Abdullah Meksur’un “Halep’e Dönüş” Romanında Metinlerarasılığın Türleri ve Anlamsal İşlevleri

Öz

Bu çalışma, Abdullah Meksûr’un “Halep’e Dönüş” adlı romanında metinlerarasılığın türlerini ve anlamsal işlevlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Abdullah Meksûr, Suriye devriminin olaylarını anlatısal eserlerinde ele alan çağdaş Suriyeli romancılar arasında öne çıkan isimlerden biridir. Araştırma, şu temel soruya yanıt aramaktadır: Metinlerarasılık, romanın anlatı yapısının oluşumuna ve anlamın inşasına nasıl katkı sağlamıştır ve metne hangi estetik ve kültürel etkileri kazandırmıştır? Çalışma, Arap modern romanında metinlerarasılık olgusunu ele alan eleştirel araştırmaların gözden geçirilmesine dayanmaktadır. Bu literatür taraması, Abdullah Meksûr’un söz konusu çalışmalarının Arap romanı alanında önemli bir yere sahip olmasına rağmen, daha öncesinde bu romanlar üzerinde yeterince durulmadığını ortaya koymaktadır. Oysa bu romanlar, bir yandan Suriye devriminin önemli olaylarını belgelemiştir. Diğer yandan da dikkat çekici biçimde metinlerarasılığa dayalı bir kurguya sahip olması bakımından özel bir öneme sahiptir. Bu bağlamda, araştırmada aşılması hedeflenen belirgin bir akademik boşluk ortaya çıkmaktadır. Bu çalışma, Abdullah Meksûr’un öne çıkan romanlarından biri olan “Halep’e Dönüş” te metinlerarasılığı incelemekte; metinlerarasılık türleri ile anlam inşası arasındaki ilişkiyi işlevsel bir yaklaşımla analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada betimleyici-analitik yöntem benimsenmiştir. Romandaki metinlerarası unsurlar tespit edilerek dinî, edebî ve mitolojik metinlerarasılık türleri incelenmiş ve bunların anlatı bağlamındaki anlamsal ve estetik işlevleri ortaya konulmuştur. Araştırma sonucunda, metinlerarasılığın, göndergesel ile kurmacanın iç içe geçtiği mozaik yapılı bir anlatı metninin oluşumuna katkı sağlamıştır. Özellikle Kur’an metinlerarası ilişkilerin, romanın değerini ve estetik bakış açısnı zenginleştiren temel bir anlamsal eksen oluşturduğu tespit edilmiştir. Ayrıca metinlerarasılığın etkisi, romanın yazarın duygusal deneyimini ifade etme gücünü artırdığı ve okur üzerindeki etkisini belirgin bir şekilde güçlendirdiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Edebiyatı
• Roman
• Halep’e Dönüş
• metinlerarasılık
• Abdullah Meksûr

Patterns of Intertextuality and Its Semantic Functions in Abdullah Meksur’s Novel “Return to Aleppo”

Öz

This study examines the patterns of intertextuality and their semantic functions in the novel Return to Aleppo by Abdullah Meksur, a prominent contemporary Syrian novelist whose works address the events of the Syrian revolution. It seeks to answer a central question: how has intertextuality contributed to the formation of the novel’s narrative structure and the production of meaning, and what aesthetic and cultural effects has it added to the fictional text? The study is grounded in a review of critical scholarship on intertextuality in the modern Arabic novel. This review reveals that, despite the literary importance of Abdullah Meksur’s works, his novels have received limited critical attention. This neglect persists even though his narratives occupy a significant position in the Arabic novelistic field for documenting pivotal moments of the Syrian revolution and for their notable reliance on intertextual construction. Consequently, a clear research gap emerges, which this study seeks to address by examining intertextuality in Return to Aleppo, one of Meksur’s most notable novels. The research adopts a descriptive-analytical approach by tracing instances of intertextuality throughout the novel and analyzing its main types—religious, literary, and mythological—while highlighting their semantic and aesthetic functions within the narrative context. The findings indicate that intertextuality plays a crucial role in shaping a mosaic-like narrative structure in which referential and fictional elements intersect. Moreover, Qur’anic intertextuality emerges as a central semantic axis that enriches the novel’s value system and aesthetic vision, while enhancing its emotional expressiveness and impact on the reader.

Anahtar Kelimeler

• Arabic literature
• Novel
• Return to Aleppo
• Intertextuality
• Abdullah Meksur.

أنماط التناص ووظائفه الدلالية في رواية "عائد إلى حلب" لعبد الله مكسور

Öz

يهدف هذا البحث إلى دراسة أنماط التناص ووظائفه الدلالية في رواية "عائد إلى حلب" لعبد الله مكسور الذي يعد أحد أبرز الروائين السوريين المعاصرين الذين تناولوا أحداث الثورة السورية في أعمالهم السردية. ويسعى البحث إلى الإجابة عن سؤال رئيس مفاده: كيف أسهم التناص في تشكيل البنية السردية للرواية وإنتاج دلالتها، وما الأثر الجمالي والثقافي الذي أضافه إلى النص الروائي؟ ويستند البحث إلى مراجعة الدراسات النقدية التي تناولت التناص في الرواية العربية الحديثة، وتبيّن هذه المراجعة أن هذه الدراسات أغلفت التوقف عند أعمال الروائي عبد الله مكسور، على الرغم من الأهمية التي تحظى بها رواياته في الحقل الروائي العربي بوصفها أرّخت لأحداث مهمة في الثورة السورية من جهة، واعتماد بنائها على التناص على نحو لافت من جهة أخرى. ومن هنا تتجلّى فجوة بحثية يسعى هذا البحث إلى تجاوزها، وذلك بمقاربة التناص في رواية "عائد إلى حلب" التي تُعدّ من الروايات البارزة للروائي عبد الله مكسور، إذ يسعى البحث إلى تحليلها تحليلًا وظيفيًّا يربط بين أنماط التناص وبناء المعنى في هذه الرواية. وقد اعتمد البحث المنهج الوصفي التحليلي، من خلال تتبّع مواضع التناص في الرواية، وتحليل أنماطه: الديني، والأدبي، والأسطوري، وتسليط الضوء على وظائفه الدلالية والجمالية في السياق السردي. وتوصّل البحث إلى نتائج أبرزها أنّ التناص أسهم في بناء نصّ سردي ذي طبيعة فسيفسائية، يتداخل فيه المرجعي مع التخييلي، وأنّ التناص القرآني شكّل محورًا دلاليًا بارزًا أغنى الرؤية القيمية والجمالية للرواية. كما أظهرت النتائج أنّ توظيف التناص عزّز قدرة الرواية على التعبير عن التجربة الشعورية للروائي، ورفع من فاعليتها التأثيرية لدى المتلقي.

Anahtar Kelimeler

• Arap Edebiyatı
• Roman
• Halep’e Dönüş
• metinlerarasılık
• Abdullah Meksûr.

Kaynakça

1. Alahmad, M. (2021). Şair Ömer Ebu Rîşe'ye Göre Vatana Bağlılık Şiiri ve Sanatsal Yapısı. Sonçağ.
2. Alahmad, M. (2024). Ahmed Ziyad Muhabbik'in romanlarında Halep. Dergiabant, 12(1), 92–111.
3. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dergiabant/article/1429808
4. Binnîs, M. (1979). Zâhiratu’ş-Şiiri’l-Muâsir fî’l-Mağrib mukârebe bünyeviyye tekvîniyye. Dāru’l-ʿAuda.
5. Ebû Dâvûd Süleyman b. el-Eş‘as es-Sicistânî. (ts.). Sünenü Ebî Dâvûd (M. M. Abdülhamîd, thk.). el- Mektebetü’l-‘Asriyye.
6. el-Buhârî, Muhammed b. İsmâîl. (1422 h.). Sahîh el-Buhârî (Cemâ'a Mine’l-'Ülemâ, thk.). Dâru Tavkinnâcât.
7. el-Mersafî, H. (2012). el-Vesîletu’l-Edebiyye lil-'Ülûmi’l-Arabiyye (M. b. Yusuf el-Kâdî, thk.). Mektebetü’s- Sakâfeti’dîniyye.
8. et-Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. (1996). Sünenü’l-Tirmizî (B. Ma’rûf, thk.). Dâru’l-Ğarbi el-İslâmî.

9. ez-Zuʻbî, A. (2000). et-Tenâs nazariyyeten ve tatbîkiyyen. Muessesit Amûn Lil-Neşr ve’t-Tevzî’.
10. ez-Zubîdî, Muhammed Murtaza el-Huseynî. (2001). Tecu’l-Arûs (Cemâ'a Mine’l-'Ülemâ, thk.). Vizâratu’l-'İrşâd ve’l-Udebâ'.
11. Genette, G. (ts.). Medhil li-Cimâ’i’n-Nass (A. Eyyûb, Çev.). Dâru’ş-Şu’ûni’s-Sakâfiyye.
12. İbn Manzûr, Cemâleddîn Muhammed b. Mükerrem. (1414 h.). Lisânü’l-Arab (2. bs.). Dâr Sâdır.
13. İbn Raşîk el-Kayravânî, el-Hasan. (1981). el-'Umde fî mehâsin eş-şiir ve âdâbih (M. Abdulhamîd, thk.). Dâru’l-Cîl.
14. Kristeva, J. (1997). İlmu’n-Nass (F. ez-Zâhî, Çev.). Dâr Tûbkâl.
15. Kur'an-ı Kerim.
16. Meksûr, A. (2013). ‘Âid ilâ Haleb (1. bs.). Dâru Fadâ’ât.
17. Miftâh, M. (1992). Tehlîlu’l-Hitâbi’ş-Şiirî istirâticiyyetu’t-Tenâs. el-Merkezu’s-Sekâfî.
18. Murtâz, Abdülmelik. (2010). Nezariyyetü’n-Nassi’l-Edebî (1. bs.). Dâr Hûma.
19. Wikipedia. (ts.). Abdullah Meksûr. 15 Ocak 2026 tarihinde https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D9%83%D8%B3%D9%88%D8%B1 adresinden erişilmiştir. (Erişim tarihi: 15 Ocak 2026).