Kültöbe Yazıtı: Erken Oğuzlarda Yazı Kullanımına İlişkin Yeni Bir Buluntu

Öz

Bu makalenin yazarları, 6 Ağustos 2025 tarihinde Kazakistan’ın Türkistan İli Sawran İlçesi Orañğay Köyü’ndeki Muḫtar Äwesov Ortaokulu’nda bulunan bir müzede Türk Yazılı bir yazıt tespit etmişlerdir. Köyün içindeki Oğuz yerleşimi Kültöbe’de kaçak bir kazı sonucu bulunup müzeye teslim edilen ve daha önce hakkında herhangi bir bilimsel yayın yapılmayan bu yazıt tek bir satırdan oluşmaktadır, bir kireçtaşı üzerine yazılmıştır ve altında büyük olasılıkla boy damgası veya akarsu simgesi olan bir işaret barındırmaktadır. Yazıtın oldukça kısa olması ve bazı harflerin oldukça farklı varyantlarda yazılmış olması metnin çözümünü zorlaştırmaktadır, ancak bu makalede iki farklı okuma önerisi sunulmuştur. Damga veya işaret de çözülmesi gereken meseleler barındırmakla birlikte Oğuz boy damgalarıyla bağlantılı gibi görünmektedir. Kültöbe Yazıtı’nın yakınlarında Türk Yazılı başka yazıtların daha önce bulunmuş olması, tarihî kaynaklara ve arkeolojik buluntulara göre bölgede Oğuzların yaşamış olmaları, yazıtın erken Oğuzlara ait olduğuna ve 9.-10. yüzyıllara tarihlendirilebileceğine işaret etmektedir. Türkistan çevresinde bulunan yazıtlar aynı zamanda Oğuzcanın Arap Yazısı’yla yazılmaya başlandığı 13. yüzyıldan önce de bir yazı dili olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kültöbe Yazıtı
• Türk Yazısı
• Oğuzlar
• Orañğay
• Kültöbe
• Türkistan
• Kazakistan

Kültöbe Inscription: A New Find Regarding the Usage of Writing among the Early Oghuz

Öz

On August 6, 2025, the authors of this article detected an inscription written in the Turkic Script at a museum situated within the Muḫtar Äwesow Middle School located in the Orañğay Village, Sawran District, Türkistan Region of Kazakhstan. This inscription was discovered as a result of an illegal excavation conducted at the Oghuz settlement Kültöbe situated within the village; with no previous scientific publication made on it, this inscription was comprised of a single line written on a limestone and contains a sign beneath, which is either a tribal tamgha or a symbol of a watercourse. The inscription being quite short and some of the letters being written with quite different variants make the inscription’s decipherment difficult, but two different reading proposals have been presented in this article. The tamgha or sign contains problems that need to be solved, but it also seems to be connected with Oghuz tribal tamghas. The fact that other inscriptions with Turkic Script have been previously discovered near the Kültöbe Inscription, as well as the Oghuz having lived in the region according to historical sources and archaeological finds point out that the inscription belonged to the early Oghuz and can be dated to the 9th-10th centuries. At the same time, inscriptions discovered around Türkistan demonstrate that Oghuz was a written language even before the 13th century, when it started to be written with the Arabic Script.

Anahtar Kelimeler

• Kültöbe Inscription
• Turkic Script
• Oghuz
• Orañğay
• Kültöbe
• Türkistan
• Kazakhstan

Kaynakça

1. Akılbek, Serik, Hazbulatov, Andrey, Gürsoy, Muzaffer ve Ocaubaev, Arman (2019). “Kültöbe Arkeolojik Sit Alanı: Arkeolojik Araştırmalar Işığında Genel Bir Bakış”. VIII. Uluslararası Türkoloji Kongresi “Prof. Dr. Fuat Sezgin anısına” – Türk Uygarlığı: Köklü Geçmişten Günümüze. Ed. Serdar Dağıstan, Nurlan Mansurov ve Jupar Tanauova. Ahmet Yesevi Üniversitesi, 144-156.
2. Alimov, Rysbek (2014). Tanrı Dağı Yazıtları: Eski Türk Runik Yazıtları Üzerine Bir İnceleme. Konya: Kömen Yayınları.
3. Arguz, Bahar, (2024). “Prof. Dr. Ziya Bünyadov Armağanı Orta Asya’daki Eski Türk Yazıtları Adlı Eser Üzerine”. Bürküt Türk Dünyası Dergisi, 3(2): 235-254.
4. Aydın, Erhan (2016). Eski Türk Yer Adları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
5. Aydın, Erhan (2017). Orhon Yazıtları (Köl Tegin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongi, Küli Çor). İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
6. Aydın, Erhan (2018). Uygur Yazıtları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
7. Aydın, Erhan (2019). Sibirya’da Türk İzleri: Yenisey Yazıtları. İstanbul: Kronik Kitap.
8. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Clauson, Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford University Press.
10. Çınar, Serhan (2016). Sirderya Boyundaki IX-X. Yüzyıllarda Oğuz Şehirciliği (Yengi Kend ve Farab Örneğinde). Yüksek Lisans Tezi. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Drevnetyurkskiy slovar’ (1969). Haz. V. M. Nadelyaev, D. M. Nasilov, È. R. Tenişev ve A. М. Sçerbak. Nauka.
12. Ercilasun, Ahmet B. (2004). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.
13. Erkoç, Hayrettin İhsan (2008). Eski Türklerde Devlet Teşkilâtı (Gök Türk Dönemi). Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. Erkoç, Hayrettin İhsan (2020). “Kırgızlar, Türgişler, Karluklar ve Oğuzlar”. Ötüken’den Kırım’a Türk Dünyası Kültür Tarihi. Haz. Ahmet Kanlıdere ve İlyas Kemaloğlu. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 105-135.
15. Erkoç, Hayrettin İhsan (2021). “Erken Oğuzlar”. Kökler: Yay Çeken Kavimlerin Şafağı: Dil, Arkeoloji, Tarih, Antropoloji ve Etnografya Işığında Altay Halklarının Kökeni. C.II. (Arkeoloji ve Tarih). Haz. Sergen Çirkin. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 719-767.
16. Erkoç, Hayrettin İhsan (2022). “Eski Türk Devletlerinde Kağan ve Han Unvanları”. XVIII. Türk Tarih Kongresi – 1-5 Ekim 2018 / Ankara – Kongreye Sunulan Bildiriler, Cilt X (Türk Dünyası Tarihi). Haz. Semiha Nurdan ve Muhammed Özler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 379-402.
17. Erkoç, Hayrettin İhsan (2023). Yenisey’den Seyhun’a Türkler: Kırgızlar, Türgişler, Karluklar ve Oğuzlar. İstanbul: Kronik Kitap.
18. Golden, Peter B. (1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East. Otto Harrassowitz.
19. Golden, Peter B. (2017). Türk Halkları Tarihine Giriş: Ortaçağ ve Erken Yeniçağ’da Avrasya ve Ortadoğu’da Etnik Yapı ve Devlet Oluşumu. Çev. Osman Karatay. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
20. Johanson, Lars (1998). “The History of Turkic”. The Turkic Languages. Ed. Lars Johanson ve Éva Á. Csató. Routledge, 81-125.
21. Kâşgarlı Mahmud (2015). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş – Metin – Çeviri – Notlar – Dizin. Haz. Ahmet B. Ercilasun ve Ziyat Akkoyunlu. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Kâşgarlı Mahmud (2017). Dîvânu Lugâti’t-Türk (İnceleme-Tıpkıbasım). Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
23. Kerslake, Celia (1998). “The History of Turkic”. The Turkic Languages. Ed. Lars Johanson ve Éva Á. Csató. Routledge, 179-202.
24. Kıdırali, Darhan ve Babayar, Gaybullah (2015). Türk Bengü Taşı: Şiveet-Ulaan Damgalı Anıtı. Uluslararası Türk Akademisi.
25. Kirilen, Gürhan (2022). “Tang Huiyao’da “Atlar” Bölümü”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, 37: 7-47.
26. Kormuşin, İ. V. (2008). Tyurkskie Eniseyskie Èpitafii: Grammatika, Tekstologiya. Nauka.
27. Kormuşin, İgor Valentinoviç (2017). Yenisey Eski Türk Mezar Yazıtları: Metinler ve İncelemeler. Çev. Rysbek Alimov. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Maḥmūd al-Kāšγarī (1982-1984-1985). Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luγāt at-Turk).Çev. Robert Dankoff ve James Kelly. Harvard University.
29. Maḥmûd bin el-Ḥuseyn bin Muḥammed el-Kâşġarî. Kitâbu Dîvânu Luġâti’t-Turk. Millet Yazma Kütüphanesi, Ali Emîrî Arabî No. 4189, İstanbul.
30. Maḫmutov, A. (1971). “Tas Monşaḳtağı Jazw Sırı”. Ḳazaḳstan äpïgrafïkası. Ḳazaḳ SSR-niñ “ĞILIM” baspası, 160-162.
31. Mokeyev, Anvarbek; Ceylan, Alparslan; Belek, Kayrat ve Abdimitalip Uulu, Nursultan (2025). “Türkistan’daki Kayı Boyunun Kökeni Üzerine Yeni Bir Bakış”. Selçuk Türkiyat, 64: 25-45.
32. Mozioğlu, Emine (2016). “Altay Yazıtları”. Yenisey - Altay - Kırgızistan Yazıtları ve Kâğıda Yazılı Runik Belgeler. Haz. İgor Kormuşin, Emine Mozioğlu, Risbek Alimov ve Fikret Yıldırım. İstanbul: BilgeSu Yayıncılık, 227-311.
33. Musabaev, G. ve Aydarov, G. (1971). “Sırdar’inskaya Nadpis’”. Ḳazaḳstan Äpïgrafïkası. Ḳazaḳ SSR-niñ “ĞILIM” baspası, 28-30.
34. Or.8212/161 (Irḳ Bitig). British Library, London. https://idp.bl.uk/collection/0EB6E2F74517416E9C8C2A63B67BD21D/. (Erişim: 12.10.2025).
35. Ölmez, Mehmet (2021). Orhon-Uygur Hanlığı Dönemi Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları: Metin-Çeviri-Sözlük. İstanbul: BilgeSu Yayıncılık.
36. Özel, Haşim (2020). Kıpçak Uruk ve Boyları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
37. Paçacıoğlu, Burhan (1995). Orta Türkçe. Dilek Ofset Matbaacılık.
38. Samashev, Samat K. (2010). “Kazakh Tamgas”. Traditional Marking Systems: A Preliminary Survey. Ed. Joám Evans Pim; Sergey A. Yatsenko ve Oliver Timken Perrin. Dunkling Books, 331-340.
39. Samashev, Zainolla; Tsevendorzh, Damdinsurengiyn; Onggaruly, Akan ve Chotbayev, Akan (2016). Shiveet Ulaan Ancient Turkic Cult and Memorial Complex. Ministry of Education and Science of the Republic of Kazakhstan.
40. Şirin User, Hatice (2010). “Bömbögör Yazıtı: Bir Türk Kunçuyunun Mezar Taşı”. Dil Araştırmaları, 7: 62-73.
41. Tekin, Talat (1997). Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı. İstanbul: Simurg.
42. Tekin, Talat (2004). Irk Bitig: Eski Uygurca Fal Kitabı. Ankara: Öncü Kitap.
43. Tekin, Talat ve Ölmez, Mehmet (2003). Türk Dilleri – Giriş –. Ankara: Yıldız.
44. Wang Pu 王溥 (1955). Tang Huiyao 唐會要. Zhonghua Shuju 中華書局.
45. Wilkens, Jens (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen. Altuigurisch – Deutsch – Türkisch. Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, Universitätsverlag Göttingen.
46. Yıldırım, Fikret (2016). “Kâğıda Yazılı Runik Harfli Eski Türkçe Metinler”. Yenisey - Altay - Kırgızistan Yazıtları ve Kâğıda Yazılı Runik Belgeler. Haz. İgor Kormuşin, Emine Mozioğlu, Risbek Alimov ve Fikret Yıldırım. İstanbul: BilgeSu Yayıncılık, 391-545.
47. Zuev, Yu. A. (1960). “Tamgi loşadey iz vassal’nıh knyajestv (Perevod iz kitayskogo soçineniya VIII-X vv. Tanhuyyao, t. III, tszyuan’ 72, str. 1305-1308)”. Novıe materialı po drevney i srednevekovoy istorii Kazahstana. Trudı instituta istorii, arheologii i ètnografii. İzdatel’stvo Akademii nauk kazahskoy SSR, 93-140.
48. KK-1: Aḫmatjon Rasuloviç Aḫmetov Ахматжон Расулович Ахметов, 1978 doğumlu, Muḫtar Äwesov Ortaokulu’nda tarih öğretmeni, Orañğay. (Görüşme: 29 Eylül 2025).