An Evaluation on the Tradition of Lifting the Groom in Eskişehir

Öz

Marriage, as one of the rites of passage, represents a significant transitional period in Turkish culture, reflecting not only the transformation of individuals but also of families and the broader social structure. This process is examined in three main stages: pre-marriage, marriage, and post-marriage, each encompassing distinct rituals and practices. These rituals facilitate individuals’ adaptation to social roles, acquisition of new identities, and acceptance by the community. Among the pre-marriage practices, the “groom lifting” (damat kaldırma) ritual plays a particularly important role. Conducted immediately after the henna night, this ritual centers on the groom, in contrast to the henna night, which highlights the bride, thereby maintaining gender balance in the pre-marital process and preparing both men and women for marital and social responsibilities. This study focuses on the damat kaldırma tradition as currently practiced in the Eskişehir region. Data collected through fieldwork and observation were analyzed within the framework of structuralist and functionalist folkloristic theories, supplemented by written sources for comparative evaluation. The findings indicate that while the damat kaldırma ritual shares common features with similar practices in other regions of Turkey, it has developed a distinctive form in Eskişehir and its surroundings. The study further reveals that the tradition adapts to changes and transformations in urban culture, incorporates elements of humor and entertainment, and serves the symbolic purpose of protection against malevolent spirits.

Anahtar Kelimeler

• Eskişehir
• groom
• groom lifting
• wedding
• henna night

Eskişehir’de Damat Kaldırma Geleneği Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Geçiş ritüellerinden biri olan evlilik, Türk kültüründe yalnızca bireylerin değil, ailelerin ve toplumsal yapının da dönüşümünü ifade eden önemli bir geçiş dönemidir. Bu süreç, evlilik öncesi, evlilik sırası ve evlilik sonrası olmak üzere üç temel aşamada ele alınır ve her aşama kendi içinde farklı ritüel ve uygulamaları barındırır. Bu ritüeller bireylerin toplumsal rollere uyum sağlamasına, yeni kimlikler kazanmasına ve topluluk tarafından kabul edilmesine aracılık eder. Evlilik öncesi uygulamalardan biri olan damat kaldırma, bu bağlamda önemli bir işlev üstlenmektedir. Kına gecesinin hemen ardından gerçekleştirilen bu ritüel, kına gecesinin kadını ön plana çıkaran yapısına karşılık erkeği merkeze almakta, böylelikle düğün öncesi süreçte toplumsal cinsiyet dengesi sağlanarak hem kadın hem de erkek, evliliğe ve toplumsal sorumluluklara hazırlanmış olmaktadır. Bu makalede; Eskişehir yöresinde günümüzde de icra edilmekte olan damat kaldırma geleneği ele alınmıştır. Araştırma kapsamında, derleme ve gözlem yoluyla elde edilen veriler yapısal ve işlevsel açıdan analiz edilmiş, ayrıca yazılı kaynaklardan yararlanılarak karşılaştırmalı değerlendirmeler yapılmıştır. Elde edilen bulgular, damat kaldırma geleneğinin Türkiye’nin diğer bölgelerinde görülen ritüellerle ortak özellikler taşıdığını; ancak Eskişehir ve çevresinde kendine özgü bir biçim kazandığını göstermektedir. Geleneğin kent kültüründeki değişim ve dönüşümlere uyum sağlayabildiği, mizah ve eğlence unsurları içerdiği ve kötü iyelerden korunma amacına hizmet ettiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Eskişehir
• damat
• damat kaldırma
• düğün
• kına gecesi

Kaynakça

1. And, Metin (2019). Oyun ve Bügü-Türk Kültüründe Oyun Kavramı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
2. Assmann, Jan (2018). Kültürel Bellek. Çev. Ayşe Tekin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
3. Bali, Aslı (2024). “Gaziantep Gelin Hamamı Törenlerinde ‘Şamşırak Dökme’ Ritüelinin Kültürel Kökenleri Üzerine Bir İnceleme”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 14: 165-174.
4. Bascom, William R. (2014). “Folklorun Dört İşlevi” Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar II. Çev. Ferya Çalış. Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
5. Bayat, Fuzuli (2021). Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı. İstanbul: Ötüken Yayınları.
6. Büyükokutan, Aslı (2012). Muğla Yöresi Kadın Merkezli Geleneksel Uygulamalar ve İşlevleri. Konya: Kömen Yayınları.
7. Büyükokutan Töret, Aslı (2013). “Yapısal ve İşlevsel Özellikleriyle Gelin Göçürme (Muğla ili örneği)”. Türklük Bilimi Araştırmaları, 34: 35 – 56.
8. Campbell, Joseph (2010). Kahramanın Sonsuz Yolculuğu. İstanbul: Kabalcı Yayınları.

9. Çobanoğlu, Özkul (2010). Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş, Ankara: Akçağ Yayınları.
10. Çolak, Ali (2005), İslam’a Göre Anadolu’da Düğün Âdetleri. İstanbul: Kardelen Yayınları.
11. Duran Gültekin, Z. Görkem (2023). “Damat Ağacından Asma Gecesine Geleneksel Batman Düğünleri”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(3), 2808-2827.
12. Durdu, Bircan ve Durdu, Mustafa (2006). “Anadolu Halk Kültüründe Kına”. Cogito.44/45: 235- 253.
13. Ekici, Metin (2011). Halk Bilgisi (Folklor) Derleme ve İnceleme Yöntemleri, Ankara: Grafiker Yayınları.
14. Oğuz, Öcal M. vd. (2018). Türk Halk Edebiyatı El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları.
15. Eliade, Mircea (2018). Mitlerin Özellikleri. Çev. Sema Rifat. İstanbul: Alfa Kitap.
16. Frazer, James George (2020). Altın Dal Dinin ve Folklorun Kökleri. Çev. Mehmet H. Doğan. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
17. Gökalp, Ziya (2007), Dördüncü Kitap: Türk Ailesi/ Ziya Gökalp Bütün Eserleri- Bir Kitaplar I, Haz. Şevket Beysanoğlu, Yusuf Çotuksöken, M. Fahrettin Kırzıoğlu, Mustafa Koç, M. Sabri Koz, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 485-514.
18. Hançerlioğlu, Orhan (2010). Dünya İnançları Sözlüğü. İstanbul: Remzi Yayınevi.
19. Hoppâl, Mihâly & Janos, Sipos. (2010). Shaman Songs. Budapeşte: Uluslararası Şaman Araştırmaları Topluluğu.
20. Hyman, Edgar Stanley (2006). “Mit ve Mitsele Yaklaşım”. Çev. Yeliz Özay. Milli Folklor Dergisi, 18(69): 118-128.
21. İnan, Abdülkadir (2017). Tarihte ve Bugün Şamanizm Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
22. Kabay, İrem (2022). “Düğün Gelenekleri Bağlamında Damat Etrafında Şekillenen Uygulamalar Üzerine Bir Değerlendirme: Bandırma Örneği”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 15(39): 779-796.
23. Kalafat, Yaşar (2005). Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri. Ankara: Babil Yayıncılık.
24. Kalafat, Yaşar. (2012). Türk Halk İnançlarında Beslenme. Ankara: Berikan Yayınları.
25. Karakaş, Rezan (2021). “Türk Halk Kültürü Geçiş Dönemi Ritüellerinde Yumurta”. folklor / edebiyat, 27(2): 357-377.
26. Karaman, Kasım (2010). “Ritüellerin Toplumsal Etkileri”. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21: 227-236.
27. Kim, Hyo-Joung (2004). “Baraba Türklerinin Jestey Möngkö Masalındaki Mitolojik Motifler Üzerine”. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 28: 43-57.
28. Korkmaz, Kürşat M. (1999), “Elli Yıl Önceki Gaziantep’te Gelin ve Damat”, Milli Folklor, 42: 92-95.
29. Madiyarova, Svetlana (2017). Karakalpak Türkleri Eski Halk İnançları. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Malinowski, Bronislaw (2016). Bilimsel Bir Kültür Teorisi. Çev. Deniz Uludağ. Ankara: Doğubatı Yayınları.
31. Ögel, Bahattin (2023). Türk Mitolojisi 1-2. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
32. Örnek, Sedat Veyis (2018). Türk Halkbilimi. Ankara: BilgeSu Yayıncılık.
33. Özdemir, Tuğçe (2022). “Eskişehir Kent Kültüründe Bekarlığa Veda Partileri Eskişehir Çekim Bahçesi Örneği”. Çağdaş Yaklaşımlar Odağında Toplum ve Kültür Araştırmaları-III. Ed. Mustafa Dinç ve Ahmet Turan Türk. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları, 159-177.
34. Sayın, Önal (1990), Aile Sosyolojisi- Ailenin Toplumdaki Yeri. Bornova-İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
35. Yıldırım, Dursun (2021). Türk Bitigi Araştırma ve İnceleme Yazıları. Ankara: Akçağ Yayınları.
36. Aça, Mehmet ve Yolcu, Mehmet Ali (2019). “Halk Bilgisinin İnanış Temelli Temsilleri”. Halk Bilimi El Kitabı. Ed.: Mustafa Aça. Ankara: Nobel Yayınları, 345-440.
37. KK-1: Hediye Hale Özdemir, 1975, İlkokul Mezunu, Eskişehir, Ev Hanımı, Görüşme Tarihi: 25.10.2025.
38. KK-2: Sebahat Erdil, 1951, İlkokul Mezunu, Eskişehir, Ev Hanımı, Görüşme Tarihi: 27.10.2025.
39. KK-3: Melahat Agiç, 1954, İlkokul Mezunu, Eskişehir, Ev Hanımı, Görüşme Tarihi: 27.10.2025.
40. KK-4: Aynur Taktaklar, 1966, Ortaokul Mezunu, Eskişehir, Ev Hanımı, Görüşme Tarihi: 28.10.2025.
41. KK-5: Hilal Taktaklar, 1990, Üniversite Mezunu, Eskişehir, Hemşire, Görüşme Tarihi: 28.10.2025.
42. KK-6: Mümin Çolak, 1968, Üniversite Mezunu, Eskişehir/Dutluca, Memur, Görüşme Tarihi: 11.11.2025.
43. KK-7: Şükran Saydam, 1968, İlkokul Mezunu, Eskişehir/Çalkara, Ev Hanımı, 28.10.2025.
44. KK-8: Ayten Tepe, İlkokul Mezunu, Eskişehir/Çifteler, Terzi, Görüşme Tarihi: 29.10.2025.
45. KK-9: Havva Öztürk, 1983, Lise Mezunu, Eskişehir, Muhasebeci, Görüşme Tarihi: 28.10.2025.
46. KK-10: Nilgün Yılmaz Erdil, 1986, Lise Mezunu, Eskişehir, Özel Sektör, Görüşme Tarihi: 29.10.2025.
47. KK-11: Serdar Erdil, 1986, Lise Mezunu, Eskişehir, Özel Sektör, Görüşme Tarihi: 28.10.2025.
48. KK-12: Leyla Büşra Bağlan, 1995, Üniversite Mezunu, Eskişehir/Türkmentokat, Mühendis, Görüşme Tarihi: 30.10.2025.
49. KK-13: Fundagül Kalem Gürbüz, 1996, Üniversite Mezunu, Eskişehir, Radyolog, Görüşme Tarihi: 30.10.2025.
50. KK-14: Büşra Atılgan, 1995, Üniversite Mezunu, Eskişehir, Özel Sektör, Görüşme Tarihi: 30.10.2025.
51. KK-15: Tuğçe Özdemir, 1996, Yüksek Lisans Mezunu, Eskişehir, Öğretim Görevlisi, Görüşme Tarihi: 20.11.2025.
52. KK-16: Semih Saydam, 1994, Üniversite Mezunu, Eskişehir, Mühendis, Görüşme Tarihi: 20.11.2025.
53. KK-17: Hasene Saydam, 1989, Üniversite Mezunu, Eskişehir, Mimar, Görüşme Tarihi: 25.11.2025.
54. KK-18: Talat Kurt, 1990, Üniversite Mezunu, Eskişehir/Çifteler, Memur, Görüşme Tarihi: 25.11.2025.
55. KK-19:Buse Özdemir, 2002, Üniversite Mezunu, Eskişehir, Optisyen, Görüşme Tarihi: 25.11.2025.
56. KK-20: Rahmi Özdemir, 1964, Ortaokul Mezunu, Eskişehir/Çifteler, Terzi, Görüşme Tarihi: 24.11.2025.
57. KK-21: Serap Uyguner, 1993, Üniversite Mezunu, Eskişehir, Mali Müşavir, Görüşme Tarihi: 23.11.2025.
58. KK-22: Gökmen Uyguner, 1993, Üniversite Mezunu, Eskişehir/Doğançayır, Mali Müşavir, Görüşme Tarihi: 24.11.2025.
59. KK-23: Gülşah Altun Uysal, 1997, Üniversite Mezunu, Eskişehir, Mühendis, Görüşme Tarihi: 22.11.2025.
60. KK-24: Berkay Uysal, 1994, Üniversite Mezunu, Eskişehir, Mühendis, Görüşme Tarihi: 22.11.2025.
61. KK-25: Gülşen Yılmaz, 1984, İlkokul Mezunu, Eskişehir, Ev Hanımı, Görüşme Tarihi: 22.11.2025.
62. KK-26: Ahmet Naci Yılmaz, 1980, İlkokul Mezunu, Kuyumcu, Görüşme Tarihi: 22.11.2025.