Türk Bozkır Kültüründe Kadının Yeri Üzerine Değerlendirmeler

Öz

Bu çalışma, Eski Türk bozkır kültüründe kadının sosyo-kültürel, hukuki, ekonomik, askeri ve siyasi sahalardaki bağımsız ve merkezi konumunu disiplinler arası bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın önemi, çağdaşı olan Çin, Hint, Roma ve Mezopotamya medeniyetlerinin aksine Eski Türk toplumunda kadının statüsünün eşitlikçi, hür ve vakarlı bir yapı üzerine inşa edilmiş olmasını ortaya koymasıdır. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş olup konu, Türkçenin cinsiyetsiz dil mantığı, Ak Ana ve Umay gibi mitolojik unsurlar, bozkırın iktisadi şartları, Türk aile hukuku, Hatunluk müessesesi ve Alp kadın tipi olmak üzere çok boyutlu bir çerçevede ele alınmıştır. Ulaşılan başlıca sonuçlar şunlardır: Türk aile hukukunda kadın mülkiyet edinme, miras alma ve hür iradeyle boşanma haklarına sahiptir. Hatunluk müessesesi vasıtasıyla devlet yönetiminde hakanla eşit imza yetkisi taşımış, kurultaylarda delege olmuş ve diplomatik süreçlerde aktif rol üstlenmiştir. Alp kadın tipiyle de binicilik, okçuluk ve kılıç eğitimi alarak savaş meydanlarında muharip bir kimlik kazanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Bozkır Kültürü
• Hatunluk Müessesesi
• Alp Kadın
• Türk Töresi.

An Assessment of the Status of Women in Turkish Steppe Culture

Öz

This study aims to examine the independent and central position of women in ancient Turkish steppe culture across socio-cultural, legal, economic, military and political spheres through an interdisciplinary approach. The significance of the study lies in revealing that, unlike contemporary civilizations such as China, India, Rome and Mesopotamia, the status of women in ancient Turkish society was built upon an egalitarian, free and dignified structure. A qualitative method was adopted in the research, and the subject is addressed within a multidimensional framework including the genderless logic of the Turkish language, mythological elements such as Ak Ana and Umay, the economic conditions of the steppe, Turkish family law, the institution of Hatunluk and the Alp woman archetype. The main results achieved are as follows: In Turkish family law, women have the rights to acquire property, inherit and divorce by their own free will. Through the institution of Hatunluk, they held equal signing authority with the khagan in state administration, served as delegates in kurultai and took active roles in diplomatic processes. With the Alp woman archetype, they received training in equitation, archery and swordsmanship, thus gaining a combatant identity on battlefields.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Steppe Culture
• Institution of Hatunluk
• Alp Woman
• Turkish Customary Law.

Kaynakça

1. Ahmetbeyoğlu, A., (1995). Grek Seyyahı Priskos (V. asır)’a göre Avrupa Hunları. İstanbul: TDAV Yayınları.
2. Arsal, S. M., (2002). “Eski Türklerin hususi hukuku.” Türkler Ansiklopedisi-İlk Çağ, Cilt 3. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss.142-158.
3. Aksoy, N. D., (2010). “Eski Türk toplumunda kadının sosyal statüsü.” Türk Dünyası Araştırmaları (TDA) yıl 32, c.93, no.185: ss.149-166, https://www.tdadergi.com/turk-dunyasi-arastirmalari-mart-nisan-2010-yil-32-cilt-93-sayi185/.
4. Aşlar, H., (2019). “Anne (Ana)”. Türkiye Türklerinin temel kültürel değerleri. Editörler Mehmet Aydın ve Zemira Derbişeva, ss.37-43. Bişkek/Kırgızistan: Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları. https://elib.manas.edu.kg/book/5638-Türkiye%20Türklerinin%20Temel%20Kültürel%20Değerleri_17.08.2020.pdf Aydın, M., (2019). “Aile”. Türkiye Türklerinin temel kültürel değerleri. Editörler Mehmet Aydın ve Zemira Derbişeva, ss.23-28. Bişkek/Kırgızistan: Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları. https://elib.manas.edu.kg/book/5638-Türkiye%20Türklerinin%20Temel%20Kültürel%20Değerleri_17.08.2020.pdf
5. Aydın, M., (2019). “Dil”. Türkiye Türklerinin temel kültürel değerleri. Editörler Mehmet Aydın ve Zemira Derbişeva, ss.99-105. Bişkek/Kırgızistan: Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları. https://elib.manas.edu.kg/book/5638- Türkiye%20Türklerinin%20Temel%20Kültürel%20Değerleri_17.08.2020.pdf
6. Banarlı, N. S., (1983). Resimli Türk edebiyatı tarihi. Cilt I. Ankara: Milli Eğitim Basımevi. Bayram, M. (1994). Fatma Bacı ve Bâcıyân-ı Rûm (Anadolu Bacıları Teşkilatı). Konya. Konya Yayınları.
7. Bilecan, E., (2017). “İslamiyet öncesi Türk destanlarında kadın tipi.” (Basılmamış Yüksek lisans tezi), Bartın Üniversitesi.
8. Clothey, F. W., (2006). Religion in India. Canada: Routledge.

9. Çoruhlu, Y., (2002). Türk mitolojisinin ana hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
10. Demirbilek, S., (2016). “Orhon yazıtlarında geçen t(e)ŋri töp(ü)sinte tut(u)p yüg(e)rü kötürm(i)ş ibaresi üzerine.” Dede Korkut Dergisi, 5, no. 11, ss. 47-52.
11. Dever, A. ve İslam, A., (2015). “Tarihsel süreç içerisinde Türk kültüründe spor algısı.” MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4, no.5, ss.46-61, https://izlik.org/JA97ZG49BN
12. Döğüş, S., (2015). “Kadın alplardan Bacıyân-ı Rum’a (Anadolu bacıları teşkilatı); Türklerde kadının siyasi ve sosyal mevkii.” Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12, no.1, ss.127-150, https://izlik.org/JA33EX83BD.
13. Erbaş, A., (2004). Hristiyanlık. İstanbul: İnsan Yayınları.
14. Erkoç, M., (2024). “Türkistan’ın ticaret şehri Beykend’in fethi ve iktisadi hayatı üzerine bir değerlendirme (43- 88/663-707).” Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 11, no. 2, ss. 589-604.
15. Erkoç, M., (2025). “Sâmânîler özelinde Doğu İslâm toplumlarında köle istihsâli ve çeşitleri (9./10. Yüzyıl).” Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 35, no. 2, ss. 519-532.
16. Ergin, M., (2015). Orhun abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
17. Ergül, B., (2024). “Han Dalli ve Banu Çiçek’in alp tipi kadın bağlamında incelemesi.” Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 10, no.3, ss.329-341. https://doi.org/10.20322/littera.1456802.
18. Eroğlu, E., (2016). “Sosyo-ekonomik açıdan eski Türklerde kadının konumu.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9, no.44, ss. 443-447. https://www.sosyalarastirmalar.com/archive/jisr-volume-9-issue-44-year-2016.html.
19. Esin, E., (1985). “Türk kültür tarihi, iç Asya’daki erken safhalar.” Erdem Dergisi, 1, no.2, ss.409-431. https://izlik.org/JA54BP46FE.
20. Gaynutdinova, A., (2018). “Kırk Kız” Destanı ve kahramanca savaşan Türk kadınları.” İSTEM, 31 ss.147-160. https://izlik.org/JA92DJ79YE.
21. Gökalp, Z., (2012). Türk ahlakı. İstanbul: Toker Yayınları.
22. Gökalp, Z. (1976). Türk medeniyeti tarihi. İstanbul: Kültür Bakanlığı Ziya Gökalp Yayınları.
23. Gökalp, Z. (2015). Türk medeniyeti tarihi. İstanbul: Ötüken Yayınları.
24. Gökalp, Z., (2000). Türk uygarlığı tarihi. İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
25. Gündüz, A., (2012). “Tarihî süreç içerisinde Türk toplumunda ve devletlerinde kadının yeri ve önemi.” The Journal of Academic Social Science Studies 5, no.5, ss.129-148, DOI: 10.9761/jasss_146
26. Hasanov, Z., (2009). Çar İskitler: İskitler ve eski Oğuzların etno-dil özdeşleştirmesi. İstanbul: TDAV Yayınları.
27. Hizmetli, S., (1999). İslam tarihi. Ankara: Bizim Büro Basımevi.
28. İbn Fazlan, (1995). İbn Fazlan Seyahatnâmesi. Hazırlayan Ramazan Şeşen, Ankara: Bedir Yayınevi.
29. İnan, A., (2015). Tarihte ve bugün Şamanizm: materyaller ve araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
30. Kafesoğlu, İ., (1980). Eski Türk dini. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
31. Kafesoğlu, İ., (1987). Türk bozkır kültürü. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
32. Kefesoğlu, İ., (2000). Türk milli kültürü. İstanbul: Ötüken Yayınları.
33. Karagöz, F. G., (2025). “17. Yüzyılda Ayntab Şer’iyye mahkemesinde tapu belgelerinin düzenlenmesi ve kullanılması.” Adalet Dergisi 74, ss.317-353. https://izlik.org/JA94AH22MP.
34. Kaşgarlı Mahmud (1985). Divanü lûgati’t-Türk, çev. Beşim Atalay, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
35. Kaşgarlı Mahmud. (1992). Divanü Lûgat-it-Türk. Çeviren Besim Atalay, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. Kılıç Özkaynar, G., (2025). “Türk Toplumunda kadın liderliğinin tarihsel kökenleri ve Tomris Hatun’un liderlik özellikleri.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi 5, no.1, ss.33-56, https://izlik.org/JA59XT25GF.
37. Koca, S., (2003). Türk kültürünün temelleri II. Ankara: Berikan Yayınevi.
38. Koçer, H. A., (2019). “Türkiye’de kadın eğitimi.” Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi 5, no.1, ss.81-124. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000335.
39. Küçük, M. A., (2013). “Türk destanlarında “sayı” motifinin dinî yansımaları.” Gazi Türkiyat 1, no.13, ss.91-109, https://izlik.org/JA87KH85WX.
40. Orkun, H. N., (1987). Eski Türk yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
41. Ögel, B., (1981). Büyük Hun imparatorluğu tarihi I. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
42. Ögel, B., (1988). Dünden bugüne Türk kültürünün gelişme çağları. İstanbul: TDAV Yayınları.
43. Ögel, B., (1993). Türk mitolojisi I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
44. Öztürk, A., (2012). Çağların içinden Türk destanları. İstanbul: Pozitif Yayınları.
45. Sevinç, N., (1987). Eski Türklerde kadın ve aile. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
46. Suğur, S. vd. (2006). Toplumsal yaşamda kadın. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
47. Tellioğlu, İ. (2016). “İslam Öncesi Türk Toplumunda Kadının Konumu Üzerine.” Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 55, ss.209-224. https://izlik.org/JA65MH65FG
48. Topaloğlu, B.,(1992). İslâm’da kadın. İstanbul: Yağmur Yayınları.
49. Toros Kurtoğlu, Y., (2015). “Eski Orta-Asya Türk devletleri’nde aile hukuku.” Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi.
50. Useev, N., (2012). “Köktürk harfli Yenisey yazıtlarındaki kadını bildiren kelimelerin anlamına göre eski Türklerde kadın imajı.” Dil Araştırmaları 11, no.11, ss. 57-66, https://izlik.org/JA65UT25YG.
51. Uygur, C. V., (2019). “Kadın.” Türkiye Türklerinin temel kültürel değerleri, Editörler Mehmet Aydın ve Zemira Derbişeva, ss.142-155. Bişkek/Kırgızistan: Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları. https://elib.manas.edu.kg/book/5638-Türkiye%20Türklerinin%20Temel%20Kültürel%20Değerleri_17.08.2020.pdf Üçok, Ç. vd. (2023). Türk hukuk tarihi, Ankara: Turhan Kitabevi.
52. Voux, R. De. (2003). Yahudilikte aile. Çeviren Ahmet Güç, Bursa: Arasta Yayınları.
53. Yılmaz, B., (2017). “Pazırık’dan günümüze Türk halı sanatı.” Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi, 1, no. 1, ss. 98-106.
54. Narşap, M. (2023). “Pazırık Kurganlarının Kalıntı ve Buluntularına Göre Bozkır Kavimlerinde Sosyal Hayat”. Bellek Uluslararası Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 5(2), ss.118-140. https://doi.org/10.52735/bellek.1405162. İnternet kaynakları
55. https://www.arkeolojisanat.com/shop/blog/rusyada-amazon-savasci-kadin-kalintilari- bulundu_3_830845.html E.T.: 17.07.2026.
56. Arkeolojisanat.com (https://www.arkeolojisanat.com/shop/blog/iranlilar-2-bin-300-yillik-pazirik-halisini- yeniden-dokudular_3_1170199.html) E.T.: 17.07.2026.