Yeni Nüshaların Işığında Risâletü’l-İslâm

Yıl 2025, Cilt: 4 Sayı: 2, 91 - 108, 30.12.2025

Abdurrahman Cesaret

Öz

Bu makalede, Eski Anadolu Türkçesi döneminin önde gelen ilmihal metinlerinden Risâletü’l-İslâm’ın bilinen beş nüshasına ek olarak tespit edilen beş yeni nüsha tanıtılmakta ve bu nüshaların içerik, dil ve fiziksel özellikleri değerlendirilmektedir. Şimdiye dek yapılan çalışmalar, büyük ölçüde Koç Üniversitesi El Yazmaları Koleksiyonu’nda yer alan MS. 367 nüshası etrafında yoğunlaşmış, diğer dört nüsha ise yalnızca sınırlı biçimde tanıtılmıştır. Bu çalışmada ise bilinen beş nüshaya ek olarak Kahire el-Ezher, Süleymaniye Hacı Mahmud Efendi, Rodos Hafız Ahmed Ağa ve Diyanet İşleri Kütüphanesi’nde bulunan iki yeni nüsha ayrıntılı olarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın amacı, söz konusu yeni bulgular ışığında Risâletü’l-İslâm nüshalarını içerik yönünden inceleyip karşılaştırmak, öne çıkan özellik ve farklılıkları tespit etmek ve yazmaların fiziksel niteliklerini tespit ederek ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

Risâletü’l-İslâm , Eski Anadolu Türkçesi , ilmihal

Risāletü’l-İslām in View of Newly Discovered Manuscripts

Öz

This study introduces five newly identified manuscripts of Risâletü’l-İslâm, one of the prominent catechetical (ilmihal) texts of the Old Anatolian Turkish period, in addition to the five previously known copies. The content, linguistic characteristics, and physical features of these manuscripts are examined and evaluated in detail. Previous research has primarily focused on the manuscript MS 367 preserved in the Koç University Manuscript Collection, while the remaining four copies have generally been mentioned only briefly. In this article, alongside the known copies, the newly discovered manuscripts located in Cairo al-Azhar Library, Süleymaniye Hacı Mahmud Efendi Library, Rhodes Hafız Ahmed Ağa Library, and two manuscripts in the Library of the Presidency of Religious Affairs are comprehensively analyzed. The main objective of the study is to investigate and compare the Risâletü’l-İslâm manuscripts in light of these new findings, to identify their distinctive features and variations, and to document their physical and textual characteristics. By providing a comparative overview, this research contributes to a deeper understanding of the textual transmission, linguistic diversity, and manuscript tradition of Risâletü’l-İslâm, thereby enriching the study of Old Anatolian Turkish religious literature.

Anahtar Kelimeler

Risāletü’l-İslām , old anatolian turkish , ilmihal

Kaynakça

• Bartu, Ömer. XIV. Yüzyıla ait Risâletü’l-İslâm adlı eserin 40b-80a yaprakları üzerinde dil incelemesi (Giriş-İnceleme-Metin-Dizin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans, 2024.
• Güven, Ömer. “Risâletü’l-İslâm Adlı Eserden Tarama Sözlüğüne Katkılar”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 39 (2024), 315-344. https://doi.org/10.29000/rumelide.1471506
• Mudara, Cansu Damla. XIV. Yüzyıla ait risâletü’l-i̇slâm adlı eserin 1b-40a yaprakları üzerinde dil incelemesi (Giriş-İnceleme-Metin-Dizin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili Ana Bilim Dalı / Eski Türk Dili Bilim Dalı, Yüksek Lisans, 2024.
• Şeker, Mehmet. “Karesi Beyliğinin Kültür Hayatına Dair Bir Eser: Risâletü’l-İslâm”. Türk-İslam Devletleri Tarihi. II/303-317. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2024.
• Tekin, Şinasi. “XIV Üncü Yüzyila Ai̇t Bi̇r İlm-İ Hâl: Ri̇sāletü’l-İslām”. Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes 76 (1986), 279-292.