KURU ve SULU KOŞULLARDA BAZI EKMEKLİK BUĞDAY GENOTİPLERİNİN VERİM ve VERİM UNSURLARININ BELİRLENMESİ

Öz

Farklı ekmeklik buğday genotiplerinin sulu ve kuru koşullarda performanslarını karşılaştırmak ve yüksek tane verimine sahip genotipleri belirlemek amacıyla yapılan bu çalışma, 2024-2025 yetiştirme döneminde Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsünde yürütülmüştür. Araştırmada, bitki materyali olarak durulmuş ve karakterize edilmiş 10 ekmeklik buğday genotipi ile iki çeşit (Taner ve Esperia) kullanılmıştır. Çalışma, kuru ve sulu şartlarda olmak üzere iki ayrı deneme şeklinde yürütülmüştür. Denemeler Tesadüf Blokları Deneme desenine göre dört tekerrürlü olarak kurulmuştur. İncelenen özelliklerden tek başak verimi her iki denemede, bitki boyu ile metrekarede başak sayısı ise kuru denemede önemsiz bulunurken, diğer tüm özellikler bakımından genotipler arasındaki farklar her iki denemede de önemli bulunmuştur. Araştırmada sulu ve kuru koşullarda sırasıyla bitki boyu 39.3-57.8 ve 58.6-83.0 cm; metrekarede başak sayısı 348.8-498.8 ve 736.3-1256.3 adet; başakta tane sayısı 24.9-38.7 ve 29.8-45.6 adet; bin tane ağırlığı 25.7-31.8 ve 27.1-36.0 g; tek başak verimi 0.647-1.110 ve 0.965-1.393 g ve tane verimi 110.6-204.0 ve 351.0-493.7 kg arasında değişmiştir. Her iki denemeden elde edilen bir yıllık sonuçlara göre, 3, 4 ve 8 nolu genotipler tane verimi bakımından öne çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Adaptasyon
• Ekmeklik Buğday
• Verim
• Verim Unsurları

Determination of Yield, Yield Components and Quality Parameters of Some Bread Wheat Genotypes in Wet and Dry Conditions

Öz

This study, conducted at the Bahri Dağdaş International Agricultural Research Institute during the 2024-2025 growing season, aimed to compare the performance of different bread wheat genotypes under irrigated and dry conditions and to identify genotypes with high grain yield. Ten established and characterized bread wheat genotypes and two varieties (Taner and Esperia) were used as plant material. The research was carried out in two separate experiments under dry and irrigated conditions. The experiments were planned in randomized complete block designe with four replications.. Single spike yield was found to be insignificant in both trials, while plant height and number of spikes per square meter were insignificant in the dry trial. However, significant differences were found between genotypes in both trials for all other characteristics. In irrigated and dry trials respectively, plant height ranged from 39.3-57.8 and 58.6-83.0 cm number of spikes per square meter ranged from 348.8-498.8 and 736.3-1256.3; number of grains per spike ranged from 24.9-38.7 and 29.8-45.6; thousand-grain weight ranged from 25.7-31.8 and 27.1-36.0 g; single spike yield ranged from 0.647-1.110 and 0.965-1.393 g; and grain yield ranged from 110.6-204.0 and 351.0-493.7 kg/da. According to the one-year results obtained from both trials, Line III, Line IV, and Line VIII genotypes stood out in terms of grain yield.

Anahtar Kelimeler

• Adaptation
• Triticum aestivum
• Grain yield
• Yield components

Kaynakça

1. Abayomi, Y. and Wright, D., 1999, Effects of water stress on growth and yield of spring wheat (Triticum aestivum L.) cultivars, Tropical agriculture-london then trinidad, 76 (2), 120-125.
2. Ahmadi, A. and Baker, D. A., 2001, The effect of water stress on grain filling processes in wheat. Journal of Agricultural Science, 136, 257-269.
3. Akkaya, A. (1994). Buğday Yetiştiriciliği. KSÜ Yayınları, 1, Ziraat Fakültesi Yayınları, 1, Kahramanmaraş. Akman, Z., Yılmaz, F., Karadoğan, T. ve Çarkçı, K. 1999. Isparta ekolojik koşullarına uygun yüksek verimli buğday çeşit ve hatlarının belirlenmesi, Türkiye III. Tarla Bitkileri Kongresi, 1, 366-371.
4. Altınbaş, M., Tosun, M. ve İlker, E. 2007. Ekmeklik Buğdayda Sulu Koşullarda Verim ve Kalite için Seleksiyon Üzerine Genotip x Lokasyon İnteraksiyonunun Etkisi. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 44 (2): 17-32. Anonymous. 2024.https://www.fao.org/home/en/Erişim Tarihi: 16.12.2025.
5. Aydın, N., Tugay, E., Sakin, M.A. ve Gökmen, S. (1999). Tokat Kazova koşullarında makarnalık buğday çeşitlerinin verim ve kalite özelliklerinin belirlenmesi üzerine bir araştırma. Orta Anadolu'da Hububat Tarımının Sorunları ve Çözüm Yolları Sempozyumu, 621-625, 8-11 Haziran, Konya.
6. Ayrancı, R., 2012, Farklı kuraklık tiplerinde ekmeklik buğday genotiplerinin fizyolojik, morfolojik, verim ve kalite özellikleri yönüyle ıslahta kullanılabilecek uygun parametrelerin belirlenmesi, Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Konya.
7. Bağdadioğlu, O. 2018 Amik Ovası koĢullarında bazı makarnalık buğday (Triticum durum Desf.) genotiplerinin morfolojik, fizyolojik ve kalite özelliklerinin belirlenmesi (Master's thesis, Fen Bilimleri Enstitüsü).
8. Bayoumi, T. Y., Eid, M. H. and Metwali, E. M., 2008, Application of physiological and biochemical indices as a screening technique for drought tolerance in wheat genotypes. Afr. J. Biotechnol. 7 (14), 2341-2352.

9. Beigzadeh, S., Fatahi, K., Sayedi, A. and Fatahi, F. 2013.Study of theeffects of late-season drought stress on yield and yield components of irrigated barley lines within Kermanshah province temperate regions, World Applied Programming, 3 (6), 226-231.
10. Cook, R.J. and Veseth, R.J. 1991. Wheat Health Management. The American Phytopathological Society, St. Paul, Minnesota 55121, USA.
11. Çağlar, Ö., Öztürk, A. ve Bulut, S. 2006. Bazı Ekmeklik Buğday Çeşitlerinin Erzurum Ovası Koşullarına Adaptasyonu. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 37 (1): 1-7.
12. Çakır, İ. 2018 Ekmeklik Buğday Genotiplerinin Orta Anadolu Sulu ve Kuru Şartlarında Bazı Verim ve Kalite Özelliklerinin Belirlenmesi. Tarla Bitkileri Kongresi, Kahramanmaraş, 56-60.
13. Çölkesen, M., Eren, N., Aslan, S. ve Öktem, A. 1993. Şanlıurfa'da sulu ve kuru koşullarda farklı dozlarda uygulanan azotun Diyarbakır 81 makarnalık buğday çeşidinin verim ve verim unsurlarına etkisi üzerine bir araştırma, Makarnalık Buğday ve Mamulleri Sempozyumu, 30, 486-495.
14. Dencic, S., Kastori, R., Kobiljski, B. and Duggan, B., 2000, Evaluation of grain yield and its components in wheat cultivars and landraces under near optimal and drought conditions, Euphytica, 113 (1), 43-52.
15. Dofing, S. and Knight, C. 1994 Yield component compensation in uniculm barley lines, Agronomy journal, 86 (2), 273-276.
16. Doğan, Y., Toğay, Y. ve Toğay, N. 2014. Türkiye'de tescil edilmiş bazı ekmeklik buğday (Triticum aestivum L.) çeşitlerinin Mardin-Kızıltepe koşullarında verim ve bazı verim özelliklerinin belirlenmesi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tarım Bilimleri Dergisi, 24 (3), 241-247.
17. Duggan, B. L., Domitruk, D. R. and Fowler, D. B., 2000, Yield component variation in winter wheat grown under drought stres, Canadian Journal of Plant Science, Revue Canadienne de Phytotechnie, 80 (4), 739-745.
18. Düzgüneş, O., T. Hesici, O. Koyuncu ve F. Gürbüz. 1987. Araştırma ve Deneme Metotları. A.Ü Ziraat Fak. Yayınları: 1021 Ders Kitabı:296.
19. Ehdaie, B. and Waines, J. 1989. Genetic variation, heritability and path-analysis in landraces of bread wheat from South western Iran, Euphytica, 41 (3), 183-190.
20. Ertuğrul, R. 2021. Kuraklığa tolerans QTL'lerine sahip arpa genotiplerinin Konya kurak koşullarında performanslarının belirlenmesi, Selçuk Yüksek Lisans Tezi, Konya.
21. Geçit, H. 2016. Serin İklim Tahılları. Ankara Üniversitesi Basımevi, Yayın No: 1643, 330-500, Ankara.
22. Geravandi, M., Farshadfar, E. and Kahrizi, D., 2011, Evaluation of some physiological traits as indicators of drought tolerance in bread wheat genotypes, Russian Journal of Plant Physiology, 58 (1), 69-75.
23. Giunta, F., Motzo, R. and Deidda, M., 1993, Effect of drought on yield and yield components of durum wheat and triticale in a Mediterranean environment, Field Crops Research, 33 (4), 399-409.
24. Kalaycı, M., Özbek, V., Çekiç, C., Ekiz, H., Keser, M. ve Altay, F., 1998, Orta Anadolu koşullarında kurağa dayanıklı buğday genotiplerinin belirlenmesi ve morfolojik ve fizyolojik parametrelerin geliştirilmesi, TÜBİTAK Araştırma Projesi Kesin Raporu. Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Eskişehir.
25. Karaduman, Y., ve Ercan, R. 2011. Bisküvilik için seçilmiş ileri kademe yumuşak ekmeklik buğday hatlarının kuru ve sulu koşullarda verim ve bazı tane özellikleri. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 20(2), 1-9.
26. Kendal, E., Tekdal, S., Aktaş, H. ve Karaman M., 2012. Bazı makarnalık buğday çeşitlerinin Diyarbakır ve Adıyaman sulu koĢullarında verim ve kalite parametreleri yönünden karşılaştırılması. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 26 (2), 1-14.
27. Kılıç, H. and Yağbasanlar, T. 2010. Genotype x environment inter action and phenoty picstability analysis for grain yield and several qualitytraits of durum wheat in the South-Eastern Anatolia Region, Notulae Botanicae, Horti Agrobotanici, Cluj-Napoca, 38 (3), 253-258.
28. Kobata, T., Palta J.A. and Turner N.C. 1992. Rate of development of post-anthesis water deficit and grain filling of spring wheat. CropSci., 32: 1238-1242.
29. Kutlu, İ., 2010, Tahıllarda kuraklık stresi, Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, 3 (1), 35-41.
30. Kün, E., 1996, Tahıllar-I (Serin İklim Tahılları), Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, Yayın (1451), 332. Malik, T. A., and Wright, D. 1998. Morphological traits and breeding for drought resistance in wheat. Journal of Animal and Plant Sciences (Pakistan), 8(3-4).
31. Mut, Z., Erbaş Köse, Ö. D., Akay, H. 2017. Bazı Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Tane Verimi ve Kalite Özelliklerinin Belirlenmesi. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi, 32: 85-95.
32. Neugschwandtner, R. W., Böhm, K., Hall, R. M. and Kaul, H.-P. 2015. Development, growth, and nitrogenuse of autumn-and spring-sown facultative wheat, Acta Agriculturae Scandinavica, SectionB-Soil and Plant Science, 65 (1), 6-13.
33. Özberk, İ. 1990. Genotip x Çevre intereaksiyonu, Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Derlemeler No.1990-1.
34. Özsoy, B., ve Köse, Ö. D. E. 2022. Konya’da Yağışa dayalı ve sulamalı koşullarda farklı sıra arası mesafelerin buğday çeşitlerine etkisi: I. tane verimi ve verim unsurları. ISPEC Journal of Agricultural Sciences, 6(4), 777-785.
35. Öztürk, A., 1999, Kuraklığın kışlık buğdayın gelişmesi ve verimine etkisi, Turkish Journal of Agriculture and Forestry, 23, 531-540.
36. Partigöç, F. 2009. Konya yöresi yerel populasyonlarından seçilen ekmeklik buğday hatlarının sulu ve kuru koşullarda verim, kalite ve agronomik özelliklerinin belirlenmesi.
37. Poehlman, J.M. 1987. Breeding Field Crops, Van Nostrand Reinhold CompanyInc. 115 Fifth Avenue New York.
38. Sade, B., Topal, A. and Soylu, S., 1999, Determination of durum wheat varieties grown under irrigated conditions in Konya, The Symposium on Problems and Solutions of Grain Agriculture in Central Anatolia, page, 91-96.
39. Sadıq, I. I. S., Siddiqui, K. A., Arain, C. R. and Azmi, A. R., 1994, Wheat breeding in a water-stressed environment, I. delineation of drought tolerance and susceptibility, Plant Breeding, 113 (1), 36–46.
40. Sakin, M. A., Yıldırım, A., Sülük, A. ve Gökmen, S. 2003. Bazı ekmeklik ve makarnalık buğday çeşitlerinin farklı bölgelerde verim ve verim unsurlarının belirlenmesi. 5, arla Bitkileri Kongresi, 186-191, 13-17 Ekim, Diyarbakır.
41. Sakin, M. A., Yıldırım, A. ve Gökmen, S. 2004. Tokat Kazova koşullarında bazı makarnalık buğday genotiplerinin verim, verim unsurları ile kalite özelliklerinin belirlenmesi, Tarım Bilimleri Dergisi, 10 (4), 481-489.
42. Sakin, M. A., Naneli, İ., Göy, A. G., Özdemir, K. 2015. Bazı Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Tokat-Zile Koşullarında Verim ve Verim Komponentlerinin Belirlenmesi. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 32 (3): 119-132.
43. Sakin, M. A., Naneli, İ., İsmailoğlu, A. Y., and Dirik, K. Ö. 2017. Tokat Kazova koşullarında bazı ekmeklik buğday (Triticum aestivum L.) çeşitlerinin kuru ve sulu şartlarda verim ile kalite özelliklerinin belirlenmesi. Journal of Agricultural Faculty of Gaziosmanpaşa University, 34(Ek Sayı), 87-96.
44. Salem, A. H., Eissa, M. M. and Siwailem, A. A., 1996, Response of some bread wheat genotypes to water stres, 5th International Wheat Conference, Ankara, 208-209pp.
45. Simane, B., Struik, P. and Rabbinge, R., 1998, Growth and yield component analysis of durum wheat as an index of selection to terminal moisture stress, Tropical agriculture-london then trinidad, 75, 363-368.
46. Soylu, S., Topal, A. ve Sade, B., 2001, Orta Anadolu Sulu Koşullarında Bazı Makarnalık ve Ekmeklik Buğday Genotiplerinin Verim ve Kalite Özelliklerinin Belirlenmesi, SÜ Ziraat Fakültesi Dergisi, 15 (28), 93-106.
47. Taşyürek, T., Gökmen, S., Temirkaynak, V. ve Sakin, M. 1999. Sivas-Şarkışla koşullarında buğday, arpa ve tritikalenin verim ve verim unsurları üzerine bir araştırma, Orta Anadolu'da Hububat Tarımının Sorunları ve Çözüm Yolları Sempozyumu. S, 616-620.
48. Tosun, O., Yurtman, N. 1973. Ekmeklik buğdaylarda (Triticum aestivum L. em Thell) verime etkili morfolojik ve fizyolojik özellikler. Ankara Üniv. Zir. Fak. Yıllığı, 23: 418-434.
49. Tosun, M., Yüce, S., Erkul, A., and Ege, H. 2006. Kuru ve sulu koşullarda yetiştirilen buğdayın bazı agronomik ve kalite özelliklerinin direkt seleksiyona karşı indirekt seleksiyon etkinliği. Journal of Agriculture Faculty of Ege University, 43(2), 53-62.
50. Usta, T.,& Yağmur, M. 2021. Kırşehir ekolojik koşullarında bazı ekmeklik buğday çeşitlerinin (Triticum aestivum L.) verim ve verim öğelerinin belirlenmesi üzerine bir çalışma. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 1(1), 36-54.
51. Yavaş, İ. 2010. Ege bölgesi ekmeklik buğdaylarında kurağa dayanıklılık özelliklerinin saptanması, Doktora tezi, Adnan Menderes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı, Aydın.
52. Yılmaz, H. ve Dokuyucu, T., 1994, Kahramanmaraş koşullarında yüksek verimli ekmeklik buğday çeşitlerinin saptanması, EÜ ZF Tarla Bitkileri Bölümü, Tarla Bitkileri Bilimi Derneği TÜBİTAK ve ÜSİGEM, Tarla Bitkileri Kongresi, İzmir. S, 303-306.