JAPON DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI ARŞİVLERİNDE YER ALAN MEHMET EMİN BUĞRA İLE İLGİLİ KAYITLAR

Öz

İkinci Dünya Savaşı öncesinde Afganistan'ın başkenti Kabil'deki Japon Elçisi Masamoto Kitada, Orta Asya'daki karmaşık jeopolitik dinamiklerin ortasında Doğu Türkistan hakkında kapsamlı bir şekilde istihbarat toplamıştır. Üç buçuk yılı aşkın görev süresince 1.000 sayfayı aşkın rapor gönderen Kitada, derlediği bilgileri daktilo metni ve el yazması çok gizli telgraflar olarak Japonya Dışişleri Bakanlığı'na göndermiştir. Bu raporların içerikleri arasında Kitada'nın Doğu Türkistanlı siyasi liderlerden biri olan Mehmet Emin Buğra ile gerçekleştirdiği diplomatik görüşmelere dair detaylar ve Birinci Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti'nin durumu hakkında edindiği bilgiler yer almaktadır. Kitada, bu telgrafların içerisinde, Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti'nin İngiliz yardımıyla kurulduğuna dair Sovyet iddialarının hilafına olan değerlendirmesine de yer vermiştir. Kitada'nın değerlendirmesine göre Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti'nin kuruluşu herhangi bir dış destek olmaksızın tamamen Doğu Türkistan halkının öz çabaları neticesinde gerçekleşmiştir. Bu araştırmada, Japonya Dışişleri Bakanlığı Diplomatik Arşivleri'nde mahfuz olan belgeler ile Japonya Asya Tarihi Belgeler Merkezi'nde (JACAR) yer alan Sincan (Doğu Türkistan) hakkındaki spesifik bir dosya derlenip incelenmiştir. Japon İmparatorluğu, Uygurlar ile anti-komünist hissiyatı paylaşması sebebiyle Doğu Türkistan halkının Çin ve Sovyet tahakkümüne karşı mücadelesini yakından takip etmiştir. Bu kapsamda askeri komutan Mahmut Muhiti liderliğindeki 15 kişilik Doğu Türkistan heyeti ile 1939'da diplomatik bir görüşme gerçekleştirilmiş ve görüşmede Uygur heyeti maddi ve askeri yardım talebinde bulunmuştur. Ancak Japon arşivlerinde bu stratejik görüşmelerin sonucunda Japonya'nın Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti'nin yeniden tesisi için somut bir destek sağladığına dair herhangi bir kanıt bulunamamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kabil Japonya Büyükelçiliği
• Masamoto Kitada
• Uygurlar
• Mehmet Emin Buğra
• Mahmut Muhiti

RECORDS REGARDING MUHAMMAD AMIN BUGHRA IN THE ARCHIVES OF THE JAPANESE MINISTRY OF FOREIGN AFFAIRS

Öz

Prior to World War II, Masamoto Kitada –the Japanese Envoy to Kabul, capital of Afghanistan– gathered extensive intelligence on East Turkestan amidst the complex geopolitical dynamics of Central Asia. Compiling over 1,000 documents during his more than three and a half years of service, Kitada sent the information with typewritten and handwritten top secret telegrams to the Japanese Ministry of Foreign Affairs. The information in these reports includes Kitada's diplomatic talks with Muhammad Amin Bughra —a political leader from East Turkestan— and the situation regarding the First East Turkestan Islamic Republic. Within these telegrams, Kitada makes the analysis that the East Turkestan Islamic Republic was founded entirely by the East Turkestani people's own efforts, rather than by any foreign support, contrary to the Soviet claims of East Turkestan being founded with British assistance. This research compiles and analyzes the documents preserved in the Diplomatic Archives of the Ministry of Foreign Affairs of Japan (MOFA) and a specific file concerning Xinjiang (East Turkestan) at the Japan Center for Asian Historical Records (JACAR), and reveals that Imperial Japan shared anti-communist sentiments with the Uyghurs and monitored the East Turkestani people’s resistance against Chinese and Soviet dominance. This study details the results of these strategic discussions when a fifteen-member delegation from East Turkestan, led by military commander Mahmut Muhiti, traveled to Tokyo in 1939 to request financial and military assistance. However, despite these strategic engagements, Japanese archives yield no evidence of concrete Japanese support for the re-establishment of the East Turkestan Islamic Republic.

Anahtar Kelimeler

• Japanese Embassy In Kabul
• Masamoto Kitada
• Uyghurs
• Muhammad Amin Bughra
• Mahmut Muhiti

Kaynakça

1. Azizi, B. (1982). Mexmut Muhiti bilen ötken 12 yil [Mahmut Muhiti ile geçen 12 yıl]. Sincan tarihi materyalleri (17. sayı) içinde (163-167. ss.). Urumçi: Sincan Halk Yayınevi.
2. Buğra, M. E. (2021). Doğu Türkistan tarihi. İstanbul: Ewlat Yayınevi.
3. Dünya Uygur Kurultayı. (2024). Uyghur ensiklopédiyisi [Uygur ansiklopedisi] (Cilt 6). İstanbul: Dünya Uygur Kurultayı.
4. Huştar, Ş. N. (2003). Xinjiang yeqinqi zaman tarihida ötken şehsler [Sincan yakın tarihindeki etkili şahsiyetler]. Urumçi: Sincan Halk Yayınevi.
5. Ōkawa, S. (1941). Ajiya kensetsusha [Asya’nın inşacıları / Asya’yı yeniden inşa etmek]. Tokyo: Daiichi Shobō.
6. Sekioka, H. (2019a). Teikoku rikugun shirarezaru chiseigaku: Mihatenu “bōkyō kairō” [İmparatorluk ordusunun bilinmeyen jeopolitiği: Bitmeyen “anti-komünist koridoru”]. Tokyo: Shodensha.
7. Sekioka, H. (2019b). Japonya’nın 2. Dünya Savaşı’ndaki Doğu Türkistan stratejisi (N. Mukaddes, Çev.). Washington: Dünya Uygur Yazarlar Birliği.
8. Sıdık, Ö. (2003). Idiqut oghlanliri Muhitilar cemeti [İdikut oğulları Muhitiler şeceresi]. Urumçi: Sincan Halk Yayınevi.

9. Sugawara, J. (2005). Uigurujin to Dai Nippon Teikoku [Uygurlar ve Büyük Japon İmparatorluğu]. Ajiken Waarudo Torendo [Asya Ekonomi Araştırma Enstitüsü], 11(1), 12-15.
10. Suzuki, S. (1959). Chaadoru no onna [Çarşaflı kadın]. Nihon Shuuhousha.
11. Tajima, N. (2017). Nihon rikugun no tai-so bōryaku [Japon ordusunun Sovyetler Birliğine karşı stratejisi]. Tokyo: Yoshikawa Kōbunkan.