Lokman Börihan’ın İmam Maturidi Romanında Tarihsel Şahsiyetin Kurgusu

Öz

Özbekistan’ın 1991 yılında bağımsızlığını kazanması; edebiyat dünyasında ideolojik kısıtlamaların terk edildiği, milli kimlik inşası doğrultusunda tarihsel köklere yönelmenin hız kazandığı ve bireyin iç dünyasını merkeze alan İstiklal Dönemi (Mustaqillik) edebiyatının doğuşuna zemin hazırlamıştır. Bu çalışma, söz konusu edebi dönüşümün en nitelikli örneklerinden biri olan Lokman Börihan’ın (Luqmon Bo’rixon) İmam Maturidi romanını; tarihsel bir şahsiyetin kurgusal bir özneye dönüşme süreci ve insani boyutlarıyla yeniden kurgulanması odağında, metin merkezli bir analiz yöntemiyle incelemektedir. Çalışmanın kuramsal çerçevesi; eseri dışsal tarihi verilerden bağımsız, kendi iç estetik bütünlüğü ve kurgusal yapısı içinde ele alan Yeni Eleştiri ve Anlatıbilim ilkelerine dayanmaktadır. İnceleme sonucunda; Sovyet dönemi realizminin sunduğu tek tip kahraman yapısını aşan Özbek edebiyatının, modern anlatı teknikleri ve çok boyutlu karakter inşasıyla yeni bir evreye geçtiği görülmektedir. Karakterin insanileştirilmesi süreci; yazarın kullandığı öznel bakış açıları, zihinsel akışı yansıtan iç monologlar ve kronolojik zamanı hatıralarla genişleten zamansal kırılmalar üzerinden sistematik bir tahlile tabi tutulmuştur. Lokman Börihan’ın, İmam Maturidi’yi tek boyutlu bir figür olmaktan çıkararak; evlat kaybıyla sarsılan bir baba, mutsuz evliliğinde sükût eden bir eş ve torununa düşkün bir dede olarak, E.M. Forster’ın tanımıyla "yuvarlak karakter" modelinde resmettiği saptanmıştır. Sonuç olarak bu çalışma; insani boyut ve ahlaki erdemler gibi kavramları metnin teknik yapısıyla temellendirmekte ve Börihan’ın kurgusunun, Yeni Özbekistan vizyonunun merkezinde yer alan insan onurunu yüceltme hedefinin edebiyattaki en yetkin yansımalarından biri olduğunu kanıtlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Özbek Edebiyatı
• Lokman Börihan
• İmam Maturidi
• Bağımsızlık Dönemi Özbek Edebiyatı
• karakter kurgusu.

Teşekkür

Bu çalışmanın hazırlık sürecindeki kıymetli yönlendirmeleri, katkıları ve yapıcı eleştirileri için doktora danışmanım Sayın Prof. Dr. Ferudun Hakan Özkan'a teşekkürlerimi sunarım.

The Fictionalization of Historical Figures in Lokman Börihan’s Novel Imam Maturidi

Öz

Uzbekistan’s independence in 1991 paved the way for the emergence of the Independence Era (Mustaqillik) literature, characterized by the abandonment of ideological constraints, an accelerated return to historical roots in the construction of national identity, and a focus on the individual’s inner world. This study examines Luqmon Bo’rixon’s novel Imam Maturidi, one of the most distinguished examples of this literary transformation, through the lens of New Criticism and Narratology, focusing on the rediscovery of a historical genius and his portrayal within human dimensions. The analysis reveals that Uzbek literature has transcended the stereotypical hero archetypes of Soviet-era realism, entering a new phase of multidimensional character construction through modern narrative techniques, temporal shifts (analepsis), and varied perspectives. It is determined that the author elevates Imam Maturidi beyond a one-dimensional figure, depicting him as a "round character" -in E.M. Forster’s terms -by portraying him as a father devastated by the loss of a child, a husband suffering in a silent and unhappy marriage, and a grandfather devoted to his grandson. The political crises and sectarian conflicts in the novel serve not only as stages to showcase the Imam’s intellectual brilliance but also as thematic testing grounds that dramatize his human virtues such as patience, mercy, and forgiveness. By blending Imam Maturidi’s profound intellectual heritage with diverse character traits- including his sorrows, joys, and human responsibilities- the work transforms a historical figure into a living, breathing guide for contemporary readers. Consequently, this study demonstrates that Bo’rixon’s narrative is one of the most competent literary reflections of the "New Uzbekistan" vision, which prioritizes the exaltation of human dignity and the reconstruction of national identity through spiritual depth.

Anahtar Kelimeler

• Uzbek Literature
• Luqmon Bo’rixon
• Imam Maturidi
• Independence Period Uzbek Literature
• character construction.

Kaynakça

1. Abdullayeva, Sevara Umidjon Qizi (2024). “Luqmon Bo’rixon İjodida Tarixiy Mavzuning İshlanishi”. Hamkor Konferensiyalar, 1(8): 285–289.
2. Bo‘rixon, Luqman (2022). Imom Moturidiy. Toshkent: Adabiyot Nashriyoti.
3. Forster, Edward Morgan (2016). Roman Sanatı. Çev. Ünal Aytür. İstanbul: Milenyum Yayınları.
4. Karimov, Hakimjon (2010). İstiqlal Davri Adabiyoti. Toshkent: Yangi Nashr.
5. Mirziyoyev, Shavkat (2021). Yangi Oʻzbekiston Strategiyasi. Toshkent: “Oʻzbekiston” Nashriyoti.
6. Önal, Recep (2013). “Mâtürîdî’nin hayatı, eserleri ve kelam ilmi’ndeki yeri.” Akademik İncelemeler Dergisi, 8(3): 325-360.
7. Özen, Şükrü (2003). “Mâtürîdî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi C. 28. Ankara: TDV Yayınları, 146-151.
8. Özen, Şükrü (2003). “Mâtürîdîyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi C.28. Ankara: TDV Yayınları, 165-175.

9. Sadullayeva, Mohira (2022). “Luqmon Bo’rixon Ijodida Ruhiyat Tasviri Talqini”. 5th International Conference on Advance Research in Humanities, Applied Sciences and Education, New York, 83-87.
10. Yoldaşev, Marufjon (2020). “Bağımsızlık Dönemi Özbek Edebiyatı”. Kardeş Kalemler Dergisi, 166: 80-90.