AN ENTREPRENEURIAL PROFILE IN 18TH-CENTURY TEKFURDAĞI: MÜNREZÂDE HASAN AĞA AND HIS WEALTH

Öz

The sanjak of Tekfurdağı, located in the northern Marmara region, became an important port town after its incorporation into the Ottoman land in 1367. Over time, the development of domestic and international trade created new economic opportunities in addition to agriculture and animal husbandry. Some individuals were able to benefit from these opportunities and accumulate considerable wealth. One such figure was Münrezâde Hasan Ağa. This study is based on Hasan Ağa’s probate inventory (tereke record) dated 10 Shawwal 1183 (6 February 1770), which provides detailed information about his family life, wealth, and material possessions. Through this source, the article examines how urban elites made use of local economic opportunities, managed their capital, and shaped their consumption patterns. The findings show that Hasan Ağa lived in a neighborhood relatively distant from the city center, while his economic activities and properties were concentrated in central and commercially active areas. By focusing on an urban entrepreneur rather than the well-known figures of ayan, state officials, or military elites, this study contributes to Ottoman urban and economic history and demonstrates the potential for further research on urban entrepreneurs and everyday economic practices in Ottoman cities.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Tekfurdağı
• Entrepreneur
• Real Estate Income
• Estate Inventory (Tereke)

18. YÜZYIL TEKFURDAĞI’NDA BİR MÜTEŞEBBİS PORTRESİ: MÜNREZÂDE HASAN AĞA VE SERVETİ

Öz

Marmara’nın kuzeyinde bulunan Tekfurdağı sancağı, Osmanlı topraklarına katılmasıyla (1367) birlikte limanıyla ön plana çıkan küçük bir yerleşim bölgesi oldu. Zamanla yoğunlaşan iç ve dış ticaret, şehrin popülerliğini arttırdı. Şehir sakinleri tarımsal ve hayvansal geçim kaynaklarının yanında yeni iş imkânları buldu. Bu değerli gelir kaynaklarını kimi insanlar iyi değerlendirdi ve varlıklarını artırarak servet sahibi oldu. Tekfurdağı sancağının olanaklarından faydalanan isimlerin birisini de Münrezâde Hasan Ağa'dır. Onun hayatına dair bilgilere ulaşılmasını sağlayan temel kaynak ise 10 Şevval 1183 (6 Şubat 1770) tarihli tereke kaydıdır. Bu kayıt sayesinde Hasan Ağa’nın özel hayatı ve serveti hakkında bilgiler elde edilmiştir. Çalışma, şehrin önde gelen simalarından birini gün yüzüne çıkarmaktadır. Bununla birlikte, elitlerin şehirdeki iktisadî faaliyetlerden hangi yollarla faydalandıkları ve sermayelerini kullanma pratiklerinin nasıl şekillendiği konusunda bilgi sunmaktadır. Ayrıca, elitlerin tüketim alışkanlıklarına da değinilmektedir. Elde edilen bulgular doğrultusunda Hasan Ağa’nın, merkeze görece uzak bir mahallede ikamet ettiği tespit edilmiştir. Buna karşın, şehrin önemli ve merkezi noktalarında işletmelere sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bu çalışma Osmanlı tarih yazımında âyan, devlet görevlisi ya da askerilere dayalı zengin porteleri dışında şehrin seçkinlerinden birinin örneğini sunarak şehirli müteşebbisler hakkında da detaylı araştırmalar yapılabileceğini göstermektedir. Ayrıca, şehirlerin tarihsel süreç içerisinde göz ardı edilen mesleklerini ve mekânsal değerlerini yeniden gündeme taşıyarak kentin tarihsel ve toplumsal yapısının daha iyi anlaşılmasına katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Tekfurdağı
• Müteşebbis
• Emlak akar
• Tereke

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Rodoscuk Şer’iyye Sicilleri (RŞS); 7343, 7372, 7374 7375, 7377, 7379, 7380, 7382, 7387, 7390, 7391, 7395.
2.  Akbel, Mustafa. “Osmanlı’da Milyoner Olmak; 18. Yüzyılın Başlarında Galata Zenginleri”. Vakanüvis – Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 3, sy.1 (Nisan 2018): 38-68.
3. Anastasopoulos, Antonis, ed. Osmanlı İmparatorluğu’nda Taşra Elitleri. Çeviren H. Ebru Aksoy. İstanbul: Küre Yayınları, 2021.
4. Ateş, Hacer. “Kuzey Marmara Sahilleri ve Ard Alanında Şehirleşmenin Tarihi Süreci: XVI.-XVII. Yüzyıllarda Tekirdağ ve Yöresi”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2009
5. Ateş, Hacer. “Kuzey Marmara’da Bir Liman Kentinde Ticaret: XVI. Yüzyılda Tekirdağ-Rodosçuk Limanı”. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 3, sy. 6 (Temmuz 2013): 21-38.
6. Barkan, Ömer Lütfü. “Edirne Askerî Kassamı'naÂit Tereke Defterleri (1545–1659)”. Belgeler 3, sy. 5-6 (1966): 1-479.
7. Başarır, Özlem.“XVIII. Yüzyıl Osmanlı Taşrasında Statü-Servet İlişkisi Üzerine Bir Değerlendirme”. History Studies 3, sy.3 (2011): 49-67.
8. Bozkurt, Fatih. “Osmanlı Dönemi Tereke Defterleri ve Tereke Çalışmaları”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 11, sy. 22 (2013): 193-229

9. Bozkurt, Fatih. “Tereke Defterleri ve Osmanlı Maddî Kültüründe Değişim (1785-1875 İstanbul Örneği)”. Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2011.
10. Canbakal, Hülya. “Taşra İleri Gelenlerinin ‘Soyluluğuna Dair”. İçinde Osmanlı İmparatorluğu’nda Taşra Elitleri. Editör Antonis Anastasopoulos, Çeviren H. Ebru Aksoy. 79-95. İstanbul: Küre Yayınları, 2021.
11. Canıvar, Şefika Nur. “18. Yüzyılda Bir Bezirgânın Yaşamı: Tekirdağlı Ermeni Bezirgân Simavon’un Terekesi”. Tarih ve Tarihçi 4, sy.1 (Haziran 2025): 38-53.
12. Cengiz, Emine. “1751 No’lu Rodoscuk (Tekirdağ) Şeriye Sicili Transkripsiyon ve Tahlili”. Yüksek Lisans Tezi Trakya Üniversitesi, 2008.
13. Çelik, Nazik Betül. “Tereke Defterlerine Göre II. Mahmut Döneminde Tokat’ın Sosyal ve Ekonomik Yapısı”. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Osman Paşa Üniversitesi, 2008.
14. Doğanay, Pınar “Arşiv Belgeleri Işığında Rodoscuk’ta Demografik Yapı (1785-1839)” Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 67, (Ocak, 2021): 222-237.
15. Doğanay, Pınar. “III. Selim Dönemi’nde Rodoscuk (1789-1808)”. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, 2020.
16. Ekin, Ümit, Nagihan Göktaş. “17. Yüzyıl Sonlarında Rodosçuk Kazasında İş Ortaklıkları”. Yayına Hazırlayan Nil Tekgül. Türklük Bilgisi Araştırmaları Dergisi 51, (Aralık, 2019): 277-285.
17. Ekin, Ümit. “17. Yüzyılın Sonlarında Rodosçuk Kazasında Kölelerin Toplumsal Statüsü”. Tarih Araştırmaları Dergisi 29, sy. 47 (Mayıs 2010): 23–37.
18. Ekin, Ümit. “Rodosçuk Örneğinde XVII. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Mehr”. İçinde Hidayet Yavuz Nuhoğlu Armağanı. Hazırlayanlar İshak Keskin, Muhammet Hanefi Kutluoğlu ve Sabriye Serap Kurbanoğlu. 197–207. İstanbul: 2009.
19. Emecen, Feridun. “Cullâh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 8: 83-84. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
20. Faroqhi, Suraiya. “İstanbul’un İaşesi ve Tekirdağ-Rodosçuk Limanı (16.-17. Yüzyıllar). ODDÜ Gelişme Dergisi Özel Sayı, (1979-1980): 139-153.
21. Fidan, Fadimana “18. Yüzyıl Tekirdağ’ında Sirozî Mustafa Ağa’nın Damadı Veli ve Kızı Hatice Örneğinde Statü-Servet Ediniminde Aile Bağlarının Rolü”, Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, sy.7 (Aralık 2021): 195-227;
22. Fidan, Fadimana. 18. Yüzyıl Tekirdağ’ında Bir Aile: Şabanzadeler. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2020.
23. Göktepe, Kaya. “İstanbul’un İaşesinin Temini Meselesi ve İstanbul’un İaşesine Katkı Sağlayan Bir Merkez: Tekirdağ Kazası (XVIII. - XIX. Yüzyıllar)”. Belleten 81, sy. 292 (Aralık 2017): 857–915.
24. Güldür, Kadir “Tereke Defterlerine Göre Rodosçuk Kazâsında Sosyo-Ekonomik Hayat (1788-1790)”.Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir Üniversitesi, 2016.
25. İnalcık, Halil. “15. Asır Türkiye İktisadi ve İçtimai Tarihi Kaynakları”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, sy.15, (Ağustos 2015) 51-70.
26. İşbilir, Ömer. “Mekkâre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 28: 554-555. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
27. Khoury, Dina Rizk. Musul 1540–1834: Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Taşra Toplumu. Çeviren Ülkün Tansel. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
28. Koçu, Reşad Ekrem. Türk Giyim Kuşam ve Süslenme Sözlüğü. İstanbul: Doğan Kitap, 2015.
29. Muslu, Ebru. “1647 Nr. Şer’iyye Sicilinin Işığında Lale Devri’nin İlk Yarılarında Tekirdağ (1721-1724)”. Yüksek Lisans Tezi, Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, 2021.
30. Oğuz, Gülser. “Bir Osmanlı Kentinde Taşınır ve Taşınmaz Mal Varlığına Dayalı Servet Analizi: Edirne Örneği”. Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2013.
31. Ortaylı, İlber. “16. Yüzyılda Rodosçuk (Via Aegnetia’nın Marmara Uzantısı”. İçinde Osmanlı İmparatorluğu’nda İktisadî ve Sosyal Değişim Makaleler I. 85-93. Ankara: Turhan Kitapevi, 2000.
32. Sert, Özlem. Rodosçuk: Osmanlılar Döneminde Esamesi Geçen İnsanların Kenti. Çeviren Serkan Ercin. Tekirdağ: Süleymanpaşa Belediyesi Yayınları, 2017.
33. Tamdoğan, Işık. "Büyükleri Saymak, Küçükleri Sevmek" 18. Yüzyıl Adana’sında Ayanların İlişki Ağları ve İki Farklı İlişki Yürütme Üslubu”. Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar, sy.7 (Bahar 2005): 77-96.
34. Tat, Mahmut. “Erken Modern Manisa’da Prestij, Statü ve Servet Arasında Mihr (1700–1819)”. Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, sy. 5/1 (Temmuz 2019): 77-109.
35. Veblen, Torstein. Aylak Sınıfın Teorisi. Çeviren Zeynep Gültekin, Cumhur Atay. İstanbul: Babil Yayınları, 2005. Şahiner, Yakup. “Rodosçuk’ta Gayrimüslimler: 1640-1648 (Şer’iyye Sicillerine Göre)”. Yüksek Lisans Tezi Atatürk Üniversitesi, 2018.
36. Yavuz, Nuri. “Borç Alacak İlişkileri Çerçevesinde Besnîzâde (Behînîzâde) Seyyid Mehmed Efendi’nin Terekesi”. İçinde Osmanlı Döneminde Gaziantep Sempozyumu (22 Ekim 1999), hazırlayan Yusuf Küçükdağ. 67-75. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep Valiliği İl Özel İdaresi Müdürlüğü yayınları, 1999