Türkiye Belgesel Miras Kaynaklarının İletişim Bilimleri Bağlamında İncelenmesi

Öz

Kültürel mirasın temel bileşenlerinden biri olan belgesel miras, geçmişten gelen bilgi aktarımını sağlamanın yanı sıra toplumsal hafızanın oluşmasına katkı sunmaktadır. Toplumların internette öne çıkarılan belgesel miras kaynakları o toplumların uluslararası görünürlüğünü artırması bakımından da önem taşımaktadır. Bu makalede, UNESCO’nun Dünya Belleği (Memory of the World) programı çerçevesinde belgesel miras olarak kabul edilen Türkiye’deki kaynakların iletişim bilimleri bağlamında uluslararası temsili incelenmiştir. Ayrıca makale; Kültürel miras ve belgesel miras kavramlarına iletişim bilimleri perspektifinden kuramsal bir çerçeve de sunmaktadır. Doküman analizi yöntemiyle hazırlanan bu makalede Türkiye’nin belgesel miras kaynaklarının açık erişim ilkeleri doğrultusunda küresel görünürlüğü, erişilebilirliği ve tanıtımı dijital iletişim pratikleri çerçevesinde ele alınarak tartışılmıştır. Yapılan inceleme ile UNESCO Dünya Belleği kütüğüne kayıtlı Türkiye menşeili belgesel miras kaynaklarının açık erişim ve dijital iletişim bağlamında uluslararası görünürlüğünün yeterli düzeyde olmadığı sonucuna varılmıştır. Ayrıca Türkiye’nin sahip olduğu belgesel miras kaynaklarının iletişim bilimleri perspektifinden yeniden ele alınmasının Türkiye’nin küresel çapta tanıtımına katkı sağlayacak iletişim araçları olarak değerlendirilebilecek bir alan açabileceğine dikkat çekilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel miras
• belgesel miras
• arşivler
• dijitalleştirme
• dijital iletişim
• UNESCO Dünya Belleği Programı

Analysis of Türkiye’s Documentary Heritage Sources in the Context of Communication Sciences

Öz

Documentary heritage, a fundamental component of cultural heritage, not only facilitates the transmission of knowledge from the past but also contributes to the formation of collective memory. Documentary heritage resources featured online are also important for increasing the international visibility of societies. This article examines the international representation of Turkey's documentary heritage resources, recognized as documentary heritage within the framework of UNESCO's Memory of the World program, within the context of communication sciences. It also offers a theoretical framework for the concepts of cultural heritage and documentary heritage from a communication sciences perspective. This article, prepared using document analysis, discusses the global visibility, accessibility, and promotion of Turkey's documentary heritage resources in line with open access principles and within the framework of digital communication practices. The analysis concludes that the international visibility of documentary heritage resources originating in Turkey, registered in the UNESCO Memory of the World register, in the context of open access and digital communication is insufficient. It also highlights that reconsidering Turkey's documentary heritage resources from a communication sciences perspective could open up a space where they can be utilized as communication tools that contribute to Turkey's global promotion.

Anahtar Kelimeler

• Cultural heritage
• documentary heritage
• archives
• digitization
• digital communication
• UNESCO Memory of te World Programme

Kaynakça

1. Alper, Ömer Mahir (1999). “İbn Sina.” TDV İslâm Ansiklopedisi. [Elektronik Sürüm] İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-sina#1
2. Assmann, Jan (1995). “Collective Memory and Cultural Identity.” New German Critique, (65): 125-133.
3. Assmann, Jan (2010). “Communicative and Cultural Memory.” Cultural Memory Studies A. Erll & A. Nünning (Eds.), Berlin: De Gruyter.
4. Aytekin, Handan (2020). “Karatepe – Aslantaş Örenyeri.” Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. [Elektronik Sürüm] Ed. Nazmi Kozak https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/karatepe-aslantas-orenyeri
5. Bekele, Mafkereseb Kassahun; Pierdicca, Roberto; Frontoni, Emanuele; Malinverni, Eva Savina & Gain, James (2018). “A Survey of Augmented, Virtual, and Mixed Reality for Cultural Heritage.” ACM Journal on Computing and Cultural Heritage, 11(2): 1-36.
6. Bilge, Evin (2025). “Kültepe Tabletleri.” Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. [Elektronik Sürüm] Ed. Nazmi Kozak https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/kultepe-tabletleri
7. Booms, Hans (1987). “Society and the Formation of a Documentary Heritage: Issues in the Appraisal of Archival Sources.” Archivaria, 24: 69-107.
8. Castells, Manuel (2000). The Rise of the Network Society (2nd ed.). Blackwell.

9. Cook, Terry (2011). “The Archive(S) is a Foreign Country: Historians, Archivists, and the Changing Archival Landscape.” The American Archivist, 74(2): 600–632.
10. Dippon, Peter, & Helferich, Andreas (2023). “Sharing the Documentary Heritage of Humanity: Disparities in Distribution.” International Journal of Heritage Studies, 29(3): 145-166.
11. Edmondson, Ray (2002). Memory of the World: General Guidelines to Safeguard Documentary Heritage (Rev. ed.). UNESCO.
12. Gökyay, Orhan Şaik (1993). “Cihannüma.” TDV İslâm Ansiklopedisi. [Elektronik Sürüm] Türkiye Diyanet Vakfı https://islamansiklopedisi.org.tr/cihannuma--katip-celebi
13. Harrison, Rodney (2013). Cultural Heritage: Critical Approaches. New York: Routledge.
14. Harvey, Ross (2007). The UNESCO Memory of the World Programme. Library Trends 56(1) [Summer 2007: Preserving Cultural Heritage], 259-274.
15. Holtorf, Cornelius. (2015). Averting loss aversion in cultural heritage. Int J Herit Stud. 21(4): 405–421.
16. Jordan, L. (2020). Terminology and Criteria of the UNESCO Memory of the World Programme: New Findings and Proposals for Research. In R. Edmondson, L. Jordan & A. C. Prodan (Eds.), The UNESCO Memory of the World Programme: Key Aspects and Recent Developments. Springer.
17. Kaçalin, Mustafa S. (1994). “Divanü Lugati’t-Türk.” TDV İslâm Ansiklopedisi. [Elektronik Sürüm] İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı https://islamansiklopedisi.org.tr/divanu-lugatit-turk
18. Ketelaar, Eric (2001). “Tacit Narratives: The Meanings of Archives.” Archival Science, 1(2):131-141.
19. Kutluer, İlhan (2022). “Keşfü’z-Zunun.” TDV İslâm Ansiklopedisi. [Elektronik Sürüm] İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı https://islamansiklopedisi.org.tr/kesfuz-zunun
20. Levi, Eti Akyüz (2025). “UNESCO Dünya Belleği Programı.” Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. [Elektronik Sürüm] Ed. Nazmi Kozak https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/unesco-dunya-bellegi-programi
21. Logan, William (2012). “Cultural Diversity, Cultural Heritage and Human Rights: Towards Heritage Management as Human Rights-Based Cultural Practice.” International Journal of Heritage Studies, 18(3): 231–244.
22. Micle, Maria , Tîrziman, Elena , Repanovici, Angela (2023). “Visibility of Documentary Heritage Through Digitisation Projects in Romanian Libraries.” Plos One 18(1): 1-21.
23. Mydland, Leidulf , Grahn, Wera (2012). “Identifying Heritage Values in Local Communities.” Int J Herit Stud. 18(6): 564–587.
24. Nora, Pierre (1989). “Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire.” Representations, 26: 7-24.
25. Nye, Joseph S. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: PublicAffairs.
26. Oğuz, Esin Sultan (2005). “UNESCO Dünya Belleği Programı ve Türkiye’nin Belgesel Mirasları.” Türk Kütüphaneciliği, 19(3): 321–331.
27. Öngören, Reşat (2004). “Mevlana Celaleddin-i Rumi.” TDV İslâm Ansiklopedisi. [Elektronik Sürüm] İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı https://islamansiklopedisi.org.tr/mevlana-celaleddin-i-rumi
28. Öten, Aliye (2025). “Yıldız Sarayı Fotoğraf Koleksiyonu.” Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. [Elektronik Sürüm] Ed. Nazmi Kozak https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/yildiz-sarayi-fotograf-koleksiyonu
29. Özbay, Zehra ve Baykara, Serenay (2021). “Türkiye’de Dijital Çağda Belgesel Mirasa Erişim: UNESCO Dünya Belleği Programı Örneği.” Arşiv Dünyası, 8(2): 207-215.
30. Prodan, A. C. (2013). “Documentary heritage, digital technologies and the dissemination of knowledge.” Ed. Albert, Bernecker & Rudolff, Understanding Heritage: Perspectives in Heritage Studies De Gruyter, 155–168.
31. Roberts, Les, and Cohen, Sara (2014). “Unauthorising Popular Music Heritage: Outline of a Critical Framework.” International Journal of Heritage Studies 20 (3): 241–61.
32. Rubino, Irene , Barberis, Claudia , Xhembulla, Jetmit , Malnati, Giovanni (2015). “Integrating a Location-Based Mobile Game in the Museum Visit: Evaluating Visitors’ Behaviour and Learning.” ACM J Comput Cult Herit. 8(3): 1–18.
33. Şeşen, Ramazan (1993). “Camiu’t-Tevarih.” TDV İslâm Ansiklopedisi. [Elektronik Sürüm] İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı https://islamansiklopedisi.org.tr/camiut-tevarih
34. Tezcan, Nuran (2009). “Seyahatname.” TDV İslâm Ansiklopedisi. [Elektronik Sürüm] İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı https://islamansiklopedisi.org.tr/seyahatname--evliya-celebi
35. UNESCO Türkiye Millî Komisyonu. (2024). Türkiye UNESCO Memory of the World Kayıtlı Belgesel Miras Öğeleri. https://unesco.org.tr (Erişim: 16.09.2025).
36. UNESCO. (2002). Memory of the World: General Guidelines to Safeguard Documentary Heritage. UNESCO Publishing.
37. UNESCO. (2015). Recommendation Concerning the Preservation of, and Access to, Documentary Heritage İncluding in Digital Form. UNESCO Publishing.
38. UNESCO. (2017). Memory of the World: Documentary Heritage in the Digital Age. Paris: UNESCO Publishing.
39. UNESCO. (2017). Memory of the World: Safeguarding documentary heritage. UNESCO Publishing.
40. Van Dijk, Jan (2020). The digital divide. Polity Press.
41. Vlase, Ionela and Lähdesmäki, Tuuli (2023). “A Bibliometric Analysis of Cultural Heritage Research in The Humanities: The Web of Science as a Tool of Knowledge Management.” Humanit Soc Sci Commun, 10(1): 84.
42. Wang, Yujue and Zhu, Ya (2024). “Analysing the “World Significance” of Documentary Heritage: Quantitative Research on the Memory of the World Register.” International Journal of Documentary Heritage, 1(1): 1-18.
43. Winter, Tim (2014). “Beyond Eurocentrism? Heritage Conservation and the Politics of Difference.” International Journal of Heritage Studies 20 (2): 123–37.
44. URL-1: “Çevrimiçi Türkiye Ansiklopedisi”. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/s/online-turizm-ansiklopedisi (Erişim: 10.10.2025).
45. URL-2: “Kadeş Anlaşması”. https://artsandculture.google.com/asset/the-border-agreement-tablet-between-tudhaliya-iv-and-kurunta/hwEXbfR9OqhzeA (Erişim: 10.10.2025).
46. URL-3: “Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü”. http://www.koeri.boun.edu.tr/new/tr (Erişim: 10.10.2025).
47. URL-4: “Kandilli Observatory and Earthquake Research Institute Manuscripts” https://artsandculture.google.com/search?q=Kandilli%20Observatory%20and%20Earthquake%20Research%20Institute%20Manuscripts (Erişim: 10.10.2025).
48. URL-5: “Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi”. https://suleymaniye.yek.gov.tr// (Erişim: 10.10.2025).
49. URL-6: “İbn Sînâ” https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-sina (Erişim: 10.10.2025).
50. URL-7: “Ibn Sina. Book page 1” https://artsandculture.google.com/asset/ibn-sina-book-page-1/fAGMBMJB6wKxSw (Erişim: 10.10.2025).
51. URL-8: “Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı” https://portal.yek.gov.tr/ (Erişim: 10.10.2025).
52. URL-9: “Seyahatnâme” https://islamansiklopedisi.org.tr/seyahatname--evliya-celebi (Erişim: 10.10.2025).
53. URL-10: “Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi” https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/evliya-celebi-seyahatnamesi (Erişim: 10.10.2025).
54. URL-11: Book of Travels https://artsandculture.google.com/asset/book-of-travels-book-cover/MgHvviSbnQ-JWA (Erişim: 10.10.2025).
55. URL-12: “Kültepe Broşürü” https://muze.gov.tr/muze-detay?SectionId=KKO01&DistId=MRK (Erişim: 10.10.2025).
56. URL-13: “Kültepe Tabletleri” https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/kultepe-tabletleri (Erişim: 10.10.2025).
57. URL-14: “Kültepe Eski Asur Tüccar Arşivleri” https://artsandculture.google.com/story/bgXRJMiP6qsVxA (Erişim: 10.10.2025).
58. URL-15: “Divânü Lugâti’t-Türk hakkında” https://www.yek.gov.tr/Home/Index_?n_id=168 (10.10.2025).
59. URL-16: “Divânü Lugâti’t-Türk'ün Bulunuş Serüveni” https://www.yek.gov.tr/Home/Index_?n_id=169 (10.10.2025).
60. URL-17: “Divânü Lugâti’t-Türk Fotoğraf Galerisi” https://www.yek.gov.tr/Home/Index_?n_id=170 (10.10.2025).
61. URL-18: “Pîrî Reis’in Dünya Haritası” https://www.harita.gov.tr/urun/piri-reis-haritasi-tarihi/226 (10.10.2025).
62. URL-19: “Piri Reis 1513 Dünya Haritası” https://bilimteknik.tubitak.gov.tr/sites/default/files/posterler/piri_reis.pdf (10.10.2025).
63. URL-20: “Piri Reis Haritası” https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/piri-reis-haritasi (10.10.2025).
64. URL-21: “The Piri Reis World Map” https://artsandculture.google.com/asset/the-piri-reis-world-map/jAEyKOIjoxB8nQ (10.10.2025).
65. URL-22: “Milli Kütüphane” https://www.millikutuphane.gov.tr/ (Erişim: 10.10.2025).
66. URL-23: “Milli Kütüphane Nadir Basma Eserler” https://www.millikutuphane.gov.tr/page/EHT-Basma-Kitaplar (Erişim: 10.10.2025).
67. URL-24: “Cihannümâ” https://islamansiklopedisi.org.tr/cihannuma--katip-celebi (Erişim: 10.10.2025).
68. URL-25: “Keşfü'z-Zunûn” https://islamansiklopedisi.org.tr/kesfuz-zunun (Erişim: 10.10.2025).
69. URL-26: “Mevlânâ Celâleddîn-İ Rûmî” https://islamansiklopedisi.org.tr/mevlana-celaleddin-i-rumi (Erişim: 10.10.2025).
70. URL-27: “Mevlana Celaleddin Rumi ve Mirası” https://artsandculture.google.com/story/9AVxA5skxaEkLA (Erişim: 10.10.2025).
71. URL-28: “İ.Ü. e-Nadir Eserler” https://katalog.istanbul.edu.tr/client/tr_TR/default_tr/search/results?te=&lm=IUNEKABDUL (Erişim: 10.10.2025).
72. URL-29: “Yıldız Sarayı Fotoğraf Koleksiyonu” https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/yildiz-sarayi-fotograf-koleksiyonu (Erişim: 10.10.2025).
73. URL-30: “CÂMİU’t-TEVÂRÎH” https://islamansiklopedisi.org.tr/camiut-tevarih (Erişim: 10.10.2025).
74. URL- 31: “The Jami' al-Tawarikh of Rashid al-Din” https://artsandculture.google.com/asset/the-jami-al-tawarikh-of-rashid-al-din/PQEbuVQuV1-cxg (Erişim: 10.10.2025).
75. URL-32: “Karatepe-Aslantaş Müzesi ve Örenyeri İnternet Sitesi” https://muze.gov.tr/muze-detay?SectionId=OKA01&DistId=MRK (Erişim: 10.10.2025).
76. URL-33: “Karatepe-Aslantaş Açık Hava Müzesi” https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/osmaniye/gezilecekyer/karatepe-aslantas-acik-hava-muzesi (Erişim: 10.10.2025).
77. URL-34: “Karatepe- Aslantaş Örenyeri” https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/karatepe-aslantas-orenyeri (Erişim: 10.10.2025).