Seyahatnamelerde Muş Surp Garabet Manastırı

Öz

Geçmişten günümüze birçok seyyah farklı coğrafi bölgeleri ziyaret ederek gördükleri yerlerin gelenek ve görenekleri, kültürel mirası ve tarihi geçmişine dair anekdotlar kaleme aldıkları seyahatnameler yazmışlardır. Dolayısıyla seyahatnameler, iletişim ve aktarım araçlarının kısıtlı olduğu dönemlere dair spesifik bilgileri günümüze taşıdığı için oldukça değerli eserlerdir. Bu nedenle son dönemde bilimsel çalışmalarda çok fazla kullanılan kaynaklar haline gelmişlerdir. Birçok medeniyete ve millete ev sahipliği yapan Anadolu da seyyahların uğrak noktası olmuştur. Bir dönem Ermenilerin yoğunlukta yaşadığı Muş da seyyahların ziyaret ettiği yerler arasındadır. Polonyalı Simeon, James Brant, Henry Fanshawe Tozer bölgeyi ziyaret eden isimlerden sadece birkaç tanesidir. Bahsi geçen seyyahların eserlerine Muş özelinde bakıldığında Surp Garabet Manastırı öne çıkmaktadır. Zira kaynaklarda Klagavank, Saint Charles Monastery, the Holly Precursor, Deyr-u Çengel, Çanlı Kilise ve Çengelli Kilisesi gibi farklı isimlerle anılan ve Krikor Lusavoriç tarafından kurulan Surp Garabet Manastırı hem Muş’un hem de Ermenilerin ilk manastırlarından biri olarak kabul edilmektedir. Bu bağlamda söz konusu bölge ve kutsal mekân bilhassa yabancı gezginlerin oldukça ilgisini çekmiş ve dolayısıyla buralara dair elde ettikleri bilgilerini günümüze taşımışlardır. Bu çalışmanın amacı da 17. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar bölgeyi ziyaret eden kimi seyyahların eserlerinden hareketle Muş Surp Garabet Manastırı hakkında bir izdüşüm oluşturmak; tarihi süreç içindeki önemini ve değişimini ele almaktır.

Anahtar Kelimeler

• Seyahatname
• Gezgin
• Muş
• Surp Garabet
• Manastır
• Ermeni

The Surp Garabet Monastery Of Muş in Travelogues

Öz

From past to present, many travelers have visited different geographical regions and written travelogues in which they wrote anecdotes about the traditions and customs, cultural heritage and historical past of the places they visited. Therefore, travelogues are very valuable works as they carry specific information about periods when communication and transmission tools were limited. For this reason, they have recently become a much-used resource in scientific studies. Anatolia, home to many civilizations and nations, has also been a frequent destination for travelers. Muş, where Armenians once lived densely, is also among the places visited by travelers. Simeon of Poland, James Brant, Henry Fanshawe Tozer were among the visitors to the area. When we look at the works of the aforementioned travelers in the specific case of Muş, Surp Garabet Monastery stands out. The Surp Garabet Monastery, founded by Krikor Lusavoric and known by different names such as Klagavank, Saint Charles Monastery, the Holly Precursor, Deyr-u Çengel, Çanlı Church and Çengelli Church in the sources, is considered one of the first monasteries of both Muş and Armenians. In this context, the monastery attracted the attention of foreign travelers and they carried the information about the monastery to the present day. The aim of this study is to create a projection about the Muş Surp Garabet Monastery based on the works of some travelers who visited the region from the 17th century to the 19th century; to address its importance and change in the historical process.

Anahtar Kelimeler

• Travelogue
• Traveler
• Muş
• Surp Garabet
• Monastery
• Armenian

Kaynakça

1. Andreasyan, H. (2010). Ermeni seyyah Polonyalı Simeon’un Seyahatnamesi (1608-1619). Journal of Turkology, 10, 269–276.
2. Asiltürk, B. (2009). Edebiyatın kaynağı olarak seyahatnameler. Turkish Studies, 4(1-I), 911–995.
3. Bayraktutan, A. (2010). Erzurum İngiliz Konsolosluğu ve faaliyetleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Beroje, R. (2019). Muş Surp Garabed Manastırı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Bihlmeyer, H., & Tuchle, H. (1972). I–IV. yüzyıllarda Hıristiyanlık (A. Görel, Çev.). Güler Matbaa.
6. Brant, J. (2014). 1838 yazında Kürdistan (A. C. Kaya, Çev.). Rupel Yayınları.
7. Eser, M. (2014). Muş isminin menşei üzerine bir değerlendirme. Ekev Akademi Dergisi, 18(58), 211–228.
8. Evliya Çelebi. (2010). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi (Cilt 3, Kitap 1, S. A. Kahraman & Y. Dağlı, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.

9. Genç, V. (2024). Osmanlılar ve Safeviler Arasında Bidlis 1502-1723. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
10. Göl, H. (2020). Muş mutasarrıfının 1880 tarihli layihasına göre Muş livası ve kazaları. Turkish Studies–History, 15(1), 301–315.
11. Hovannisian, R. G. (2016). The historical geography of Baghesh/Bitlis and Taron/Mush. In R. G. Hovannisian (Ed.), Armenian Baghesh/Bitlis and Taron/Mush (pp. 41–59). Mazda Publishers.
12. Kılıç, O. (1998). Muş sancağı dirlikleri (1604–1605). OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 9(9), 241–262.
13. Lüleci, A. (2014). I. Dünya savaşı yıllarında osmanlı topraklarında ermeni casusluk faaliyetleri ve devletin aldığı tedbirler (1914-1918). Akademik İncelemeler Dergisi, 9(1), 249-268.
14. Lynch, H. F. B. (1901). Armenia: Travels and studies, Vol. II, The Turkish provinces. Longmans Green and Co. Maden, S. (2008). Türk edebiyatında seyahatnameler ve gezi yazıları. TAED, 37, 147–158.
15. Pérouse, J. F. (2017). MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 1(15), 154–159.
16. Seyfeli, C. (2007). Ecmiatzin Kat’oğikosluğu’nun Ermeni Kilisesi’ndeki yeri (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Seyfeli, C. (2012). Osmanlı devlet salnamelerinde Katolik Ermeniler (1847–1918). Folklor/Edebiyat, 8(69), 145–182. Simeon, P. (1964). Polonyalı Simeon’un Seyahatnamesi 1608–1619 (H. D. Andreasyan, Çev. ve not.). Baha Matbaası.
18. Tozer, H. F. (1881). Turkish Armenia and Eastern Asia Minor. Longmans Green and Co.
19. Tuncel, M. (2025). Muş. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mus. [Erişim tarihi: 24.04.2025]. https://tureng.com/tr/turkce-ingilizce/scriptorium [Erişim Tarihi: 27. 04. 2025].
20. St. James Armenian Apostolic Church. (2020). Feast of the Transfiguration. https://stjamesevanston.org/wp-content/uploads/2020/07/Feast-of-the-Transfiguration-2020 [Erişim tarihi: 20.04.2025].
21. Kültür Envanteri. (2025). https://kulturenvanteri.com/ [Erişim tarihi: 21.04.2025].
22. Encyclopaedia Iranica. (2025). Mamikonean. https://www.iranicaonline.org/articles/mamikonean [Erişim tarihi: 24.04.2025].