JAPON TARİHİ KAYNAKLARINDAKİ TÜRKİYE’DEN DOĞU TÜRKİSTAN’A GİDEN ERMENİ VE YAHUDİLER HAKKINDAKİ BİLGİLER

Öz

Geçtiğimiz yüzyılda Ermeniler ve Yahudilerin Türkiye’den Çin işgalindeki Doğu Türkistan’a göç edişlerinin tarihsel açıdan incelendiği detaylı bir çalışma mevcut değildir. Bu çalışmada 20. yüzyılın başlarında Türkiye’den Doğu Türkistan’a göç eden Ermeni ve Yahudilerin yerleştikleri memleketteki yeni yaşantıları ve yeni birer kimlik inşa etme süreçlerini incelemek amaçlanmıştır. Öte yandan Doğu Türkistan’ı ziyaret etmiş olan Avrupalı meşhur seyyahların ve araştırmacıların tarihi eserlerinde bu konu üzerine bir takım bilgiler bulunmaktadır. Ayrıca bazı Japon araştırmacıların Doğu Türkistan’da gerçekleştirdiği araştırmalarda Türkiye’den Doğu Türkistan’a göç eden Ermeniler ve Yahudiler hakkında bilgilere ulaşılabilmektedir. Nitel araştırma yönteminin kullanıldığı bu çalışmada, Avrupalı bilim insanı ve seyyahlar (Ambolt, Schomberg, Waugh) ile Japon araştırmacı Tokutarou’nun derlediği tarihi dokümanlar incelenmiştir. Türkiye’den Doğu Türkistan’a göç eden şahsiyetlerden Hüdaverdi Ermeni ve Karekin Moldovak hakkında Avrupalı ve Japon araştırmacılar ile seyyahların eserlerindeki bilgiler, ayrıca tarafımca Hüdaverdi Ermeni’nin eşinin İstanbul’da yaşayan akrabaları aracılığıyla ulaşılan bilgiler derlenmiş; elde edilen bulgular kişisel mülakatlar aracılığıyla desteklenmiştir. Çin’deki Ermeni ve Yahudi diasporaları ile Doğu Türkistan’ın siyasi otorite boşluğu, ayaklanmalar ve askeri işgalleri ekseninde değerlendirilen bulgular, bölgeye göç eden azınlıkların hayatta kalma stratejileri izlediğini saptamıştır. Aslen Yahudi olan Yusuf’un İslam’ı kabul edip Hüdaverdi Ermeni adını aldığı, en zengin tüccarlardan biri haline geldiği ve sonrasında baş gösteren siyasi baskılar sebebiyle Keşmir üzerinden Mekke’ye yerleştiği bulgusuna ulaşılmıştır. Ayrıca Ermeni halı tüccarı Karekin Moldovak’ın Tungan ordusundan zarar görmemek için görünürde din değiştirip Gilemahun adını aldığı fakat iç dünyasında Hristiyanlık inancına bağlı kaldığı saptanmıştır. Araştırma bulguları, Doğu Türkistan’daki siyasi istikrarsızlığın ve göçmen azınlıklardaki topluma entegrasyon arzusunun, durumsal kimlik stratejileri geliştirme ihtiyacı doğurduğunu göstermektedir. Nihayetinde bu çalışma, Çin ve Rus devlet arşivlerindeki demografik verilere yeni bir perspektifle bakmayı mümkün kılmaktadır. Ayrıca Doğu Türkistan’da gözlemlenen durumsal kimlik stratejilerinin, diğer coğrafyalarda siyasi kriz ve otorite karmaşası yaşayan azınlıkların hayatta kalma refleksleriyle benzerlik gösterdiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Göçmen Kültürü ve Çalışmaları
• Doğu Türkistan
• Uzak Doğu Ermeni ve Yahudi Diasporası
• Hüdaverdi Ermeni
• Karekin Moldovak

INFORMATION FROM JAPANESE HISTORICAL DOCUMENTS REGARDING ARMENIANS AND JEWS WHO MIGRATED TO EAST TURKESTAN FROM TURKEY

Öz

There is no detailed historical study examining the migration of Armenians and Jews from Turkey to East Turkestan, which is under Chinese occupation, in the last century. This study aims to examine the new lives and identity formation processes of Armenians and Jews who migrated from Turkey to East Turkestan in the early 20th century. On the other hand, some information on this subject can be found in the historical works of famous European travelers and researchers who visited East Turkestan. In addition, information about Armenians and Jews who migrated from Turkey to East Turkestan can be found in the research conducted by some Japanese researchers in East Turkestan. In this study, which uses a qualitative research method, historical documents compiled by European scholars and travelers (Ambolt, Schomberg, Waugh) and the Japanese researcher Tokutarou were examined. Information about Hüdaverdi Ermeni and Karekin Moldovak, individuals who migrated from Turkey to East Turkestan, has been compiled from the works of European and Japanese researchers and travelers, as well as from information I obtained through relatives of Hüdaverdi Ermeni's wife living in Istanbul; these findings have been supported by personal interviews. The findings, evaluated in the context of the Armenian and Jewish diasporas in China and the political power vacuum, uprisings, and military occupations in East Turkestan, have revealed that the minorities who migrated to the region followed survival strategies. It was found that Yusuf, originally Jewish, converted to Islam and took the name Hüdaverdi Ermeni, became one of the wealthiest merchants, and later settled in Mecca via Kashmir due to political pressures. Furthermore, it was determined that Karekin Moldovak, an Armenian carpet merchant, outwardly converted to Islam and took the name Gilemahun to avoid harm from the Tungan army, but remained inwardly devoted to Christianity. The research findings indicate that political instability in East Turkestan and the desire for social integration among migrant minorities have created a need for the development of situational identity strategies. Ultimately, this study makes it possible to look at demographic data in Chinese and Russian state archives from a new perspective. Furthermore, it reveals that the situational identity strategies observed in East Turkestan are like the survival reflexes of minorities experiencing political crises and authority confusion in other regions

Anahtar Kelimeler

• Migrant Culture and Its Studies
• East Turkestan
• Armenian and Jewish Diaspora in the Far East
• Hudaverdi Ermeni
• Karekin Moldovak.

Kaynakça

1. Ambolt, Nils Peter (1939). Karavan: Travels in Eastern Turkestan (Trans: Joan Bulman). London: Blackie & Son.
2. Aslan, İlhan (2022). “Kilikya Ermeni Kralı I. Hetum’un Möngke Han’a Yolculuğu”. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 6(3): 135–152.
3. Azizi, Seypidin (1990). Ömür Dastani [Ömür Destanı]. Urumçi: 新疆人民出版社 [Sincan Halk Yayınevi].
4. Benson, Linda, and Svanberg, Ingvar (1989). “The Russians in Xinjiang: From immigrants to national minority”. Central Asian Survey, 8(2): 97–129.
5. Hotan Şehri Siyasi Meclis Tarih Grubu (1989). Hoten Tarih Materiyalliri [Hotan Tarihi Materyalleri]. Hotan: Hotan Şehri Siyasi Meclis Tarih Grubu Yayınları.
6. Pettar, Hoşur Hacı (2006). ئالدى—كەينى نەنلياڭ (Aldi-Keyni Nenliang) [Önceki ve Sonraki Nanliang] Unpublished manuscript. Urumçi.
7. Schomberg, Reginald Charles Francis (1933). Peaks and Plains of Central Asia. Martin Hopkinson LTD.
8. Waugh, Daniel C. (Ed.) (2010). The Silk Road. Silkroad Foundation.

9. 杉山 [Sugiyama], 徳太郎 [Tokutarou]. (1991). 満洲航空: 空のシルクロードの夢を追った永淵三郎 (Manshuu Koukuu: Sora no Shirukuroudo no Yume o Otta Nagabuchi Saburou) [Mançurya Havacılığı: Gökyüzü İpek Yolu Hayalinin Sahibi Nagabuchi Saburou]. Tokyo: 論創社 (Ronsousha).
10. 熊倉 [Kumakura], 潤 [Jun]. (2023). Doğu Türkistan Çin Yönetiminde Geçen 70 yıl. (Trans.: Higashitotsu Kutluk; Ed.: M. Yiğit). Nobel Akademik Yayıncılık.
11. Archive Sources: Archive-1: British Library (8212/166). Judeo-Persian letter from Dandan-Uiliq. (300 C.E.).
12. Archive-2: Personal Archive of K.S. Photograph in front of Mamuthan Beyveçe’s house in Kashmir. (1940).
13. Archive-3: Personal Archive of K.S. Photograph of Fezilet Hanım, Fatma Hanım, and Şemsikamer Hanım. (1986).
14. Oral Sources: KK-1: Ahmedcan Ismail, Student of Abdulhamid Yusuf, Ankara. (Interview: 2020).
15. KK-2: Siracidin Azizi and Abdulcelil Turan, Researchers/Authors, Istanbul. (Interview: December 17, 2025).
16. KK-3: K.S., Uyghur businessman, Istanbul. (Interview: September 2023).
17. KK-4: Kutluk Almas, son of Turghun Almas, Istanbul. (Interview: June 14, 2019).
18. KK-5: Dr. E.I., Professor of Medicine. (Interview: November 4, 2024).