Azerbaycan’da Modernleşmenin Düşünsel Çerçevesi: Batı’nın Etkisi, Doğu’nun Mirası (1880–1920)

Öz

Bu çalışma, 1880–1920 yılları arasında Azerbaycan’da ortaya çıkan modernleşme düşüncesini dönemin siyasal koşulları ve entelektüel tartışmaları çerçevesinde incelemektedir. Çarlık Rusyası yönetimi altında gelişen bu süreç, toplumsal dönüşümlerin düşünce dünyasında yeni arayışlar doğurduğu bir bağlamda ele alınmaktadır. Araştırma, Azerbaycanlı aydınların modernleşmeyi Batı’dan aktarılmış bir model olarak değil, kendi tarihsel deneyimleri ve kültürel referanslarıyla yeniden yorumladıklarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. İnceleme, Mirza Fethali Ahundzade, Hasan Bey Zerdabi ve Ali Bey Hüseyinzade’nin fikirleri ve faaliyetleri üzerinden yürütülmüştür. Tarihsel belgeler, süreli yayınlar ve düşünsel metinler nitel yöntemlerle analiz edilmiştir. Bulgular, Ahundzade’nin akılcı eleştirileri, Zerdabi’nin maarifçi çabaları ve Hüseyinzade’nin millî kimlik ile çağdaşlaşma arasında kurduğu düşünsel çerçeve aracılığıyla, yerel koşullara dayanan özgün bir modernleşme anlayışının geliştiğini göstermektedir. Bu çerçeve, modernleşmenin tek tip bir ilerleme süreci olmadığını düşündürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan’da modernleşme
• aydınlanma düşüncesi
• Azerbaycan aydınları
• millî kimlik inşası
• İslam ve modernlik.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik kurallara uyulmuştur. Çalışma özgündür, daha önce herhangi bir yerde yayımlanmamış ve eş zamanlı olarak başka bir dergiye gönderilmemiştir. Araştırma ve yayın etiğine aykırı herhangi bir durum bulunmamaktadır.

The Intellectual Framework of Modernization in Azerbaijan: The Influence of the West, the Legacy of the East (1880–1920)

Öz

This study examines the emergence of modernist thought in Azerbaijan between 1880 and 1920 within the context of the period’s political conditions and intellectual debates. Developing under the rule of Tsarist Russia, this process is approached as a setting in which social transformations gave rise to new forms of intellectual inquiry. The research aims to show that Azerbaijani intellectuals understood modernisation not as a model imported from the West, but as a concept reinterpreted through their own historical experiences and cultural references. The analysis focuses on the ideas and activities of Mirza Fatali Akhundzade, Hasan bey Zardabi, and Ali bey Huseynzade. Historical documents, periodicals, and intellectual texts are examined using qualitative methods. The findings indicate that the rational critiques of Akhundzade, the educational initiatives of Zardabi, and Huseynzade’s conceptual framework linking national identity with modernisation point to the development of a form of modernity grounded in local conditions. This perspective suggests that modernisation does not follow a single, uniform trajectory.

Anahtar Kelimeler

• modernization in Azerbaijan
• enlightenment thought
• Azerbaijani intellectuals
• construction of national identity
• Islam and modernity.

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with scientific and ethical standards. The work is original, has not been published previously, and is not under consideration for publication elsewhere. There is no situation that violates research and publication ethics.

Kaynakça

1. Telif-Tedkik Eserler
2. Abdullayeva, Şahla. “A Teacher, A Journalist, A Philanthropist.” Region Plus, no. 7 (2018): 46–49. Ahundzadə, Mirza Fətəli. Seçilmiş əsərlər. Cilt 1. Bakı: Azərnəşr, 1958.
3. Akarslan, Zeynep. “Azerbaycan’da Kültürel Uyanış ve Basın.” Avrasya İncelemeleri Dergisi 8, no. 1 (2019): 1-22
4. Akpınar, Yavuz. Azeri Edebiyatı Araştırmaları. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1994.
5. Alasgarova, Gunel, ve Naila Peken. “Girls’ Education and Success in Azerbaijan: Comparative Document Analysis.” Central Asian Survey (Online First, 2024): 42–63.
6. Anderson, Benedict. Imagined Communities. London: Verso, 1983.
7. Aşırlı, Akif. Azərbaycan mətbuatı tarixi: 1875–1920. Bakı: Elm ve Təhsil, 2009.
8. Caferoğlu, Ahmet. Azerbaycan. İstanbul: Cumhuriyet Matbaası, 1940.

9. Dashtakinia, Farzaneh. “Molla Nasreddin and Women (Analyzing and Understanding the Status of Women in Molla Nasreddin).” Tarikh-e Iran (History of Iran) 7, no. 12 (March 2016): 143–168.
10. Erol, Ali. “Türk Kültür ve Fikir Hayatında Ekinçi (1875–1877).” Bilig, no. 39 (2006): 53-72.
11. Ferhadov, Ali. “XX. Asrın Başlarında Azerbaycan’da İslami Düşünce, Eğitim ve Islahat Anlayışı.” Belleten 78, no. 281 (2014): 273-286.
12. Garaşova, Sevda. “XX. Yüzyıl Azerbaycan Fikir Tarihinde Ali Bey Hüseyinzâde’nin Yeri.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 16 (2004): 297-314.
13. Hanioglu, M. Şükrü. A Brief History of the Late Ottoman Empire. Princeton: Princeton University Press, 2008.
14. İbrahimov, Elçin. “Bağımsız Türk Cumhuriyetlerinde Dil Politikası (Azerbaycan Örneği).” Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, no. 50 (2020): 99-116.
15. İsmayılov, M. Azərbaycan tarixi. Cilt V. Bakı: Elm Nəşriyyatı, 2007.
16. Javadi, Hasan. “Bākikhānov and Akhundzādeh and the Literary Milieu of Tiflis.” Literary Text Research 29, no. 103 (2025): 19–29.
17. Karagür, Nesrin Sarıahmetoğlu. “Molla Nasreddin Dergisinde Kadın Meselesinin Aksi.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 7 (2002): 267-284.
18. Kazan, Hüseyin. “Azerbaycan Millî Uyanışında Aydınlar ve Basın.” İNİF E-Dergi 1, no. 1 (2016): 28-43.
19. Kia, Mehrdad. “Mirza Fath Ali Akhundzade and Modernization.” Middle Eastern Studies 31, no. 3 (1995): 422-448.
20. Köçərli, Feridun bəy. Azərbaycan Ədəbiyyatı Tarixi Materialları. Cilt II. Bakı: Azərnəşr, 1926.
21. Mamedova, Roiala. “Periodicals on the Transformation of Turkic Muslim Women in the South Caucasus in Imperial Russia.” International Journal of Volga-Ural and Turkistan Studies 7, no. 1 (2024): 23-35.
22. Mamedova, Roiala. “The Birth of the ‘Woman Question’ in Azerbaijan in the 19th Century.” Kadın / Woman 2000 26, no. 1 (2025): 139–158.
23. Mammadova, Shalala. “Zardabi’s Ekinchi and the Formation of Azerbaijani National Consciousness.” Baku Research Institute, 2019.
24. Morkoç, Ayvaz. Azerbaycan Edebiyatında Hikâye. İstanbul: Dün Bugün Yarın, 2022.
25. Musaev, Shakhbaz Shamy ogly. “Kontseptsiya modernizatsii obshchestva Mirzy Fatali Akhundzade.” Filologicheskie nauki 12, no. 10 (2019): 83–87.
26. Nerimanoğlu, Kamil Veli. Çelişki ve Yenilik Dehası: Mirza Fethali Ahuntzade. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2013.
27. Öner, Mustafa. “Türk Dünyasında Modernizm ve Dil Gelişmesi.” Yeni Türkiye 24, no. 101 (2018): 94-102.
28. Özdemir, Emin. "20. Yüzyılın Başında Rusya Türklerinde Kültürel Gelişmeler ve Osmanlı Devleti ile Olan İlişkiler." İçinde Tarih Alanında Seçme Yazılar-V, editörler Yunus Emre Tansü ve Füsun Kara, 205–226. Gaziantep: Özgür Yayınları, 2023.
29. Resulzade, Mehmet Emin. Azerbaycan Cumhuriyeti. İstanbul, 1990.
30. Rzayev, Ramesh. Tarihsel Perspektiften Modernleşme Paradigması (Azerbaycan'da Modernleşme Tartışmalarına Dair Yeni Bir Yaklaşım: 1848–1878). Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020.
31. Shils, Edward. Center and Periphery. Chicago: University of Chicago Press, 1975.
32. Świętochowski, Tadeusz. National and Political Orientations in Azerbaijan. Washington DC: Woodrow Wilson Center, 1980.
33. Świętochowski, Tadeusz. Russian Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community. Cambridge: Cambridge University Press, 1985.
34. Şahverdiyev, Akif. Azərbaycan Mətbuatı Tarixi. Bakı: Təhsil Nəşriyyatı, 2006.
35. Tağızade, Vüsale. “Füyûzât Dergisi: Füyûzâtçıların Sosyopolitik Yazılarında Millî İdeal Konusu (Ali Bey Hüseyinzade’nin ve Muhammed Hadi’nin Sanatlarının Temelinde).” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi 25, no. 1 (2021): 117–127.
36. Uzer, Umut. “Ali Bey Hüseyinzade and His Impact on National Thought in Turkey and the Caucasus”, Acta Via Serica 3, no. 2 (2018): 135-150.
37. Üvenlican, Özlem. “Educational life of Azerbaijani women in the 19th century: Haji Zeynelabidin Tagiyev’s girls school” Turkish History Education Journal 14, no. 1 (2025): 49–64.
38. Yeşilot, Okan. “Rusya Türklerinin İlk Türkçe Gazetesi Ekinci.” Türk Dünyası Araştırmaları 161 (2006): 203-217.
39. Yıldırım, İrfan Murat. “Azerbaycan’da Matbuat Hareketlerinin Başlangıcı.” International Journal of Turkish Literature Culture Education 2, no. 2 (2013): 147-160.
40. Ziyayeva, Zülfiyye. Azerbaycan Matbuatında Füyuzat Dergisi (Doktora tezi, 2016).
41. İnternet Kaynakları
42. “A Brief Look at the 140-Year-Old Azerbaijani Press.” Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Matbuat Tarixi Arxivi. Erişim 31 Ekim 2025. https://science.gov.az/en/news/open/2319.
43. “Azərbaycan Müəllimlər Qurultayının çətin və şərəfli tarixi.” AzEdu.az. 27 Kasım 2018. Erişim 30 Ekim 2025. https://old.azedu.az/az/news/8821-azerbaycan-muellimler-qurultayinin-cetin-ve-serefli-tarixi-hansi-baryerler-asilib.
44. “Azərbaycan Müəllimləri Qurultaylarının tarixi yolu.” Azərbaycan Milli Kitabxanası. PDF. Erişim 30 Ekim 2025. https://anl.az/el/kitab/az_muellimleri_qurultayi_tarixi.pdf.
45. “Azərbaycan müəllimlərinin qurultaylarının tarixi yolu.” Azərbaycan Müəllimi. Erişim 30 Ekim 2025. https://anl.az/down/meqale/az_muellimi/2013/oktyabr/329242.htm.
46. “Famous Writer, Playwright, Poet and Philosopher Mirza Fatali Akhundov.” Preslib – Azerbaijan National Library. Erişim 30 Ekim 2025. https://www.preslib.az/en/item_detail/207.
47. “Molla Nəsrəddin Dijital Arşivi: 1906–1911 Sayıları.” Azərbaycan Milli Kitabxanası. Erişim 30 Ekim 2025. https://anl.az/el/m/molla_nesreddin.pdf.
48. “Zardabinin Əkinçisi və Müasir Azərbaycan.” Baku Research Institute. Erişim 30 Ekim 2025.
49. https://bakuresearchinstitute.org/zerdabinin-ekincisi-ve-muasir-azerbaycan/?print=pdf.
50. AZERTAC. “An Educated Girl Means an Educated Family – Haji Zeynalabdin Taghiyev’s School for Girls.” 25 Ocak 2022. Erişim 30 Ekim 2025.
51. https://azertag.az/en/xeber/an_educated_girl_means_an_educated_family_haji_zeynalabdin_taghiyevs_school_for_girls-1986404.
52. Slavs and Tatars. Molla Nasreddin: The Magazine that Would’ve Could’ve Should’ve. Berlin: Slavs and Tatars, 2011. PDF. Erişim 30 Ekim 2025.
53. https://www.slavsandtatars.com/site/assets/files/1215/molla_nasreddin_slavs_and_tatars.pdf.
54. Süreli Yayın
55. Əkinçi (1875–1877). Bakı: Avrasiya Press, 2005.