II. Abdülhamid Dönemi’nde Gilan Kazasi’nda Eğitim (1876-1909)

Öz

Bu çalışma, Sultan II. Abdülhamid döneminde (1876–1909), günümüz Kosova sınırları içerisinde yer alan Gilan Kazası’ndaki eğitimin yapısını, örgütlenmesini ve işleyişini ele almaktadır. Arşiv belgeleri ve tarih yazımı verilerine dayanan çalışma, Osmanlı Devleti’nin bu idarî birimindeki eğitim kurumlarının kurumsal düzenini ve pedagojik uygulamalarını incelemektedir. Sınav cetvelleri, not defterleri, devam kayıtları ve öğretmen atamalarına ilişkin belgeler üzerinden eğitim sisteminin örgütsel yapısı, öğretim kadrosunun niteliği ve öğrenci katılım düzeyi yeniden değerlendirilmektedir. Araştırmada ayrıca ölçme ve değerlendirme uygulamaları, öğrencilerin devam durumları, okul idaresi ve eğitim kurumlarının yeniden düzenlenme süreçleri üzerinde durulmaktadır. Bu unsurlar, sosyal ve dinî bakımdan heterojen bir çevrede eğitim sisteminin imkânlarını ve işleyişe ilişkin sınırlılıklarını ortaya koymaktadır. Çalışma, 1876–1909 yılları arasında Gilan Kazası’ndaki eğitim tarihine katkı sağlamayı; dönemin önemli siyasî, idarî ve toplumsal dönüşümleri bağlamında eğitim kurumlarının örgütlenme, yönetim ve işleyiş biçimlerine dair sistematik bir değerlendirme sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Gilan
• Kosova
• eğitim
• ibtidâî mektepleri
• rüşdiye mektepleri
• medreseler.

Etik Beyan

Çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulduğu yazar tarafından beyan edilmiştir.

Education in the Kaza of Gjilan During the Reign of Abdülhamid II (1876–1909)

Öz

This study examines the structure, organization, and functioning of education in the Gjilan District, located within the present-day borders of Kosovo, during the reign of Sultan Abdülhamid II (1876–1909). Drawing on archival documents and historiographical sources, it investigates the institutional organization and pedagogical practices of educational establishments within this administrative unit of the Ottoman Empire. Through the analysis of examination records, grade books, attendance registers, and documents concerning teacher appointments, the study reassesses the organizational structure of the education system, the qualifications of the teaching staff, and the level of student participation. It also focuses on assessment and evaluation practices, student attendance, school administration, and the reorganization of educational institutions. These elements reveal both the opportunities and the operational limitations of the education system within a socially and religiously heterogeneous environment. The study aims to contribute to the history of education in the Gjilan District between 1876 and 1909 and to provide a systematic assessment of the organization, administration, and functioning of educational institutions within the context of the major political, administrative, and social transformations of the period.

Anahtar Kelimeler

• Gjilan
• Kosovo
• education
• ibtidâî schools
• rüşdiye schools
• madrasas.

Etik Beyan

The author declared that ethical principles were followed during the preparation of this study.

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları
2. AVUSTURYA DEVLET ARŞİVİ, (ÖSTERREİSCHİESCHES STAATSARCHIV, FORSCHERSAAL HHStA, HAUS-, HOF- und STAATSARCHIV)
3. Haus-, Hof- und Staatsarchiv Wien, Politisches Archiv XIV, Karton 15, Nr 191, Shkup, 29 Kasım 1908.
4. T. C. CUMHURBAŞKANLIĞI DEVLET ARŞİVLERİ BAŞKANLIĞI OSMANLI ARŞİVİ (BOA)
5. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Maarif Nezareti Mektubî Kalemi (MF.MKT), 815.92; MF.MKT. 87.44; MF.MKT.972.5; MF.MKT.918.29.
6. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Maarif Nezarti Tedrisat-ı İbtidaiyye Kalemi (MF.IBT.) 17.128; MF.İBT.167.81;
7. MF.IBT.170.65; MF.IBT.44.4; MF.IBT.44.5; MF.IBT.35.81; MF.IBT.174.67; MF.IBT.122.103; MF.IBT.227.39; MF.IBT.227.8;
8. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Teftişat-ı Rumeli Evrakı (Rumeli Müfettişliği) Makamât Evrakı (TFR.I.MKM.) 7.647.

9. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Teftişat-ı Rumeli Evrakı (Rumeli Müfettişliği) Kosova Evrakı (TFR.I.KV.) 47.4603.
10. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Teftişat-ı Rumeli Evrakı (Rumeli Müfettişliği) Arzuhalleri (TFR.İ.ŞKT.) 141.14007.
11. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Dahiliye Nezâreti Mektubî Kalemi (DH.MKT.) 718.41.
12. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.) 2.13.
13. Salnâmeler
14. Prizren Vilayeti Salnâmesi, 1873; Prizren Vilayeti Salnâmesi, 1874.
15. Kosova Vilayeti Salnâmesi, 1883; Kosova Vilayeti Salnâmesi, 1879; Kosova Vilayeti Salnâmesi, 1885; Kosova Vilayeti Salnâmesi, 1887; Kosova Vilayeti Salnâmesi, 1888; Kosova Vilayeti Salnâmesi, 1893; Kosova Vilayeti Salnâmesi, 1896; Kosova Vilayeti Salnâmesi, 1900. Salnâme-i Nezaret-i Maarif-i Umumiyye, 1900.
16. Telif Eserler
17. Ahmeti, Nuridin. Krerët Fetarë në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare. Prishtinë: Instituti Albanologjik, 2017.
18. Alkan, Mehmet Ö. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Modernleşme Sürecinde Eğitim İstatistikleri, 1839–1924. Tarihi İstatistikler Dizisi, Cilt 6. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, 2000.
19. Ayverdi, Ekrem Hakkı. Avrupa’da Osmanlı Mimârî Eserleri: Yugoslavya. Cilt 3. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 2000.
20. Baltacı, Cahit. “Mektep (Osmanlılar’da Mektep).” TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 29, 6–7. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
21. Birbudak, Togay S. B. Akbaba, “Education Life in the Kosovo Province in the Early Part of the Twentieth Century,” International Journal of Academic Research, Cilt 6, Sayı 4 (2013): 255-260. DOI: 10.7813/2075-4124.2013/5-4/B.38 Bozkurt, Nebi. “Medrese.” TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 28, 323–327. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
22. Demirtaş, Zülfü. “Osmanlı’da Sıbyan Mektepleri ve İlköğretimin Örgütlenmesi.” Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, Sayı 1 (2007): 173–183.
23. Fjalori Enciklopedik i Kosovës. Prishtinë: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2018.
24. Fjalori Enciklopedik Shqiptar. Tiranë: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 2008.
25. Gülşen, Ayşegül. “XIX. Yüzyılda Gilan Kazası (Demografik ve Sosyo-Ekonomik Yaklaşım).” Yüksek lisans tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008.
26. İpşirli, Mehmet. “Medrese—Osmanlı Dönemi.” TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 28, 327–333. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
27. Karataşer, Büşra, ve Ahmet Tabakoğlu. “The Impact of Minority and Foreign Schools on Ottoman Education in the Ottoman Empire.” Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 20, Sayı 2 (2025): 869–885. doi:10.48145/gopsbad.1754255.
28. Kosova: Një Vështrim Enciklopedik. Tiranë: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Qendra e Enciklopedisë Shqiptare; Toena, 1999.
29. Mehmeti, Sadik. Shkollat dhe Arsimi në Kosovë, 1830–1912. Prishtinë: Instituti Albanologjik, 2019. Nurdoğan, Arzu M. “II. Abdülhamit Dönemin'de Devletin Kosova'da açtığı okullar''. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, Sayı 25 (2011): 35-76. https://izlik.org/JA55YK88TN
30. Öztürk, Cemil. “Rüşdiye.” TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 35, 300–303. Ankara: TDV Yayınları, 2008.
31. Sami, Şemseddin. “Gilan.” Kâmûsü’l-A‘lâm, Cilt 5. İstanbul: Mihran Matbaası, 1896.
32. Shabani, Zekirja. “Prizren Sancağı’nın İdarî ve Sosyo-Ekonomik Yapısı (1877–1912).” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2024.
33. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nde İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988.
34. Vendbanimet e Kosovës: Leksikon. Tabloja Fizike-Hapësinore, Demografike dhe Funksionale. Qendrat Urbane. Prishtinë: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, Cilt 1, 2018.