STEREOTİP VE PROTOTİP KARŞILAŞTIRMASI: ÇEVİRİ ÇOCUK EDEBİYATININ TOPLUMSAL İNŞA ETKİSİ

Öz

Toplumsal cinsiyet rolleri toplum tarafından inşa edilen ve çoğu zaman stereotipler aracılığıyla yeniden üretilen yapılardır. Prototip kavramı her cinsiyette gözlemlenebilen tipik özellikleri betimlerken; stereotip ise bireylerin gerçekte nasıl olduklarından ziyâde, toplumun onların nasıl olmaları gerektiğine dair beklentilerini yansıtır. Bu toplumsal olarak dayatılan beklentiler yalnızca davranış normlarını tanımlamakla kalmaz, bireylerin kendi kimliklerini ve başkalarının kimliklerini algılayış biçimlerini de etkiler. Çocuk edebiyatı, prototip gibi görünen ancak aslında stereotipik nitelikler taşıyan imgeler aracılığıyla, genç okuyucuların kadınlık ve erkekliğe dair uygun olarak kabul edilen davranış kalıplarını farkında olmadan içselleştirmelerine yol açabilir. Bu tür temsiller, erken yaşlarda eşitsiz güç ilişkilerini normalleştirip kısıtlayıcı toplumsal cinsiyet normlarını meşrulaştırabilir. Bu çalışma, Türkçeye çevrilmiş iki çocuk kitabı olan Muhteşem Kız Kitabı ve Yenilmez Erkek Kitabı’nı, içerik listelerinde yer alan başlıklar üzerinden nicel içerik analizi yöntemiyle incelemektedir. Belirlenen bireysel özellikler, Deaux ve Lewis (1984) ile Huston’ın (1983) çalışmalarına dayanan beş ana toplumsal cinsiyet stereotip kategorisine göre değerlendirilmiştir: Kişisel özellikler, rol davranışları, aktiviteler, fiziksel görünüm ve sosyal ilişkiler. Bu kategoriler, çocuklara yönelik metinlerde toplumsal cinsiyetin dil aracılığıyla nasıl kurgulandığını sistematik ve karşılaştırmalı biçimde inceleme olanağı sağlamaktadır. Araştırmadan elde edilen bulgular, her iki kitabın da kadınlık ve erkekliği belirgin biçimde farklı ve idealize edilmiş temsillerle sunduğunu; dolayısıyla prototiplerden çok stereotipleri vurguladığını göstermektedir. Erkekler için cesaret ve baskınlık, kadınlar için ise nezaket ve yumuşaklık gibi niteliklerin öne çıkarılması, geleneksel toplumsal cinsiyet hiyerarşilerini yeniden üretmektedir. Stereotipleşmiş cinsiyet normlarını pekiştiren eserlerin çeviri yoluyla başka dillerden Türkçe’ye girerek çocuklara ulaşması modern bir ayrımcılık biçimi oluşturabilir. Bu noktada çeviri çocuk edebiyatı toplumsal inşa konusunda önemli bir araç rolü oynayabilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• toplumsal cinsiyet stereotipleri
• prototip kuramı
• toplumsal cinsiyet rolleri
• çocuk edebiyatı
• toplumsal inşa

STEREOTYPING VS. PROTOTYPING THE SOCIAL CONSTRUCTION EFFECT OF TRANSLATED CHILDREN’S LITERATURE

Öz

Gender roles are socially constructed and often reinforced through stereotypes. While a prototype reflects the typical traits observed in each sex, a stereotype represents what society expects individuals to be, regardless of reality. These socially imposed expectations not only define behavioral norms but also influence how individuals perceive their own identities and the identities of others. Children’s literature often presents images that seem prototypical but are in fact stereotyped, subtly shaping young readers’ perceptions of what is “appropriate” for males and females. Such portrayals can normalize unequal power relations and validate restrictive gender norms at an early age. This study analyzes two Turkish children’s books, Muhteşem Kız Kitabı and Yenilmez Erkek Kitabı, using quantitative content analysis focused on the article titles in their content lists. Characteristics are categorized into five gender stereotype domains, which are personal traits, role behaviors, activities, physical appearance, and social relationships, based on Deaux and Lewis (1984) and Huston (1983). This categorization allows for a systematic and comparative evaluation of how gendered language operates across texts that are intended for young audiences. Findings show that both books present clearly differentiated and idealized depictions of femininity and masculinity, emphasizing socially accepted representations of gender roles, thus stereotypes rather than prototypes. By highlighting qualities such as bravery and dominance for boys, and kindness or gentleness for girls, the texts reproduce long-standing gender hierarchies. Integrating characters that reinforce distinct gender norms through translation into Turkish from other languages may potentially foster a form of discrimination: oppression through glamorization. In this context, translated children’s literature may serve as a significant tool in shaping the social construction of gender.

Anahtar Kelimeler

• gender stereotyping
• prototype theory
• gender roles
• translated children’s literature
• social construction

Kaynakça

1. Althusser, L. (2012). Ideology and ideological state apparatuses. In S. Žižek (Ed.), Mapping ideology (pp. 100–140). New York: Verso.
2. Anderson, D. A., & Hamilton, M. (2005). Gender role stereotyping of parents in children’s picture books: The invisible father. Sex Roles, 52(3-4), 145–151.
3. Baccolini, R., & Spalaccia, B. (2024). The European G-BOOK projects: Tackling gender stereotypes and promoting respect and diversity through children’s literature. Diacronie: Studi di Storia Contemporanea, 60(4), 41–57.
4. Bhairo-Smith, V., & Ryan, N. (2010). Muhteşem kız kitabı (A. Akça Akkoç, Trans.). İzmir: Tudem.
5. Butler, J. (1990). Gender trouble: feminism and the subversion of identity. New York: Routledge.
6. Coltrane, S., & Adams, M. (2008). Gender and families. Bloomsbury Publishing USA.
7. Crippen, M. (2012). The value of children’s literature. Oneota Reading Journal. https://www.luther.edu/oneota-reading-journal/archive/2012/the-value-of-childrens-literature/
8. Davies, H., & Ecob, S. (2010). Yenilmez erkek kitabı (A. Akça Akkoç, Trans.). İzmir: Tudem.

9. Deaux, K., & Lewis, L. L. (1984). Structure of gender stereotypes: Interrelationships among components and gender label. Journal of Personality and Social Psychology, 46(5), 991-1004.
10. Derdiyok, R. (2024). Resimli çocuk kitaplarında toplumsal cinsiyet eşitliği konusu üzerine bir inceleme. Art-e Sanat
11. Dergisi, 17(33), 139-165. https://doi.org/10.21602/sduarte.1462472
12. Dougherty, W. H. & Engel, R. E. (1987). An ’80s look for sex equality in Caldecott winners and honor books. ReadingTeacher, 40, 394–398.
13. Dumanlı, E., & Esen, Y. (2022). Gender context in children’s books: variables of the research agenda. Eğitim Bilim Toplum Dergisi / Journal of Education Science Society, 20(79), 118–148.
14. Flerx, V., Fidler, D., & Rogers, R. (1976, December). Sex role stereotypes: Developmental aspects and early intervention. Child Development, 47(4), 998–1007.
15. Fox, M J. (2011). Prototype theory: an alternative concept theory for categorizing sex and gender?. Knowledge Organization, 38(4), 328-334.
16. Halpern D. F. (2000). Sex Differences in Cognitive Abilities. John Wiley & Sons, Ltd.
17. Huston, A. C. (1983). Sex-typing. In P. H. Mussen (Ed.), Handbook of Child Psychology (4th ed., Vol. 4, pp. 387–467). New Jersey: Wiley.
18. Kerr, B. & Multon, K. (2015). The development of gender identity, gender roles, and gender relations in gifted students. Journal of Counsel and Development, 93(2), 183-191.
19. Kimmel, E. A. (1970). Can children’s books change children’s values? Educational Leadership, 28(2), 209–214.
20. Khorana, M. (2005). [Review of the book Stories matter: The complexity of cultural authenticity in children’s literature, by K. Short]. Children’s Literature Association Quarterly, 30(2), 215–219. https://doi.org/10.1353/chq.2005.0027
21. Koyuncu Şahin, M., Saka, K., & Çeperli, F. G. (2025). Analyzing illustrated children's books in terms of gender: the Afyonkarahisar Gedik Ahmet Pasha Provincial Public Library example. Türk Kütüphaneciliği, 39(2), 175–207. https://doi.org/10.24146/tk.1646912
22. Lathey, G. (2010). The role of translators in children’s literature: invisible storytellers. Routledge.
23. Levine S. C., Foley A., Lourenco S., Ehrlich S., Ratliff K. (2016). Sex differences in spatial cognition: advancing the conversation. Wires Cognitive Science, 7. 127–155. https://doi.org/10.1002/wcs.1380
24. Metcalf, E.-M. (2003). Exploring cultural difference through translating children’s literature. Meta, 48(1-2), 322–327. https://doi.org/10.7202/006978ar
25. Narahara, M. M. (1998). Gender stereotypes in children’s picture books (Research Report 143, Exit Project [EDEL] 570). University of California, Long Beach.
26. Neydim, N. (2020). History of children’s literature Ttranslation in Turkey. Istanbul University Journal of Translation Studies, 13, 47-55.
27. Neydim, N., (2022). Çeviri çocuk edebiyatı. Bilgiyolu Kültür Yayınları
28. Nilsen, A. P. (1978). Five factors contributing to the unequal treatment of females in children’s picture books. Top of the News, 34, 255–259.
29. Oittinen, R. (2002). Translating for children. Routledge.
30. Özdoğan, E. D., & Sancaktaroğlu Bozkurt, S. (2024). Kültür repertuarını şekillendirmek: çeviri ve özgün çocuk yazınında eşitlikçi cinsiyet temsilleri. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi(37), 121-146. https://doi.org/10.37599/ceviri.1585008
31. Qiu, Z., & Yoke, S. (2024). The impact of gender stereotypes in children’s picture books on children: A review. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 14(8), 2118–2130. https://doi.org/10.6007/IJARBSS/v14-i8/22208
32. Pekşen, S. (2012). Children’s literature as a tool for gender appropriation. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 52(2), 151–166. https://doi.org/10.1501/Dtcfder_0000001309
33. Pownall, M. & Heflick, N. (2023) Mr. active and little miss passive? The transmission and existence of gender stereotypes in children’s books. Sex Roles 89, 758–773. https://doi.org/10.1007/s11199-023-01409-2
34. Rosch, E. (1999). Reclaiming cognition: The primacy of action, intention and emotion. The Journal of Consciousness Studies, 6(11–12), 61–77.
35. Sezer, C., & Kumlu, D. (2024). Gender roles in children’s literature translations: an analysis of the “Küçük Bay-Bayanlar” series and AI-supported solution proposals. Kırıkkale University Journal of Social Sciences (KÜSBD), 14(3, Special Issue), 57–79.
36. Shavit, Z. (1986). Poetics of children's literature. The University of Georgia Press.
37. Söylemez, A. S. (2010). A study on how social gender identity is constructed in EFL coursebooks. Procedia Social and Behavioral Sciences, 9, 747–752.
38. Steele, C. M., & Aronson, J. (1995). Stereotype threat and the intellectual test performance of African Americans. Journal of Personality and Social Psychology, 69(5), 797–811.
39. Stephens, J. (1992) Language and ideology in children’s fiction. London: Longman.
40. West, C., & Zimmerman, D. H. (1987). Doing gender. Gender & Society, 1(2), 125–151.
41. Wilson, E. O. (1979). Sociobiology: sex and human nature. The Wilson Quarterly, 3(4), 92–105.