İZMİR MARŞI İLE ALTAY TAĞLARI ŞİİRİ ARASINDA METİNLER ARASI BİR İNCELEME

Öz

Bu çalışma, Türk dünyasının iki farklı coğrafyasında bağımsızlık mücadelesiyle ilişkilendirilen ‘‘İzmir Marşı’’ ile ‘‘Altay Tağları’’ adlı şiir arasındaki yapısal ve tematik unsurları karşılaştırmalı edebiyat yöntemiyle incelemektedir. Araştırmanın temel odağını, kökeni I. Dünya Savaşı yıllarında ortaya çıkan Kafkasya Marşı’na dayandırılan bu şiirin, farklı sosyo-politik koşullar altında nasıl yeniden üretildiği ve bir kültürel aktarım unsuru olarak farklı bağlamlarda nasıl anlam kazandığı oluşturmaktadır. Çalışmada, metinlerin edebî analizine geçilmeden önce Doğu Türkistan sahasının tarihsel arka planı Andrew D. W. Forbes’un Doğu Türkistan’daki Harp Beyleri (Doğu Türkistan’ın 1911–1949 Arası Siyasi Tarihi) adlı çalışması temel alınarak incelenmiştir. Özellikle 1930’lu yılların başında Jin Shuren yönetiminin uyguladığı vergi politikaları sonucu ortaya çıkan Kumul İsyanı ve bu süreçte Sabit Damolla öncülüğünde 12 Kasım 1933’te ilan edilen Doğu Türkistan Türk-İslam Cumhuriyeti, Altay Tağları marşında görülen epik anlatımın tarihsel zeminini oluşturmaktadır. Çalışmada, her iki metnin yapısal özellikleri hece ölçüsü, kafiye örgüsü ve nazım birimi açısından ayrıntılı olarak analiz edilmiştir. Bu analizler sonucunda, anonimleşmiş bir kökene sahip olan metinlerin, fonetik ve morfolojik değişimlere uğrasa da vatan sevgisi ve bağımsızlık gibi anlamsal çekirdekleri muhafaza ettiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak, İzmir Marşı ile Altay Tağları arasındaki ilişkinin tesadüfi bir benzerlikten öte; tarihsel süreçler, siyasi kırılmalar ve toplumsal bellek üzerinden şekillenen dinamik bir kültürel aktarım süreci olduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İzmir Marşı
• Altay Tağları
• Kültürel Aktarım
• Doğu Türkistan
• Toplumsal Hafıza.

AN INTERTEXTUAL ANALYSIS OF THE IZMIR MARCH AND THE POEM ALTAY MOUNTAINS

Öz

This study examines the structural and thematic elements of the İzmir March’’ and the poem ‘‘Altay Tağları’’ (Altay Mountains), both associated with struggles for independence in two different regions of the Turkic world, through the method of comparative literature. The primary focus of the research is to explore how these texts—whose origins are traced back to the Caucasian March that emerged during World War I—have been reproduced under varying socio-political conditions and how they have gained meaning in different contexts as elements of cultural transmission. Prior to the literary analysis of the texts, the historical background of the East Turkestan region is examined based on Andrew D. W. Forbes’s work, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: (A Political History of Republican Sinkiang 1911–1949.) In particular, the Kumul Rebellion, which arose in the early 1930s as a result of the taxation policies of the Jin Shuren administration, and the Turkish-Islamic Republic of East Turkestan, proclaimed on December 12, 1933, under the leadership of Sabit Damolla, provide the historical foundation for the epic narrative found in the ‘‘Altay Tağları’’ march. In the study, the structural characteristics of both texts are analyzed in detail in terms of syllabic meter, rhyme scheme and verse unit. As a result of these analyses, it has been determined that the texts, which have an anonymized origin, preserve semantic cores such as love of homeland and independence, even though they have undergone phonetic and morphological changes. In conclusion, it is demonstrated that the relationship between the İzmir March and Altay Tağları is not a coincidental similarity but a dynamic process of cultural transmission shaped through historical processes, political ruptures, and collective memory.

Anahtar Kelimeler

• Izmir March
• Altay Mountains
• Cultural Transmission
• East Turkestan
• Collective Memory

Kaynakça

1. Aksan, Doğan (2007). Her Yönüyle Dil (Ana Çizgileriyle Dilbilim). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Çelebi, Mevlüt (2019). “Türk Kamuoyunda Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti (1933–1934)”. 20. Yüzyıl Başlarından Günümüze Türk Dünyasındaki Siyasi, İktisadi ve Kültürel Gelişmeler Uluslararası Sempozyumu Bildirileri (24-27 Nisan 2018, Almatı). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 73–87.
3. Çetin Dağdelen, Merve (2022). “Ulus-Devletlerin Özet Metni: Millî Marş Tezahürleri”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 10 (30): 355.
4. Forbes, Andrew D. W. (1991). Doğu Türkistan’daki Harp Beyleri (Doğu Türkistan 1911-1949 Arası Siyasi Tarihi) (çev.: Enver Can). İstanbul: Bayrak Yayıncılık.
5. İnayet, Alimcan (2000). “Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminde Türk-Uygur İlişkileri Üzerine (1861-1934)”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, (4): 319-324.
6. Solmaz, Gürsoy (2023). "Türk Marşlarının Kökeni ve Değişimi Üzerine: Kafkasya Marşı’nın İzmir Marşı’na Dönüşümü". Orta Doğu ve Orta Asya-Kafkaslar Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 3(2): 1-6.
7. Tepebaşılı, Fatih (2005). “Kullanımlık Metin Türü Olarak Ulusal Marş Kavramı ve İşlevleri”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (17): 385.
8. Elektronik Kaynaklar URL-1: Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr (Erişim: 23.04.2026).

9. URL-2: https://insicam.net/2023/08/05/dogu-turkistanda-1933te-kurulan-islam-cumhuriyeti-devletinin-milli-temelleri-uzerine/ (Erişim: 23.04.2026).