Osmanlı İmparatorluğu’nda Mankur (Bakır Para) Darbının Sebepleri ve Mankurun Yayıldığı Yerler (1688-1693)

Öz

XVII. yüzyılın sonlarında Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkan topraklarında birkaç cephede devam eden ve uzun süren savaşlar siyasi, sosyal, askeri ve iktisadi açıdan pek çok probleme sebep olmuştur. Genç erkek nüfus sürekli cephede olduğundan, Anadolu tenhalaşmış ve bölgede eşkıyalık faaliyetleri artmıştır. Anadolu’dan ve Balkanlardan vergiler toplanamadığından, sipahi ve yeniçerilerin maaşları ödenememiştir. Maaşlarını alamayan sipahi ve yeniçeriler isyan ederek, cepheleri terk etmiştir. İsyancıların başkent İstanbul’a gelmeleri nedeniyle pek çok kale elden çıkmış, toprak kayıpları yaşanmış ve hatta padişah IV. Mehmed tahttan indirilerek, yerine II. Süleyman tahta çıkarılmıştır. Mali kaynak bulmak konusunda büyük bir sıkıntı yaşayan devlet yöneticileri sipahi ve yeniçerilerin birikmiş maaşlarını büyük bir zorlukla ödediyse de yeni yapılacak savaşlar için artık mali kaynak kalmayınca mankur (bakır para) darp etmeye karar vermişlerdir. Bu çalışmada devlet yöneticilerini mankur darp etmeye zorlayan sebepler, mankur darbı ve mankurun Osmanlı topraklarında yayıldığı yerler incelenmiştir. Çalışmada ağırlıklı olarak arşiv kaynakları ve XVII. yüzyıl Osmanlı tarihçilerinin eserlerinden faydalanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Bakır para
• mangır
• Balkanlar
• sahte para
• madeni para

Etik Beyan

Çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulduğu yazar tarafından beyan edilmiştir.

The Reasons for the Minting of Mankur (Copper Coin) in the Ottoman Empire And The Places Where Mankur Was Used (1688-1693)

Öz

The prolonged wars fought on several fronts in the Balkan territories of the Ottoman Empire in the late 17th century caused numerous problems politically, socially, militarily, and economically. Since the young male population was constantly at the front, Anatolia became depopulated and banditry in the region increased. Taxes could not be collected from Anatolia and the Balkans, so the salaries of the sipahis and janissaries could not be paid. The sipahis and janissaries, unable to receive their salaries, rebelled and abandoned the front lines. As a result of the rebels reaching the capital city of Istanbul, many castles were lost, territorial losses occurred, and even Sultan Mehmed IV was deposed, with Suleiman II ascending to the throne in his place. State officials, who were experiencing great difficulty in finding financial resources, paid the accumulated salaries of the sipahis and janissaries with great difficulty, but when there were no longer any financial resources left for the new wars to be waged, they decided to mint mankur (copper coins). This study examines the reasons that compelled state administrators to mint mankurs, the minting of mankurs, and the areas where mankurs spread throughout Ottoman territories. The study primarily draws on archival sources and the works of 17th-century Ottoman historians.

Anahtar Kelimeler

• Copper coin
• mangır
• Balkans
• counterfeit coin
• coin

Etik Beyan

The author declared that ethical principles were followed during the preparation of this study

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları
2. A. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. Meşihat Afyon Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Afyon): 522.
4. Meşihat Amasya Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Amasya): 19.
5. Meşihat Ankara Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Ankara): 70, 71.
6. Meşihat Balıkesir Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Balıkesir): 706.
7. Meşihat Bursa Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Bursa): B/150.
8. Meşihat Edirne Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Edirne): 656.

9. Meşihat Gaziantep Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Gaziantep): 40, 41.
10. Meşihat İstanbul Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. İstanbul [T. 2]): 252.
11. Meşihat Kastamonu Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Kastamonu): 1, 4.
12. Meşihat Kayseri Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Kayseri): 97.
13. Meşihat Konya Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Konya): 37.
14. Meşihat Manisa Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Manisa): 160, 161.
15. Meşihat Tekirdağ Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Rodoscuk [Tekirdağ]): 1616, 1618, 1619, 1620, 1621.
16. Meşihat Trabzon Şerʽiyye Sicil Defterleri (BOA. MŞH. ŞSC. d. Trabzon): 1857.
17. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (BOA. A. DVNS. MHM. d.): 98, 99, 100, 101, 102.
18. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Atik Şikâyet Defterleri (BOA. A. DVNS. ŞKT. d.): 14, 15, 16.
19. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Şikâyet Kalemi, Şikâyet Defteri Parçası (BOA. A. DVN. ŞKT. d.): 13.
20. Bab-ı Defteri Başmuhasebe Darphane-i Amire Eminliği (BOA. D. BŞM. DRB.) 3/7.
21. B. www.kadisicilleri.org Sitesinden Alınan Şerʽiyye Sicilleri
22. Bab Mahkemesi 54 Numaralı Sicil.
23. Kaynak Eserler
24. Anonim Osmanlı Tarihi (1099-1116/1688-1704), Yayına Hazırlayan: Abdülkadir Özcan, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.
25. Defterdar Sarı Mehmed Paşa, Zübde-i Vekayiât Tahlil ve Metin (1066-1116/1656-1704), Hazırlayan: Abdülkadir Özcan, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1995.
26. Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Zeyl-i Fezleke (1065-22 Ca. 1106/1654-7 Şubat 1695), Hazırlayan: Nazire Karaçay Türkal, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2012.
27. Râşid Mehmed Efendi ve Çelebizâde İsmaîl Asım Efendi, Târîh-i Râşid ve Zeyli I (1071-1141/1660-1729), Hazırlayanlar: Abdülkadir Özcan, Yunus Uğur, Baki Çakır vd.. Klasik Yayınları, İstanbul, 2013.
28. Üsküdarî Abdullah Efendi, Vâkıʽât-ı Rûz-merre I, Hazırlayan: Muzaffer Doğan, Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara, 2017.
29. Üsküdarî Abdullah Efendi, Vâkıʽât-ı Rûz-merre II, Hazırlayan: Recep Ahıshalı, Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara, 2017.
30. Üsküdarî Abdullah Efendi, Vâkıʽât-ı Rûz-merre III, Hazırlayan: Erhan Afyoncu, Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara, 2017.
31. Araştırma ve İncelemeler
32. Afyoncu, Erhan, “Mevâcib”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 29, Ankara, 2004, ss. 418-420.
33. Ahıshalı, Recep, “Terakkî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 40, İstanbul, 2011, ss. 479-481.
34. Akdağ, Mustafa, Türkiye’nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2014.
35. Akgündüz, Ahmet, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukûkî Tahlilleri I: Osmanlı Hukukuna Giriş ve Fâtih Devri Kanunnâmeleri, Osmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 1990.
36. Akgündüz, Ahmet, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukûkî Tahlilleri II: Bâyezîd Devri Kanunnâmeleri, Fey Vakfı Yayınları, İstanbul, 1990.
37. Bilge, Mustafa, Kara Mahmud Paşa (1742-1796), Balkanlar’da İslâm Medeniyeti II. Milletlerarası Sempozyumu Tebliğleri, Tiran, Arnavutluk, 4-7 Aralık 2003, (Yay. Haz. Ali Çaksu), İslâm Tarihi, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi [IRCICA], İstanbul, 2006.
38. İpşirli, Mehmet, “Duâgû”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 9, İstanbul, 1994, ss. 541-542.
39. Osmanlı Yer Adları I: Rumeli Eyaleti (1514-1550), Hazırlayan: Tahir Sezen, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, 2013.
40. Özcan, Abdülkadir, “Cülûs”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 8, İstanbul, 1993, ss. 108-114.
41. Özcan, Abdülkadir, “Süleyman II”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 38, İstanbul, 2010, ss. 75-80.
42. Pamuk, Şevket, Osmanlı İmparatorluğu’nda Paranın Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2017.
43. Sahillioğlu, Halil, Bir Asırlık Osmanlı Para Tarihi 1640-1740, Yayımlanmamış Doçentlik Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1965.
44. Sahillioğlu, Halil, Fatih’in Son Yıllarında Bakır Para Basılması ve Dağıtılması ile İlgili Belgeler, Belgelerle Türk Tarih Dergisi VI, 1968, ss. 72-75.
45. Sahillioğlu, Halil, Kuruluştan XVII. Asrın Sonlarına Kadar Osmanlı Para Tarihi Üzerinde Bir Deneme, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1958.
46. Sahillioğlu, Halil, Osmanlı Para Tarihinde Dünya Para ve Maden Hareketinin Yeri (1300-1750), Orta Doğu Teknik Üniversitesi Gelişme Dergisi, 1978 Özel Sayısı, ss. 1-97.
47. Takiyuddin Ahmed b. Abdulkadir el-Makrizi, “el-Nukud el-Kadime Veˈl-İslamiye”, (Çeviren ve notları ekleyen İbrahim Artuk), Belleten, c. 17, S. 67, 1953, ss. 367-392.
48. Tekin, Oğuz, “Mangır”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 27, Ankara, 2003, ss. 568.
49. Tuğluca, Murat, “Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşlarında Bir Savaş Finansman Kaynağı Olarak Nefîr-i Âmm Bedeli (1688-1689)”, Osmanlı Araştırmaları, c. 61, S. 61, 2023, ss. 83-115. https://doi.org/10.18589/oa.1316355
50. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, c. III/I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1995.
51. İnternet Kaynakları
52. http://cografyaharita.com/haritalarim/4lturkiye-67il-mulki-idare-haritasi.png (erişim tarihi 10/06/2025).