paper/142894/en
26. Jackson, P. ve Lockhart, L. (1986). Carpets and textiles. İçinde P. Jackson ve L. Lockhart (Ed.), The Cambridge history of Iran: Vol. 6. The Timurid and Safavid periods (s. 698-727). Cambridge University Press.
27. Jafari Naeimi, M. H. (2012). The study on the methods of non monotonous repitition of human figures on fabrics during Safavid era in Yazd. Naghsh Mayeh, 5(12), 85-94. https://sid.ir/paper/184177/en
28. Keskiner, C. (1995). Turkish motifs (4. Baskı).Turing.
29. Khajefard, M., Saber, Z. ve Varedi, Z. T. (2025). Transmutation of sign systems in Tabriz school of painting in Safavid era. Negareh Journal, 20(74), 93-109. https://doi.org/10.22070/negareh.2024.17701.3221 Los Angeles County Museum of Art. Metal-ground textile with birds, deer, and flowers. 17th century, E. T.: 6 Ocak 2026, https://collections.lacma.org/node/240094
30. Maury, C. (Ed.). (2009). À la cour du Grand Turc: Caftans du palais de Topkapi. 5 Continents Editions.
31. Matthee, R. P. (1999). The politics of trade in Safavid Iran- Silk for silver, 1600-1730. Cambridge University Press.
32. Martin, F. R. (1899). Figurale Persische stoffe aus dem aitraum. Gustaf Chelius.
33. Melikian-Chirvani, A. S. (2007). Le chant du monde L’Art de l’Iran Safavide 1501-1736. Musée du Louvre Editions.
34. Mirmobini, N. ve Narani, H. S. (2021). Classification of Gurkani and Safavid fabrics’ motifs according to the impact of Persian art on the region. Journal of History Culture and Art Research, 10(4), 1-17. http://dx.doi.org/10.7596/taksad.v10i4.3139
35. Munroe, N. H. (2023). Sufi lovers, Safavid silks and early modern identity. Amsterdam University Press.
36. Mülayim, S. (1997). Rumi motifinin zoomorfik kökeni hakkında. İçinde A. Aktaş Yasa ve S. Okay Atılgan (Haz.), Uluslararası Osmanlı öncesi Türk kültürü kongresi bildirileri (s. 177-181). Atatürk Kültür Merkezi.
37. Ölçer, S. (2018). 15 ve 16. yüzyıl mavi-beyaz seramikleri: Osmanlı, Safevi ve Çin Hanedanlığı Örneklerinin üslup bağlamında karşılaştırılması. Sanat Tarihi Dergisi, 27(1), 265-301. https://doi.org/10.29135/std.391638
38. Öz, T. (1946). Türk kumaş ve kadifeleri I. Milli Eğitim Basımevi.
39. Öz, T. (1951). Türk kumaş ve kadifeleri II. Milli Eğitim Basımevi.
40. Pancaroğlu, O. (2017). Figural ornament in medieval Islamic art. İçinde F. B. Flood ve G. Necipoğlu (Eds.), A companion to Islamic art and architecture (s. 501-520). John Wiley & Sons.
41. Paşayeva, V. (2006). Safevi dönemi Azerbaycan kadife kumaşları. Sanat Dergisi, (9), 157-173.
42. Paşayeva, V. (2010a). Safevi dönemi figüratif kompozisyonlu Azerbaycan kadife kumaşlarının kompozisyon özellikleri. Sanat Dergisi, (10), 95-120.
43. Paşayeva, V. (2010b). Safevi dönemi ornömantal kompozisyonlu Azerbaycan kadife kumaşlarının kompozisyon özellikleri. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, (17), 93-112.
44. Salman, F. (1999). Türk kumaş sanatı. (Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). YÖK Ulusal Tez Merkezi. [Tez No: 89945].
45. Shayestehfar, M. (2015). A comparative study of brocade weaving art motifs and designs in Iran and Malaysia. İçinde R. Omar ve H. B. G. de Mello (Eds.), Islamic perspectives relating to business, arts, culture and communication (s. 59-69). Springer.
46. SILKNOW. (t.y.). Lampas. Silk Heritage Thesaurus. E. T.: 10 Şubat 2026. https://skosmos.silknow.org/thesaurus/en/page/305
47. Subaşı Adıbelli, T. (2024). Safevi dönemi Tebriz ekolü minyatürlerinde tekstil. (Doktora tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). YÖK Ulusal Tez Merkezi. [Tez No: 846538].
48. Tezcan, H. (1993). Atlaslar atlası: Pamuklu, yün ve ipek kumaş koleksiyonu. Yapı Kredi Yayınları.
49. The Metropolitan Museum of Art. (t.y.). Metal-Ground Textile with Birds and Animals. 17. yüzyıl, E.T. 5 Ocak 2026, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/450991
50. The Metropolitan Museum of Art. (t.y.). Khusrau catches sight of Shirin bathing, folio 50 from a Khamsa (Quintet) of Nizami of Ganja, E. T.: 12 Şubat 2026, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/446594
51. The Metropolian Museum of Art. (t.y.). Rectangular Silk Fragment, E. T. 12 Şubat 2026, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451100
52. Van Raemdonck, M. (2004). The Ottoman silk textiles of the Royal Museum of Art and History in Brussels. Brepols.
53. Velvet with standing woman. (1 Aralık 2006). The New York Times, E. T.: 6 Ocak 2026, https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/imagepages/2006/12/01/arts/01cosm.3.ready
54. Vryzidis, N. (2020). The hidden life of textiles in the medieval and early modern Mediterranean. Brepols.
55. Welch, A. (1973). Shah ‘Abbas & the arts of Isfahan. Asia House Gallery Publication.
56. Yurt, D. (2020). Osmanlı kumaş sanatında hayvan motifi. Journal of International Social Research, 13 (7), 1175-1181.
57. Zor, Z. (2023). TSMK’de Bulunan Osmanlı Safevi el yazmalarının iki örnek üzerinden tezhip sanatı açısından incelenmesi. MAS Journal of Applied Sciences, 8(4), 717-728. https://doi.org/10.5281/zenodo.8396502