DİYARBAKIR-EĞİL BÖLGESİNDEN BOSNA’YA UZANAN BEŞ ASIRLIK SERÜVEN: ÇENGİÇ (ČENGIĆ) BEYLERİ

Öz

Bu makalede Çengiç beylerinin beş asırlık tarihî serüveni ele alınmaktadır. Mevcut bilgilere göre, Eğil beylerine mensup bir aile Osmanlı Devleti tarafından önce kısa bir süre Çankırı’ya iskân edilmiş, daha sonra Bosna’ya gönderilmiştir. Bu neslin büyük ceddi olan Pîr Mansûr, Hz. Peygamber’in (s.a.s.) amcası Hz. Abbâs’ın neslindendir. Muhtemelen XI. yüzyılın ilk yarısında Eğil civarına gelen Pîr Mansûr’un torunu Pîr Bedir, Eğil Kalesi’ni fethetmeye muvaffak olmuştur. Pîr Bedir’in “Bulduk” adlı oğluna nispetle “Buldukânî Emirleri” diye anılan Eğil ümerası, Akkoyunlular ve Osmanlılar ile yakın ilişkiler kurmuştur. Buldukânî emirlerinden İsfendiyâr Bey’in oğlu Kara Osman Bey, Osmanlı topraklarının en batısında, Avrupa’da sınır muhafızı ve yönetici olarak görevlendirilmiş; onun torunları ise Bosna’da pek çok üst düzey devlet görevlisi ve komutan yetiştiren “Çengiç Beyleri” olarak tanınmıştır. Diyarbakır bölgesinden Bosna’ya uzanan bu ilginç serüven, yalnızca bir hanedanın tarihini değil, aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin farklı etnik unsurları aynı potada eriten ve birleştiren siyasî-idarî kudretinin de önemli örneklerinden birini teşkil etmektedir. Makale ilgili literatür ve tarihi belgelerle hazırlanmış; sözlü tarih bilgileri ve görsel materyallerle zenginleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Balkanlar
• Bosna
• Çengiç Beyleri
• Eğil Emirliği
• İsfendiyar Bey

A FIVE-CENTURY OF ADVENTURE EXTENDING FROM DIYARBAKIR / EĞIL REGION TO BOSNIA: CHENGIC (ČENGIĆ) EMIRS

Öz

This article examines the five-century-long historical adventure of the Chengic (Čengić) Beys. According to available information, a family from the Eğil emirs was first settled in Çankırı for a short time by the Ottomans and then sent to Bosnia. The great ancestor of this lineage, Pir Mansur, was a descendant of al-‘Abbās, the uncle of the Prophet Muhammad (pbuh). Pir Bedir, the grandson of Pir Mansur, who probably came to the Eğil region in the first half of the 11th century, conquered the Eğil Castle. The rulers of Eğil, known as the “Buldukânî Emirs,” established close relations with the Aq-Qoyunlu and the Ottomans. Kara Osman, the son of Isfendiyar Bey, one of the Bulduqani emirs, was assigned to the westernmost part of Ottoman territory in Europe as a border guard and administrator; his grandsons were known as the “Chengic Beys” from whom many high-ranking state officials and commanders emerged in Bosnia. This adventure spanning from the Diyarbakır region to Bosnia constitutes not only the history of a dynasty, but also an important example of the political-administrative power of the Ottoman Empire that united different ethnic elements in the same crucible. The article has been prepared with relevant literature and historical documents; it is enriched with oral traditions and visual materials.

Anahtar Kelimeler

• Balkans
• Bosnia
• Chengic Beys
• Emirate of Eğil
• Isfendiyar Bey

Kaynakça

1. Ahmetbeyoğlu, Ali. “Tarhan”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, 40:19-20. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2011.
2. Aktepe, M. Münir. “Hekimoğlu Ali Paşa”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, 17:166-68. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1998.
3. Alanoğlu, Murat. “Osmanlı İdârî Sistemi İçerisinde Palu Hükûmeti”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2017.
4. Altınbilek, Hüseyin Remzi. Lügat-i Remzî. Direktör Ali Birinci. C. 1. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2018.
5. Arslan, Hasan. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e (1839-1923) Diyarbakır Eyaleti/Vilayeti’nin İdari Teşkilatlanması”. İçinde Tanzimat’tan Günümüze Diyarbakır, editör Oktay Bozan vd., 1:123-55. Ankara: Manas Yayınları, 2019.
6. Aydın, Nusret. Diyarbekir ve Mırdasiler Tarihi. İstanbul: Avesta, 2011.
7. Bašagić, Safvet-Beg R. Kratka uputa u prošlost Bosne i Hercegovine (od g. 1463-1850). Sarajevo: Vlastita Naklada, 1900.
8. Bašagić, Safvet-Beg. “Najstariji ferman begova Čengića”. Glasnik Zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini, sy IX (1897):437-46.

9. Bašagić, Safvet-Beg. “Najstariji ferman begova Čengića”. İçinde Čengići -Zbornik Radova-, editör Džemal Čengić, 283-301. Sarajevo: Dobra Knjiga, 2024.
10. Belâzürî, Ahmed b. Yahya b. Câbir el-. Ensâbu’l-eşrâf. Edited by Süheyl Zekkâr ve Riyâd ez-Ziriklî. C. 4. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
11. Čengić, Džemal, ed. Čengići -Zbornik Radova-. Sarajevo: Dobra Knjiga, 2024.
12. Čengić, Džemal, ed. “Prilog 1: Porodično Stablo Čengića”. İçinde Čengići -Zbornik Radova-, 429-33. Sarajevo: Dobra Knjiga, 2024.
13. Čengić, Rešad, ve Haris Čengić. Begovska Porodica Čengić u Doba Osmanske Vladavine. Sarajevo: Udruženje Čengić, 2014.
14. Čengić, Senad. “Porodica Čengić od dolaska u Bosnu (1524-2024)”. İçinde Čengići -Zbornik Radova-, editör Džemal Čengić, 17-170. Sarajevo: Dobra Knjiga, 2024.
15. Čengić, Senad. “Zabilješka sa putovanja u Gornju Mezopotamiju prapostojbinu familije Čengić 7–15. oktobar 2023”. İçinde Čengići -Zbornik Radova-, editör Džemal Čengić, 397-427. Sarajevo: Dobra Knjiga, 2024.
16. Çal, Halit. “Bosna-Hersek Üstikolina Şehri Çengiç Ocağı Mezar Taşları”. İçinde 2020-2021 3–4. Uluslararası Geleneksel Türk Mezar Taşları Sempozyumu (Prof. Dr. Halit Çal Armağanı), editör Celil Arslan ve İbrahim Karaca, 9-30. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2022.
17. Danişmend, İsmâil Hâmi. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. C. 3. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1972.
18. Dede, Gizem. “Bursa Kent Müzesi Çengiç Beyleri’ne Ait Silah Koleksiyonu”. Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, 2018.
19. Djurdjev, Branislav. “Bosna-Hersek”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), 6:297-305. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1992.
20. Duraković, Nijaz. Prokletstvo Muslimana. 5. bs. Tuzla, 1998.
21. Emecen, Feridun. “Gülbahar Hatun”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), 14:230-231. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1996.
22. Emecen, Feridun. “Selim I”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), 36:407-414. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2009.
23. Esen, Mehmet, ed. Bosna’dan Bursa’ya Çengiç Beyleri. 1. bs. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Bursa Kent Müzesi - Bursa Araştırmaları Merkezi, 2015.
24. Esen, Mehmet. “Alp Er Tunga’dan İsmail Aga Çengiç’e Ağıt Geleneği”. İçinde Bosna’dan Bursa’ya Çengiç Beyleri, 1. bs, editör Mehmet Esen, 62-70. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Bursa Kent Müzesi - Bursa Araştırmaları Merkezi, 2015.
25. Esen, Mehmet, ed. “Çengiçler Bursa’da”. İçinde Bosna’dan Bursa’ya Çengiç Beyleri, 1. bs, 98-121. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Bursa Kent Müzesi - Bursa Araştırmaları Merkezi, 2015.
26. Evliya Çelebi. Evliya Çelebi Seyahatnamesi. Direktör Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı. Altıncı Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2013.
27. Fekete, Lajos. “Arbeiten Der Grusinischen Orientalistik Auf Dem Gebiete Der Türkischen Und Persischen Paläographie Und Die Frage Der Formel ‘Sözümüz’”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 7, sy 1 (1957): 1-20.
28. Gökbilgin, Tayyip. “Önsöz”. İçinde Çengiç Beyleri - Osmanlı Devrinde Bosna-Hersek Feodalizmi Hakkında Bir Etüd, 8-16. İstanbul: Şehir Matbaası, 1960.
29. Gördük, Yunus Emre. “Eğil Emirliği’nin Kısa Tarihçesi ve Eğil Emirlerine Ait Şecere Metninin Tercümesi”. OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, sy 35 (2014): 35. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
30. Gördük, Yunus Emre. “Eğil Mirdâsî-Buldukânî Beyleri: Tarihî Seyrin Dönüm Noktaları ve Günümüze Ulaşan Şecere Metinleri Üzerine”, içinde Peygamberler, Krallar ve Beyler Diyarı Eğil, editör: Oktay Bozan, Arafat Yaz ve Abdusselam Ertekin 174-78. Konya: Çizgi Kitabevi, 2025.
31. Gülensoy, Tuncer. Orhun’dan Anadolu’ya Türk Damgaları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, ts. Hrvatska Encıklopedija. “Čengići”. İçinde Hrvatska Encıklopedija, 4:224. Zagreb: Hrvatskog Izdavakackog Bibliografskog Zavoda, 1942.
32. Imamović, Mustafa. Historija Bošnjaka. Sarajevo: Preporod, 1997.
33. İbn Asâkir. Tarîhu Dımaşk. Editör Amr b. Garâme el-Umrevî. C. 53. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995.
34. İnalcık, Halil. “Mehmed II”, İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), 28:395-407. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2003.
35. İsfahâni, Ebu Nuaym el-. Hilyetü’l-Evliyâ. C. 3. Beyrut: Dâru’l-Kütüb’il-İlmiyye, 1409.
36. İzzetbegoviç, Aliya. Tarihe Tanıklığım. 2. bs. Çeviren Alev Erkilet vd. İstanbul: Klasik, 2003.
37. Kamberović, Husnija. Begovski Zemljišni Posjedi u Bosni i Hercegovini od 1878 do 1918 Godine. Sarajevo, 2003. Karabulut, Serdar. “Pir Mansur Bin Hasan’ul A’rec (XI -XII. Yüzyıllar Arası) Mutasavvıf-Diyarbakır”. İçinde Şark Ulemâsı, editör İbrahim Baz, 5:465-76. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
38. Karabulut, Serdar. Zazalar Tarihi Kültürel ve Sosyal Yapı. İzmir: Altın Kalem Yayınları, 2013.
39. Kardaş, Demet, ve Hülya Ağın Haykır. “Hırvat yazar İvan Mažuranić’in ‘İsmail Çengiç Ağa’nın Ölümü’ adlı eserinde geçen Türkizmler üzerine bir araştırma”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, sy 28 (2022): 102-13.
40. Kaya, Fahri. Boşnak Edebiyatı Antolojisi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1997.
41. Kreşevlâkoviç, Hamdi. Çengiç Beyleri - Osmanlı Devrinde Bosna-Hersek Feodalizmi Hakkında Bir Etüd. Çeviren İsmail Eren. Önsöz M. Tayyip Gökbilgin. İstanbul: Şehir Matbaası, 1960.
42. Merçil, Erdoğan. “Mirdâsîler”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), 30:149-51. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2020.
43. Minorsky, Vladimir. “‘Soyurghal’ of Qasim b. Jahangir Aq-qoyunlu (903/1498)”. Bulletin of the School of Oriental Studies 9, sy 4 (1939): 927-60.
44. Muftić, Faruk. Šeher Ustikolina. Sarajevo: DES, 2006.
45. Oğuzoğlu, Yusuf. “Akkoyunlu Hizmetinden Osmanlı Bayraktarlığına: Balkanlara Kök Salan Çengiç Bey Ailesi”. İçinde Bosna’dan Bursa’ya Çengiç Beyleri, 1. bs, editör Mehmet Esen, 14-16. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Bursa Kent Müzesi - Bursa Araştırmaları Merkezi, 2015.
46. Oğuzoğlu, Yusuf. “Çengiçler’in Fırat Boylarından Bosna’daki Neretva’ya Uzanan Öyküsü”. İçinde Bosna’dan Bursa’ya Çengiç Beyleri, 1. bs, editör Mehmet Esen, 26-49. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Bursa Kent Müzesi - Bursa Araştırmaları Merkezi, 2015.
47. Oğuzoğlu, Yusuf. “XVI. ve XVII. Yüzyıllarda Belgrad Şehrinin Gelişmesine Osmanlı Düzeninin Katkıları (1526-1688)”. İçinde Osmanlı İdaresinde Balkanlar II, 1. bs, editör Alaattin Aköz vd., 101-32. Konya: Palet Yayınları, 2020.
48. Orhonlu, Cengiz, ve Göyünç, Nejat. “Has”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, 16:268-70. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1997.
49. Oruç, Hatice. “15. Yüzyılda Bosna Sancağı ve İdari Dağılımı”. OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, sy 18 (2005): 249-71.
50. Ölmez, Mehmet. “Soyurgal”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), 37:388-89. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2009.
51. Özkaya, Yücel. “Kaymakam”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, 25:84-85. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2022.
52. Öztuna, Yılmaz. Başlangıcından Zamanımıza Kadar Büyük Türkiye Tarihi. C. 5. İstanbul: Ötüken Yayınevi, 1983. Papp, Sándor. “Vasal”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, 42:531-34. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2012.
53. Paydaş, Kazım. “Moğol ve Türk-İslâm Devletlerinde Suyurgal Uygulaması”. bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, sy 39 (Güz 2006): 195-218.
54. Paydaş, Kazım. “Ak-Koyunlu Ahmet Bey ve Onun Osmanlı İdari Sistemini Ak-Koyunlu Devleti’nde Uygulama Çabası” Tarih Araştırmaları Dergisi, sy 23/36 (2004): 205-212.
55. Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Sultanları-36 Osmanlı Padişahı. İstanbul: Oğlak Yayıncılık, 1999.
56. Saito, Kumiko. “16. ve 17. Yüzyıllar Doğu ve Güneydoğu Anadolusu’nda Timarların Çeşitli Biçimleri: Farklı Uygulamalara Tek İsim Koymak”. Osmanlı Araştırmaları, sy 51 (2018): 63-113.
57. Sıtkı Özkul, Banu. “Kırım Hanlığı’na Ait Tarhanlık ve Soyurgal Yarlıklarının Dil ve Üslup İncelemesi (1549-1597 Yılları Arası)”. Yüksek Lisans Tezi, Muğla Üniversitesi, 2011.
58. Šišić, Ferdo Pl. “Pogibija Smail-Age Čengića”. Kolo 4 (1908): 164-81.
59. Şahin, İlhan. “Çankırı”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), 8:216-18. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1993.
60. Şeref Han. Şerefname-Kürt Tarihi. Çeviren Mehmet Emin Bozarslan. İstanbul: Ant Yayınları, 1971.
61. Şeref Hân. Terceme-i Tevârîh-i Şeref Hân. Çeviren Şem’î. Direktör Adnan Oktay. İstanbul: Nûbihar, 2016.
62. Tezcan, Turgay. “Çengiç Ailesi Silah Koleksiyonu”. İçinde Bosna’dan Bursa’ya Çengiç Beyleri, 1. bs, editör Mehmet Esen, 76-79. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Bursa Kent Müzesi - Bursa Araştırmaları Merkezi, 2015.
63. Turan, Ömer. “Bosna’da Osmanlı Medeniyeti”. İçinde Bosna’dan Bursa’ya Çengiç Beyleri, 1. bs, editör Mehmet Esen, 18-23. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Bursa Kent Müzesi - Bursa Araştırmaları Merkezi, 2015.
64. Türkay, Cevdet. Başbakanlık Arşivi Belgeleri’ne Göre Osmanlı İmparatorluğu’nda Oymak, Aşiret ve Cemaatlar. İstanbul: İşaret Yayınları, 2001.
65. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri. 2. bs. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1969.
66. Woods, John E. 300 Yıllık Türk İmparatorluğu Akkoyunlular. 1. bs. Çeviren Sibel Özbudun. İstanbul: Milliyet Yayın A. Ş., 1993.
67. Zafer, Ayşenur Bilge. “Bosna’dan Bursa’ya Göçler”. İçinde Bosna’dan Bursa’ya Çengiç Beyleri, 1. bs, editör Mehmet Esen, 50-55. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Bursa Kent Müzesi - Bursa Araştırmaları Merkezi, 2015.
68. Zlatar, Zdenko. The Poetics of slavdom - The Mythopoeic Foundations of Yugoslavia. Germany: Peter Lang, 2007.
69. İnternet Kaynakları Anadolu Ajansı, “Aliya İzetbegoviç’in dava arkadaşı Hasan Çengiç ebediyete uğurlandı.” https://www.aa.com.tr/tr/dunya/aliya-izetbegovicin-dava-arkadasi-hasan-cengic-ebediyete-ugurlandi/2414982
70. Bursa’da Bugün, “Bursa’da Çengiçlerin son temsilcisi Leyla İlova hayatını kaybetti.” https://www.bursadabugun.com/haber/bursa-da-cengiclerin-son-temsilcisi-leyla-ilova-hayatini-kaybetti-1560890.html
71. Preporodinfo, “U Sarajevu predstavljen zbornik radova ‘Čengići’: Priča o porodici je priča i o dijelu historije naše zemlje.” https://preporod.info/bs/article/58405/u-sarajevu-predstavljen-zbornik-radova-cengici-prica
72. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Cumhurbaşkanı Erdoğan’dan Hasan Çengiç’in eşine tâziye telefonu.” https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/cumhurbaskani-erdogandan-hasan-cengicin-esine-taziye-telefonu