An Essay on the Role of Sociological Thought in the Establishment of Republican Ideology

Öz

During periods of profound change and transformation in societies, scientific activities play a decisive role in these processes. Sociology developed in the West to understand emerging social changes; during the transition from the Ottoman Empire to the Republic, it rapidly became institutionalized in Turkey as well, evolving into a key field that shaped the new regime’s social vision. This study examines the influence of sociology specifically through the two distinct intellectual approaches represented by Ziya Gökalp and Prince Sabahattin on the formation and establishment of Republican ideology during the period spanning from the Second Constitutional Era to the founding of the Republic. The study adopts a descriptive and interpretive analytical approach based on a literature review. It is observed that Gökalp’s Durkheimian approach resonated more strongly with state elites, whereas Prince Sabahattin’s liberal line remained confined to a limited sphere of influence. The findings demonstrate that sociology served not merely as a theoretical field but also as a tool for shaping ideological orientations during the Republic’s nation-building and modernization process.

Anahtar Kelimeler

• Prince Sabahattin
• Republican ideology
• Sociology
• Modernization
• Nation building
• Ziya Gökalp

Cumhuriyet İdeolojisinin Yerleşmesinde Sosyolojik Düşüncenin Rolü Üzerine Bir Deneme

Öz

Toplumların köklü değişim ve dönüşüm dönemlerinde bilimsel etkinlikler bu süreçlerde belirleyici roller üstlenir. Sosyoloji, Batı’da ortaya çıkan toplumsal değişimleri anlamak amacıyla gelişmiş; Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinde Türkiye’de de hızla kurumsallaşarak yeni rejimin toplumsal tasavvurunu şekillendiren önemli bir alan hâline gelmiştir. Bu çalışma, II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan süreçte sosyolojinin, özellikle Ziya Gökalp ve Prens Sabahattin’in temsil ettiği iki farklı düşünsel yaklaşım üzerinden Cumhuriyet ideolojisinin oluşumu ve yerleşmesi üzerindeki etkisini incelemektedir. Çalışmada literatür taramasına dayalı betimsel ve yorumlayıcı analiz yaklaşımı benimsenmiştir. Gökalp’in Durkheimcı yaklaşımının devlet elitleri nezdinde daha fazla karşılık bulduğu, buna karşılık Prens Sabahattin’in liberal çizgisinin sınırlı bir etki alanında kaldığı görülmektedir. Elde edilen bulgular, sosyolojinin Cumhuriyet’in uluslaşma ve modernleşme sürecinde teorik bir alan olmanın ötesine geçerek ideolojik yönelimleri şekillendiren bir araç işlevi gördüğünü ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet ideolojisi
• Modernleşme
• Prens Sabahattin
• Sosyoloji
• Uluslaşma
• Ziya Gökalp

Kaynakça

1. Akçura, Y. (2019). Üç tarz-ı siyaset. Türk Tarih Kurumu.
2. Alan, S. (2025). Cumhuriyet’in ilk çeyreğinde Türkiye’de sosyoloji: Mehmet Ali Şevki özelinde bir değerlendirme. Sosyolojik Düşün. 10 (2), 339-374. https://doi.org/10.37991/sosdus.1771346
3. Aydoğdu, İ. (2023). II. Meşrutiyet’te ortaya çıkan fikir akımlarının yaygınlaşmasında gazete ve dergilerin rolü (sebilürreşad ve türk yurdu örneği). Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26, 139-152. https://doi.org/10.29029/busbed.1236332
4. Berkes, N. (2012). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
5. Bulut, Y. (2021). Türk sosyolojisinin kısa tarihi. Alfa Basım Yayım
6. Eğribel, E. (2018). Türk sosyolojisinin temel nitelikleri ve genel eğilimleri. İçinde Ç. Özdemir (Ed.), Türkiye’de Sosyoloji (ss. 168-191). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
7. Ergun, D. (1983). Türkiye’de cumhuriyet döneminde sosyoloji ve gelişmesi. İçinde Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi (VIII, ss. 2160-2163).
8. Erkul, A. (1996). Prens Sabahattin. İçinde E. Kongar (Ed.), Türk Toplum Bilimcileri 1 (ss. 75-144). Remzi Kitabevi.

9. Ertürk, R. (2004). Türk sosyolojisinin gelişimi üstüne. Istanbul Journal of Economy, Culture and Society, 29(1), 87-97.
10. Gökalp, Z. (1976). Kızıl elma - altın ışık. İçinde Çeşitli Şiirler. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
11. Gökalp, Z. (1976a). Türkleşmek, islâmlaşmak, muasırlaşmak. Kültür Bakanlığı.
12. Gökalp, Z. (1976b). Türkçülüğün esasları. Kültür Bakanlığı.
13. Gökalp, Z. (2013). Kürt aşiretleri hakkında sosyolojik tetkikler. Toker Yayınları.
14. Gökalp, Z. (2016). Türkleşmek, islâmlaşmak, muasırlaşmak. Akçağ Yayınları.
15. Gökalp, Z. (2019a). Bütün eserleri (Cilt 3). Yapı Kredi Yayınları.
16. Gökalp, Z. (2019b). İslâm terbiyesinin mahiyeti. İçinde Bütün Eserleri (Cilt 3, ss. 183) Yapı Kredi Yayınları.
17. Gökçe, B. (2000). Türkiye’de sosyolojinin gelişimi ve örgütlenme süreci. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 3(1-2), 74-82.
18. Heyd, U. (1980). Ziya Gökalp: Türk milliyetçiliğinin temelleri (C. Meriç, Çev.). Sebil Yayınları.
19. İlyasoğlu, A. (1983). Türkiye’de sosyolojinin gelişmesi ve sosyoloji araştırmaları. İçinde Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi (VIII, ss. 2164-2174).
20. Kaçmazoğlu, B. (2013). Mehmet Ali Şevki Sevündük ve İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu. İçinde Ç. Özdemir (Ed.), Türk Sosyologları (ss. 44-65). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
21. Kaçmazoğlu, H, B. (2002). Türk sosyoloji tarihi üzerine araştırmalar. Birey Yayıncılık.
22. Kaçmazoğlu, H, B. (2013). Türk sosyoloji tarihi-1: ön koşullar. Doğu Kitabevi.
23. Kaçmazoğlu, H, B. (2013). Ziya Gökalp ve Prens Sabahattin. İçinde Ç. Özdemir (Ed.), Türk Sosyologları (ss. 2-21). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
24. Kalelioğlu, U, B. (2024). Cumhuriyet döneminde sosyoloji ve Atatürk (1923-1938). İçinde Oğuz, A ve Duran A. (Ed.), Cumhuriyet’in İnşası: Atatürk Dönemi 1923-1938 (ss. 85-116). Sonçağ Akademi.
25. Karaca, N. (2009). Mehmet İzzet ve Alman idealizmi. İçinde Eğribel, E ve Özcan, U. (Ed.), Türkiye’de Toplum Bilimlerinin Gelişimi 1 (ss. 351-371). Kitabevi.
26. Kızılçelik, S. (2009). Batı sosyolojisine aşırı bağımlı bir sosyoloji örneği: Ziya Gökalp vd. üzerine eleştirel bir değerlendirme. İçinde Eğribel, E ve Özcan, U. (Ed.), Türkiye’de Toplum Bilimlerinin Gelişimi 1 (ss. 171-236). Kitabevi.
27. Kongar, E. (1996). Türk toplum bilimcileri 1. Remzi Kitabevi.
28. Koyuncu, A. (2014). Türkiye’de sosyoloji ekolleri. Sosyoloji Divanı, 2(4), 65-96.
29. Mermutlu, B. (2009). Türkiye’de ilk dönem sosyoloji eserlerine toplu bir bakış. İçinde Eğribel, E ve Özcan, U. (Ed.), Türkiye’de Toplum Bilimlerinin Gelişimi 1 (ss. 275-286). Kitabevi.
30. Prens Sabahattin. (1999). Görüşlerim. A. Z. İzgörer, (Ed.). Buruc Yayınları.
31. Sencer, M. (1996). Mehmet Ali Şevki. İçinde E. Kongar (Ed.), Türk Toplum Bilimcileri 2 (ss. 31-67). Remzi Kitabevi.
32. Sezer, B. (1979). Türk sosyolojisinin ana sorunları. Sümer Kitabevi.
33. Sezer, B. (1989). Türk sosyologları ve eserleri I. İÜEF Sosyoloji Dergisi, 3(1), 1-96. https://izlik.org/JA93KC46XS
34. Sökmensüer, Y. (1996). Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu. İçinde E. Kongar (Ed.), Türk Toplum Bilimcileri 2 (ss. 115-146). Remzi Kitabevi.
35. Şahin, M. C. (2017). Türk sosyolojisinin kısa tarihi: dönemler, şahıslar ve ana yönelimler. İslami İlimler Dergisi, 12(1), 4-41. https://izlik.org/JA56WS67EL
36. Toprak, Z. (1996). Türkiye’de toplumbilimin doğuşu. İçinde E. Kongar (Ed.), Türk Toplum Bilimcileri 2 (ss. 13-29). Remzi Kitabevi.
37. Tuna, K. (2015). Sosyolojinin türkiye’ye gelişinin 100. yılı üzerine. Sosyoloji Konferansları. 52(2), 3-12. https://doi.org/10.18368/IU/sk.56599
38. Türk Yurdu. (2001). Ziya Gökalp’e dair taziye telgrafları. Türk Yurdu, 21(175), 109-120.
39. Tütengil, C. O. (1954). Prens Sabahattin. İstanbul Matbaası.
40. Uygun, H., & Özer, İ. (1996). Hilmi Ziya Ülken. İçinde E. Kongar (Ed.), Türk Toplum Bilimcileri 1 (ss. 145-204). Remzi Kitabevi.
41. Ülken, H. Z. (1992). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi. Ülken Yayınları.