Tatar Destanlarında Kartal Motifi

Öz

Avcı ve göçebe bir yaşam sürdüren Türk topluluklarında hayvanlarla kurulan yakın ilişki, zamanla inanç sistemine de yansımış; hayvan ata ve hayvan ana mitleriyle birlikte hayvanlara verilen önem artmıştır. Bu durum destanlarda da kendisini göstermiş, çeşitli hayvanlar destan kahramanlarının yardımcıları veya sembolik unsurları hâline gelmiştir. Hayvan kahraman tipleri arasında ise zengin motifleriyle kuşlar öne çıkmaktadır. Uçma özelliği sebebiyle gökyüzüyle ilişkilendirilen kuşlar, avcılık yetenekleri ve kahramana yardım etme işlevleri sayesinde ayrıcalıklı bir konuma sahip olmuştur. Tatar destanlarında tür çeşitliliği bakımından en geniş grubu oluşturan kuşlar arasında kartal, kutsallığıyla dikkat çekmektedir. Kahramanın zor zamanlarda kartalıyla haberleşmesi veya kartal şekline girerek sıkıntılardan kurtulması, şaman-kartal ilişkisinin destanlara yansıyan örnekleri arasında yer almaktadır. Bu çalışmada Tatar destanlarındaki kartal motifi incelenmiştir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılmıştır. Veri kaynağı olarak Fatih Urmançı’nın Tatar Destanları I adlı eserindeki destanlar esas alınmış, motiflerin belirlenmesinde Stith Thompson’ın Motif Index of Folk Literature adlı çalışmasından yararlanılmıştır. Eserde yer alan destanların tamamı taranmış ve bunların beşinde kartal motifi tespit edilmiştir. Kartalla ilgili bölümler ayrıntılı biçimde incelenerek motiflerin işlevleri ve destanlarla ilişkileri değerlendirilmiş, eserde yer almayan bazı unsurlar da yeni motifler olarak önerilmiştir. Sonuçta, kartal motifinin Tatar toplumunun mitolojik düşüncesini ve hayvanlara yüklediği değeri yansıttığı, ayrıca destanların somut olmayan kültürel mirasın korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması bakımından önemli bir işleve sahip olduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Tatar destanları
• motif
• hayvan
• kuş
• kartal

Eagle Motif in Tatar Epics

Öz

Among Turkic communities that maintained a hunting and nomadic way of life, close relationships with animals gradually became reflected in their belief systems, and the significance attributed to animals increased through the myths of animal ancestors and animal mothers. This situation was also manifested in epics, where various animals assumed the roles of helpers or symbolic figures. Among animal hero types, birds occupy a prominent place due to their rich motif structures. Associated with the sky because of their ability to fly, birds acquired a privileged status through their hunting skills and their role in assisting heroes. Among the birds that constitute the most diverse animal group in Tatar epics, the eagle stands out as a sacred creature. The hero’s communication with his eagle in times of distress or his transformation into an eagle to overcome difficulties reflects the influence of the shaman–eagle relationship in epic narratives. This study examines the eagle motif in Tatar epics. Employing document analysis as a qualitative research method, the study is based on the epics contained in Fatih Urmançı’s Tatar Destanları I. Stith Thompson’s Motif-Index of Folk Literature served as the principal reference for identifying motifs. All epics in the volume were examined, and the eagle motif was identified in five of them. The sections concerning the eagle were analyzed in detail to determine the functions of the motif and its relationship with the narratives. In addition, several elements absent from the Motif-Index were proposed as new motifs. The findings reveal that the eagle motif reflects the mythological worldview of the Tatars and the value attributed to animals, while also demonstrating the importance of epics in safeguarding and transmitting intangible cultural heritage to future generations.

Anahtar Kelimeler

• Tatar epics
• motifs
• animals
• birds
• eagle

Kaynakça

1. Akalın, L. Sami (1993). Türk Folklorunda Kuşlar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. Akbulut, Nevin (2023). Türk Halk Kültüründe Kuşlar. Doktora Tezi. Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Çobanoğlu, Özkul (2018). Türk Dünyası Epik Destan Geleneği. Ankara: Akçağ Yayınları.
3. Çoruhlu, Yaşar (2019). Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
4. Ersoylu, Halil (2015). Türk Kültüründe Kuşlar. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
5. Gacar, Şamil (2020). Hayvan Folkloru Bağlamında Türk Dünyası Ekolojik Destanları. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
6. Ögel, Bahaeddin (1995). Türk Mitolojisi. C. II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
7. Roux, Jean Paul (2023). Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar. Çev. Aykut Kazancıgil ve Lale Arslan. İstanbul: Dergâh Yayınları.
8. Sever, Mustafa (2011). “Türk Mitolojisinde Kuşlar”. Millî Folklor Dergisi. 42: 83-88.

9. Seyfeli, Canan (2003). “Türk Mitolojisinde Hayvan Motifleri”. Yol Dergisi. 23: 42-54.
10. Tatlıcan, Nezih (2013). Edigey Merkezli Epik Anlatılarda (Başkurt-Kazak-Tatar) Mitoloji ve Tarihsellik. Yüksek Lisans Tezi. Denizli: Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Thompson, Stith (1955). Motif-Index of Folk-Literature: A Classification of Narrative Elements in Folktales, Ballads, Fables, Mediaeval Romances, Exempla, Fabliaux, Jest-Books and Local Legends. 1 vols. Bloomington: Indiana University Press.
12. Turan, Ahmet (1990). “Türk Destan ve Masallarında Şekil Değiştirme (Kuş Şekline Girme) Motifi”. Millî Folklor Dergisi, 5: 35-37.
13. Uraz, Murat (1994). Türk Mitolojisi. İstanbul: Düşünen Adam Yayınları.
14. Urmançı, Fatih (2007). Tatar Destanları I. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Yıldız, Şerife Nilgün (2011). Türk Hayvan Anlatılarında Hayvan Motifleri. Yüksek Lisans Tezi. Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.