Rami Hussein Halaseh, The Topkapı Qurʾān Manuscript H.S. 32: History, Text, and Variants, Berlin/Boston: De Gruyter, 2024, 280 s.

Öz

Bu inceleme, Rami Hussein Halaseh’in The Topkapı Qurʾān Manuscript H.S. 32: History, Text, and Variants adlı çalışmasını değerlendirmektedir. Halaseh, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde bulunan ve Hz. Osman’a nispet edilmesiyle tanınan H.S. 32 numaralı mushafı kodikoloji, paleografi, imla özellikleri, harekeleme sistemi ve kıraat geleneği gibi çeşitli perspektifi bir araya getiren bütüncül bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Eserde, mushafın hicri ikinci asrın ikinci yarısında, yani erken Abbâsî döneminde istinsah edilmiş olabileceği ortaya konmuştur. Mushafın menşei konusunda, Abbâsî halifesi Muktedir-Billâh’ın (ö. 320/932) hazinesinden bir Iraklı tarafından alınarak Kahire’ye götürüldüğü ve Selâhaddîn Eyyûbî’nin (ö. 589/1193) veziri Kâdî el-Fâzıl (ö. 597/1200) tarafından satın alınıp muhafaza edildiği ileri sürülmüştür. İmla incelemesiyle mushafın büyük ölçüde Medine geleneğiyle örtüştüğü, ancak Hz. Osman’ın yazdırdığı mushaflardan biri olamayacağı belirtilmiştir. Kıraat farklılıkları bakımından ise mushafın Medine kıraatlerine yakınlık gösterdiği sonucuna varılmıştır. Bu kitap incelemesinde, tarih kaynaklarındaki Topkapı Mushafı’yla ilişkilendirilen rivayetlerin aslında iki farklı mushafa ait olabileceği gerekçesiyle yazarın dolaşım ve menşe argümanı sorgulanmaktadır. Ayrıca kıraat incelemesinin Asım kıraatinin Hafs rivayetiyle uyumsuz örnekler üzerine kurulmasının analizde bazı sınırlılıklara yol açtığı savunulmaktadır. Bununla birlikte eser, erken dönem mushaf araştırmalarında metodolojik bütünlük sağlaması, geniş bir literatüre dayanması ve kapsamlı bir inceleme sunması bakımından alana önemli bir katkı olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kadim Mushaflar
• Topkapı Mushafı (H.S. 32)
• Kodikoloji
• Paleografi
• İmla
• Kıraat Farklılıkları

Rami Hussein Halaseh, The Topkapı Qurʾān Manuscript H.S. 32: History, Text, and Variants, Berlin/Boston: De Gruyter, 2024, 280 pp.

Öz

This review evaluates Rami Hussein Halaseh’s The Topkapı Qurʾān Manuscript H.S. 32: History, Text, and Variants. Halaseh examines the H.S. 32 codex, housed in the Topkapı Palace Museum Library and conventionally associated with ʿUthmān b. ʿAffān, employing a comprehensive approach that encompasses codicology, palaeography, orthography, vocalization practices, and the Qurʾānic reading tradition. The study argues that the codex may have been copied in the second half of the second Islamic century, that is, during the early Abbasid period. Regarding its provenance, the author suggests that the manuscript was removed from the treasury of the Abbasid caliph al-Muqtadir (d. 320/932) by an Iraqi figure, subsequently taken to Cairo, and later purchased and preserved by Salāh al-Dīn al-Ayyūbī’s vizier, al-Qādī al-Fādil (d. 597/1200). The orthographic analysis demonstrates that the codex largely reflects the Medinan tradition but cannot be one of the codices commissioned by ʿUthmān. In terms of variant readings, the manuscript is found to be closely aligned with the Medinan reading traditions. This review questions the author’s argument regarding the codex’s circulation and provenance and proposes, based on historical reports associated with the Topkapı codex, that these accounts may in fact refer to two different manuscripts. It is further argued that focusing on variant readings outside the Hafs transmission of the ʿĀsim reading introduces certain limitations into the analysis. Nevertheless, the work is assessed as a significant contribution to early Qurʾānic manuscript studies due to its methodological coherence, extensive use of the relevant literature, and comprehensive analytical approach.

Anahtar Kelimeler

• Early Qurʾānic Manuscripts
• Topkapı Codex (H.S. 32)
• Codicology
• Palaeography
• Orthography
• Variant Readings

Kaynakça

1. Altıkulaç, Tayyar. Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme: İlk Mushaflar Üzerine Bir İnceleme. Ankara: TDV Yayınları, 2021.
2. Altıkulaç, Tayyar, ed. Hz. Osman’a Nisbet Edilen Mushaf-ı Şerîf (Kahire el-Meşhedü’l-Hüseynî Nüshası). İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2009.
3. Altundağ, Mustafa. “İstanbul Topkapı Mushafı Hz. Osman’a Ait Midir?”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 2, sy 1 (2002): 53-87.
4. Dânî, Ebû Amr Osman b. Said. el-Muhkem fî ilmi nakti’l-mesâhif. Dımaşk: Dâru’l-Gavsânî li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 1438/2017.
5. Déroche, François. Qur’ans of the Umayyads: A First Overview. Leiden: Brill, 2014.
6. Déroche, François. The Abbasid Tradition: Qur’ans of the 8th to the 10th Centuries AD. Editör Julian Raby. Londra: The Nour Foundation, Azimuth Editions, Oxford University Press, 1992.
7. Genan, Betül. Hicri Üçüncü Asır Kur’an Yazmalarında Kıraat Tercihi: Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu Örneği. İstanbul: İFAV, 2025. İbn Ebî Tâlib, Mekkî. el-İbâne an meâni’l-kırâât. Kahire: Dâru Nehdati Mısır, ts.
8. İbn Mücâhid, Ebû Bekir Ahmed b. Musa. Kitâbü’s-Seba‘ fi’l-kırâât. Kahire: Dâru’l-Maarif bi-Mısır, ts.

9. İbnu’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. en-Neşr fi’l-kırââti’l-aşr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, t.y.
10. İbnu’s-Serrâc, Ebû Bekir Muhammed b. es-Serî. “Kitâbu’n-Nakt ve’ş-şekl”. İçinde İlmu’n-nakt ve’ş-şekl: et-Târîh ve’l-Usûl. Amman: Dâru Ammâr, 1437/2016.
11. İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Takdim: Topkapı Sarayı Müzesi’nde Hz. Osman’a Nispet Edilen Mushaf Üzerine Tarihi ve Kodokolojik Mülahazalar”. İçinde Hz. Osman’a İzâfe Edilen Mushaf-ı Şerif (Topkapı Sarayı Müzesi Nüshası), sor.ed. Tayyar Altıkulaç. İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), İstanbul: 2007.
12. Karaman, Hayrettin, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kafi Dönmez ve Sadrettin Gümüş. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 cilt. Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara: 2017.
13. Makrîzî, Ahmed b. Ali. Kitâbu’l-Mevâ‘iz ve’l-i‘tibâr bi-zikri’l-hıtat ve’l-âsâr=el-Hıtatu’l-Makrîziyye. ed. by Halil el-Mansur. 4 cilt. Beyrut: Dârul-Kutubi’l-İlmiyye, t.y.
14. Maşalı, Mehmet Emin. Kur’an’ın Metin Yapısı. 2. bs. Ankara: Otto, 2015.
15. Müneccid, Selahaddin. Dirâsât fî târîhi’l-hatti’l-Arabî munzu bidâyetihî ilâ nihâyeti’l-asri’l-Umevî. 2. bs. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Cedîd, 1979.
16. Sidky, Hythem. “On the Regionality of Qurʾānic Codices”. Journal of the International Qur’anic Studies Association 5, sy 1 (2020): 133-210.
17. St. Andrews Research Repository. “The Topkapı Sarayı Müzesi Qurʾān manuscript H.S. 32 : its history, text, and variants”. 16 Kasım 2025. https://research-repository.st-andrews.ac.uk/handle/10023/25818.
18. Tayyar Altıkulaç, sor.ed. Hz. Osman’a İzâfe Edilen Mushaf-ı Şerîf (Topkapı Sarayı Müzesi Nüshası). İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2007.
19. Teymur Paşa, Ahmed. el-Âsâru’n-nebeviyye. Berkshire: Müessesetü Hindâvî, 2017.