A Historical Overview of Catchword Practices in Fazıl Ahmed Paşa Collection

Yıl 2026, Cilt: 1 Sayı: 2 , 95 - 129 , 31.03.2026

Gülsüm Gülsev Şanver , Nimet İpek

https://izlik.org/JA96MW88BD

Öz

Islamic manuscripts consist of two basic components when ornamentation is set aside: text and paratext. The paratext comprises essential documentary elements such as colophons recording copying and re-copying, ownership notes recording circulation, and readerly annotations that illuminate the text–reader relationship and demonstrate how manuscripts accumulate layers of use over time. The catchword is one such paratext, written in the lower-left corner of the verso to repeat the first word(s) of the following recto. This article traces how internal ordering systems in Islamic manuscripts developed and identifies key historical turning points. Its central question is whether it is possible to discern changes in catchword practice over time, beyond its well-known role as a tool of organization. Accordingly, this study seeks to analyze catchword practices from a historical angle, with particular attention to their codicological features. Using Fazıl Ahmed Paşa Collection of Süleymaniye Library as a case study, it sheds light on broader organizational strategies, with special emphasis on catchwords.

Anahtar Kelimeler

Islamic manuscripts , catchword , quire number , Fazıl Ahmed Paşa Collection , enumeration system , paratext

Fazıl Ahmed Paşa Koleksiyonu Çerçevesinde Reddade Uygulamalarına Tarihsel Bir Bakış

https://izlik.org/JA96MW88BD

Öz

İslam yazmaları iki temel bileşenden oluşur: metin ve metinharici. Metinharici metnin kendisi, istinsah bilgileri içeren ferağ kayıtları, dolaşıma ilişkin mülkiyet kayıtları ve metin-okur ilişkisini görünür kılan okur notları gibi, yazmanın bütüncül yapısını besleyen ve adeta bir organizma gibi gelişmesine imkân veren unsurlardan oluşur. Bu unsurlardan biri de, bir yaprakta yer alan son kelime(ler)i bir sonraki yaprağın başındaki kelime(ler)le eşleştiren ve genellikle yaprağın yüz bölümünün sol alt köşesine düşülen reddade uygulamasıdır. Bu makale, İslam yazmalarında iç düzenleme sisteminin tarihsel süreçte nasıl teşekkül ettiğini ve hangi dönüm noktalarından geçtiğini ele almakta; özellikle de reddade uygulamasının, bilinen işlevi olan düzenleme aracı olmanın ötesinde, zaman içinde nasıl bir değişim gösterdiğinin tespit edilip edilemeyeceği sorusunu merkezine almaktadır. Dolayısıyla bu çalışma, reddade uygulamasını tarih yazımı odaklı bir bakışla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında Fazıl Ahmed Paşa Koleksiyonu örnek olay olarak kullanılmış; bu sayede hem koleksiyondaki örgütlenme stratejilerine ışık tutulmuş hem de reddade pratiği özelinde daha ayrıntılı bir değerlendirme yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslam yazmaları , reddade , kürrase , Fazıl Ahmed Paşa Koleksiyonu , numaralandırma sistemi , metin dışı unsurlar

دراسة تاريخية لممارسات التعقيبة في مجموعة فاضل أحمد باشا

https://izlik.org/JA96MW88BD

Öz

تتكوّن المخطوطات الإسلامية من عنصرين أساسيين: النص والنص الموازي العتبات / خوارج النص. تتألف خوارج النص من مقومات تثري البنية المتكاملة للمخطوط وتتيح له النمو كأنه كائن حي، وتتمثل تلك المقومات في: نص المخطوط ذاته، وقيود الفراغ التي تتضمن بيانات النسخ، وتملكات المطالعة المتعلقة بالتداول، وهوامش القراء التي تجسد العلاقة بين النص والقارئ. وتُعَدّ "التعقيبة" (catchword) أحد عناصر خوارج النص، وتُكتب عادة في الزاوية السفلية اليسرى من الصفحة اليمنى، مكرّرة الكلمة أو الكلمات الأولى من الصفحة التالية. تتناول هذه المقالة وتطوّر نظام الترتيب الداخلي في المخطوطات الإسلامية والمراحل التاريخية التي مرّ بها. والسؤال الرئيس الذي يطرح نفسه في هذا البحث هو: هل يمكن تحديد كيفيّة تغيّر ممارسة وضع التعقيبة عبر الزمن، بمعزل عن وظيفتها المعروفة كأداة للتنظيم؟ وبناءً على ذلك، تسعى الدراسة إلى تحليل ممارسة وضع التعقيبة من منظور تاريخي، واستُخدمت النسخ الموجودة في مجموعة "فاضل أحمد باشا" كنماذج في إطار البحث؛ ومِن خلال ذلك سُلّط الضوء على أساليب الترتيب الداخلي، لا سيما فيما يتعلق بظاهرة التعقيبة.

Anahtar Kelimeler

المخطوطات الإسلامية , التعقيبة , أرقام الكراريس , مجموعة فاضل أحمد باشا , نظام الترقيم

Kaynakça

• Âsım, Necib. Kitap. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2020.
• Aynur, Hatice - Ekmeleddin İhsanoğlu. “Yazmadan Basmaya Geçiş: Osmanlı Basma Kitap Geleneğinin Doğuşu (1729-1848)” Osmanlı Araştırmaları XXII, (2003): 219-2155.
• Bak, Janos, M. An Introduction to Editing Manuscripts for Medievalists. Gorgias Press, 2017.
• Bausi, Alessandro Bausi (ed.). Comparative Oriental Manuscript Studies An Introduction. Hamburg: Comparative Oriental Manuscript Studies, 2015.
• Beal, Peter. A Dictionary of English Manuscript Terminology 1450-2000 (Oxford: Oxford University Press, 2008).
• Binabīn, Ahmad Shawki - Muṣṭafā Tūbī. Muʿjam al-Musṭalaḥāt al-Maḫṭūṭ al-ʿArabī. Marrakech: al-Maṭbaʿa wa al-Wirāqa al-Waṭaniyya, 2003.
• Binabīn, Ahmad Shawki. “al-Taʿqība al-Muḍādda”, Muʿjam Muṣṭalaḥāt al-Maḫṭūṭal-ʿArabī, 93.
• Binabīn, Ahmad Shawki. “al-Taʿqība fī l-Maḫṭūṭ al-ʿArabī”, Majallat Ālam al-Kutub, September 1993.
• Boyalık, Taha. El Keşşaf Literatürü: Bir Tefsir Klasiğinin Etki Tarihi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2021.
• Claus-Peter, Haase. “Bucharchitektur | Book Architecture.” Manuscript Cultures (2016): 72.
• Déroche, François. Islamic Codicology: An Introduction to the Study of Manuscripts in Arabic Script. London: al-Furqan Islamic Heritage Foundation, 2005.
• Erünsal, İsmail. “Reddâde”, TDVİA XXXIV, (2007): 515.
• Erünsal, İsmail. Orta Çağ İslam Dünyasında Kitap ve Kütüphane. İstanbul: Timaş Yayınları, 2018.
• Erünsal, İsmail. Ortaçağ İslam Dünyasında Kitap ve Kütüphane. İstanbul: Timaş Yayınları, 2020.
• Gacek, Adam. Arabic Manuscripts A Vademecum for Readers. Brill, 2009.
• Gökyay, Orhan Şaik. Eski, Yeni ve Ötesi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2019.
• Guesdon, Marie-Geneviève. “La Numérotation des Cahiers et la Foliotation Dans les Manuscrits Arabes Datés Jusqu’à 1450”, Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée 99-100 (2002): 101-115. https://journals.openedition.org/remmm/1177
• Guesdon, Marie-Geneviève. “Les Réclames Dans les Manuscrits Arabes Datés Antérieurs à 1450”, Scribes et Manuscrits du Moyen-Orient. Paris: Bibliotheque Nationale, 1997), 66-75.
• İpek, Nimet - Gülsüm Gülsev Şanver, “İslam Yazmaları’nda Forma Numaralandırması Üzerine Bazı Notlar”, İslam Araştırmaları Dergisi 51 (2024):163-171.
• al-Mashwahī, Abid Suleyman. Anmāṭ al-Tawṯīq fī al-Maḥṭūṭ al-ʿArabī fī al-Qarn al-Tāsiʿ al-Hijrī. Riyad: Maṭbūʿāt Maktabat al-Malik Fahd al-Waṭaniyya, 1994.
• Molina, Luis - Mayte Penelas, “The Codex Unicus of the Second Volume of Ibn Ḥayyān’s Muqtabis. An Example of Cooperative Copying”, Journal of Islamic Manuscripts 6 (2015).
• Muzerelle, Denis. “Contre-Réclame”, http://codicologia.irht.cnrs.fr/
• Quiring-Zoche, Rosemarie. “A Manuscript Copied in Teamwork?” Manuscripta Orientalia IX, 4, (2003), 68-72.
• Redhouse, James. “Muhammir”, Lexicon. 1767. https://www.lexiqamus.com/tr/originalpage/103534
• al-Sāmarrāʾī, Qāsim. ʿIlm al-Iktināh al-ʿArabī al-Islāmī. Riyad, 2001.
• Sayyid, Ayman Fuʾād Sayyid. al-Kitāb al-ʿArabī al-Maḥṭūṭ wa ʿIlm al-Maḫṭūṭ. Cairo: al-Dār al-Misriyya al-Lubnāniyya, 1997.
• Van de Mieroop, Marc. Philosophy Before the Greeks: The Pursuit of Truth in Ancient Babylonia. Princeton: Princeton University Press, 2017.