Bir Menâkıbnâmenin Sergüzeşti: Behcetü’l-Esrâr Nüshalarının XIII-XIX. Yüzyıllar Arasında İslam Dünyası ve Avrupa’daki Dolaşımı

Murathan Atay

TR EN AR

Bir Menâkıbnâmenin Sergüzeşti: Behcetü’l-Esrâr Nüshalarının XIII-XIX. Yüzyıllar Arasında İslam Dünyası ve Avrupa’daki Dolaşımı

Öz

Bu makalede Abdülkâdir Geylânî hakkında günümüze ulaşan ilk kaynak eserlerden biri olan ve menâkıbnâme türünün erken tarihli örnekleri arasında yer alan Behcetü’lEsrâr ve Ma‘denü’l-Envâr bir kitap kültürü nesnesi olarak ele alınmaktadır. Kahire’de XIII. yüzyılın ikinci yarısında Abdülkâdir Geylânî ve çağdaşı otuz sekiz sûfînin menkıbeleri hakkında kaleme alınan eserin nüshaları ve muhtasarları, XIII. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar uzanan geniş bir zaman dilimine yayılmıştır. Çalışmamızda söz konusu nüshalar ve muhtasarlarda yer alan istinsah, temellük, vakıf, kıraat ve bey‘ ü şirâ kayıtları gibi metin dışı unsurlardan (kuyûdât) hareketle Behcetü’l-Esrâr’ın tarihsel serüveni ve Osmanlı dönemi kitap kültüründeki yeri ortaya çıkarılacaktır. Nüshalar istinsah tarihleri esas alınarak kronolojik bir şekilde ele alınacak, istinsah tarihi belirlenemeyen nüshalar ise kayıtlarının işaret ettiği sahiplik ve dolaşım tarihleri üzerinden ilgili yüzyıllar içerisinde değerlendirilecektir. Elde edilen bulgular, Behcetü’l-Esrâr’ın Osmanlı sultanlarından bürokratlara, ilmiye sınıfından sûfî çevrelere kadar uzanan geniş bir okur kitlesi nezdinde ilgi gördüğünü; özellikle bazı önemli nüshalarının XIX. yüzyılda Avrupa’daki şarkiyatçıların ve kitap tüccarlarının faaliyetleri neticesinde Avrupa kütüphanelerinin koleksiyonlarına intikal ettiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca çalışmada nüshalarda dikkat çeken bazı kodikolojik unsurların ele alınması, henüz tenkitli metni hazırlanmamış olan Behcetü’l-Esrâr’ın nüsha soyağacının oluşturulmasına da elverişli bir zemin hazırlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Bu makale Prof. Dr. Sadık Yazar danışmanlığında hazırlanan “Osmanlı Dönemi Behcetü’l-Esrâr Tercümeleri ve Hoca Sâdeddin Efendi’nin Tercüme-i Behcetü’l-Esrâr’ı” başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.

Teşekkür

Nüshalardaki kayıtların okunmasında bana destek olan, elde edilen bulguların değerlendirilmesinde yorum ve eleştirileriyle ufkumu açan değerli hocam Prof. Dr. Sadık Yazar’a en derin hürmetlerimle teşekkür ederim. Ayrıca makalemi okuyup kıymetli görüş ve önerileriyle katkıda bulunan Dr. Aliosman Başar, Dr. Ömer Said Güler, Abdullah Mesut Çınar ve Numan Sabit Karali’ye de teşekkür ederim.

The Fortunes of a Manāqibnāma: The Circulation of the Manuscripts of Bahjat al-Asrār across the Islamic World and Europe from the Thirteenth to the Nineteenth Century

Öz

In this article, Bahjat al-Asrār wa Maʿden al-Anwār, one of the earliest extant sources on ‘Abd al-Qādir al-Jīlānī and an early example of the hagiographic genre (manāqibnāma), is examined as an object of book culture. The copies of the work, which was written in Cairo in the second half of the thirteenth century regarding the hagiographical accounts of ᶜAbd al-Qādir al-Jīlānī and thirty-eight contemporary Sufis, span a wide period from the thirteenth to the nineteenth century. In our study, the historical journey of Bahjat al-Asrār and its place in Ottoman book culture will be revealed based on paratextual elements (kuyūdāt) such as copying (istinsāh), ownership (tamalluk), endowment (waqf), reading (qirā’a), and purchase and sale (bay‘ u shirā) found in this article, Bahjat al-Asrār wa Maʿden al-Anwār, one of the earliest extant sources on ʿAbd al-Qādir al-Jīlānī and among the early examples of the manāqibnāma genre, is examined as an object of book culture. Written in Cairo in the second half of the thirteenth century on the hagiographies of ʿAbd al-Qādir al-Jīlānī and thirty-eight Sufis of his time, the manuscripts and abridgements of the work are distributed across a broad timespan extending from the thirteenth to the nineteenth century. Drawing on paratextual elements (kuyūdāt) found in these manuscripts and abridgements -such as colophons, ownership notes, waqf records, reading notes, and purchase and sale records- this study aims to reconstruct the historical trajectory of Bahjat al-Asrār and to identify its place within Ottoman book culture. The manuscripts will be discussed chronologically on the basis of their copying dates; manuscripts whose copying dates cannot be established will be evaluated within the relevant centuries through the ownership and circulation dates indicated by their records. The findings demonstrate that Bahjat al-Asrār attracted the attention of a wide readership ranging from Ottoman sultans to bureaucrats, from members of the ʿilmiyye to Sufi circles. They also reveal that, particularly in the nineteenth century, some important copies entered the collections of European libraries as a result of the activities of Orientalists and book dealers in Europe. In addition, the examination of certain codicological features that stand out in the manuscripts will provide a suitable basis for reconstructing the stemma of Bahjat al-Asrār, a work for which no critical edition has yet been prepared.

Anahtar Kelimeler

سيرة كتاب بهجة الأسرار: تداول نسخِه في العالم الإسلامي وأوروبا بين القرنين الثالث عشر والتاسع عشر الميلاديين

Öz

تتناول هذه المقالة كتاب بهجة الأسرار ومعدن الأنوار، بوصفه واحدًا من أقدم المصادر المأثورة عن أخبار عبد القادر الجيلاني، ونموذجا مبكرا لأدب المناقب، إلى جانب كونه مادة لثقافة الكتاب. وقد أُلِّف هذا الكتاب في القاهرة في النصف الثاني من القرن الثالث عشر الميلادي فجمع فيه أخبار وفي مناقب عبد القادر الجيلاني وثمانيةٍ وثلاثين صوفيًّا من معاصريه. وانتشرت نسخه ومختصراته على مدى زمنيّ واسع امتد من القرن الثالث عشر إلى القرن التاسع عشر الميلاديين. ومن هنا، اعتمد هذا العمل على خوارج النص (القيودات) الموجودة على هذه النسخ والمختصرات: من حرد المتن (قيد الفراغ)، والتملّك، ووقفيات الكتب، والقراءة، والبيع والشراء، وذلك للكشف عن المسار التاريخي لكتاب بهجة الأسرار وتحديد مكانته في ثقافة الكتاب في العهد العثماني. وستُعالج النسخ وفق ترتيبها الزمني اعتمادًا على تواريخ نسخها. وأمّا النسخ التي يتعذّر تحديد تاريخ نسخها فسيتم تقييمها ضمن القرون المستدل عليها من خلال تواريخ التملّك والتداول الواردة في القيود على تلك النسخ.

وتكشف الدراسة أن بهجة الأسرار قد حظي باهتمام طبقة واسعة من القرّاء، بدءا من السلاطين العثمانيين وصولا إلى رجال الدولة، ومن أهل العلم إلى الصوفية، كما تكشف أن بعض نسخه المهمّة، ولا سيما في القرن التاسع عشرالميلادي انتقلت إلى مجموعات المكتبات الأوروبية نتيجة لنشاط المستشرقين وتجّار الكتب في أوروبا. وإلى جانب ذلك، فإن تناول بعض العناصر الكوديكولوجية اللافتة للانتباه في هذه النسخ من شأنه أن يهيّئ أرضيةً مناسبةً لتكوين شجرة نسب النسخ لـبهجة الأسرار، الذي لم يحقق تحقيقا علميا بعد.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Açıl, Berat. “Osmanlı’da Bir Medrese Kütüphanesi Nasıl Oluşur? Cârullah Efendi Kütüphanesi Örneği”. Osmanlı Kitap Koleksiyonerleri ve Koleksiyonları: İtibar ve İhtiras içinde, hazırlayanlar Tülay Artan ve Hatice Aynur, 131-155. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2022.
Açıl, Berat, Sadık Yazar, Kadir Turgut, Özgür Kavak. Tenkitli Neşir Kılavuzu (Osmanlı Türkçesi Metinleri İçin). İstanbul: İSAM Yayınları, 2022.
Ahterî Mustafa Müslihüddin el-Karahisârî. Ahterî-i Kebîr. Hazırlayan Ahmet Kırkkılıç ve Yusuf Sancak. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2017.
Akçıl, Nesrin Çiçek. “Ulucami”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 16 Ocak 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ulucami#20-edirne-eskicamii.
Aksoy, Hasan. “Mehmed Rûşen Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 14 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-rusen- efendi.
Arıcı, Müstakim ve Mehmet Arıkan, ed. Taşradan Merkeze Bir Osmanlı Ulemâ Ailesi: Taşköprülüzâdeler ve İsâmüddin Ahmed Efendi. İstanbul: İLEM Yayınları, 2021.
Arıkan, Mehmet. “Fenâdan Bekâya İp Atmak: Fatih Sultan Mehmed’in Özel Kütüphanesindeki Tasavvuf Eserleri”. Osmanlı’da İlm-i Tasavvuf içinde, editörler Ercan Alkan ve Osman Sacid Arı, 59-82. İstanbul: İSAR Yayınları, 2018.
Arslan, Sami. “Derkenar’ın Gölgesinde: Cârullah Efendi’nin Tasavvuf Kitaplarına Düştüğü Notlar”. Osmanlı Kitap Kültürü: Cârullah Efendi Kütüphanesi ve Derkenar Notları içinde, editör Berat Açıl, 205-254. İstanbul: İLEM Yayınları, 2015.

Arslan, Sami. Osmanlı’da Bilginin Dolaşımı: Bilgiyi İstinsahla Çoğaltmak. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2020.
Artan, Tülay. “Şehid Ali Paşa’nın Sûk-ı Sultânî’de Satılan Kitapları, Sahaflar ve Koleksiyonerler (1719): İslâmi İlimler Alanında Yazma Kitap Piyasası ve On Sekizinci Yüzyıl İstanbul Koleksiyonlarının İnşası”. Osmanlı Kitap Koleksiyonerleri ve Koleksiyonları: İtibar ve İhtiras içinde, 281-407. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2022.
Aslan, Ali. “Yazma Eserlerde Mülkiyet Tezâhürleri ve Temellük Kayıtları: Reîsülküttâb Acem Bekir Efendi Örneği”. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024.
Atâyî, Nev’îzâde. Hadâ’iku’l-Hakâ’ik fî Tekmileti’ş-Şakâ’ik. Hazırlayan Suat Donuk. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
Atbaş, Zeynep. “Preliminary List of Manuscripts Stamped with Bayezid II’s Seal in the Topkapı Palace Museum Library”. Treasures of Knowledge: An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/3–1503/4) içinde, editörler Gülru Necipoğlu, Cemal Kafadar ve Cornell H. Fleischer, c. 1, 937-982. Leiden: Brill, 2019.
Atlı, Ahmet. “Tasavvufta Ricâlu’l-Gayb.” Doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.
Aydın, M. Âkif. “İslâm Hukuku’nun Osmanlı Devleti’nde Kanun Hukukuna Doğru Geçirdiği Evrim.” Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları 1 (Bahar 2006): 11-21.
Aydınlı, Elif Sezer ve İrvin Cemil Schick. “Osmanlı İstanbul’unda Sese Dönüşen Kitaplar.” Zemin: Edebiyat Dil ve Kültür Araştırmaları 5 (2023): 50-111.
Azamat, Nihat. “Kādiriyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 31 Ocak 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/kadiriyye.
Bauden, Frédéric. “Maqriziana X: al-Maqrīzī and His al-Tārīḫ al-Kabīr al- Muqaffā li-Miṣr. Part 2: The Fortunes of the Work and Its Copies.” Quaderni di Studi Arabi 15 (2020): 194-269.
Baykal, İsmail. “Fatih Sultan Mehmed’in Hususî Kütüphanesi ve Kitapları”. Vakıflar Dergisi 4 (1958): 77-79.
Bilgin, Orhan. “Ferâğ Kaydı”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 21 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ferag-kaydi.
Bobzin, Hartmut. “Petermann, Julius Heinrich”. Neue Deutsche Biographie içinde, c. 20, 238. Berlin: Duncker & Humblot, 2001.
Brockelmann, Carl. Geschichte der arabischen Litteratur. 2 Cilt. Leiden: E. J. Brill, 1943-1949.
Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. Hazırlayan M. A. Yekta Saraç. 3 Cilt. Ankara: TÜBA Yayınları, 2016.
Bursevî, İsmail Hakkı. Tamamü’l-Feyz fî Bâbi’r-Ricâl: Atpazarî Kutup Osman Efendi Menâkıbı. Çevirenler Ramazan Muslu ve Ali Namlı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2020.
Çakır, Adalet. “Kâdiriyye”. Türkiye’de Tarikatlar: Tarih ve Kültür içinde, editör Semih Ceyhan, 147-194. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
Çakır, Adalet. Mehmed Rifat Efendi’nin Nefhatü’r-Riyâzi’l-Âliye’sinde Abdülkâdir Geylânî ve Kâdirîlik. İstanbul: İSAM Yayınları, 2021.
Çalışır, M. Fatih. “Köprülü Sadrazamlar ve Sûfî Çevreler”. Osmanlı’da İlm-i Tasavvuf içinde, editörler Ercan Alkan ve Osman Sacid Arı, 793- 802. İstanbul: İSAR Yayınları, 2018.
Demir, Selçuk. “Bir Osmanlı Paşasının Kitap Dünyası: Silahdar İbrahim Paşa ve Kütüphanesi”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 24 (2025): 353-394.
Derin, Elif. “Osmanlı Kitap Kültüründe Kuyûdât Mahalli Olarak Zahriye: Âşir Efendi Koleksiyonu Örneği.” Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi 1/1 (01 Eylül 2025): 159-184.
Derin, Süleyman. “Şeyh Arslan”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 30 Ocak 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/seyh-arslan
Doğan Averbek, Güler. “The Manuscripts Oskar Rescher Sold to the Berlin State Library Between 1913-1936.” İslam Tetkikleri Dergisi 11/2 (01 Eylül 2021): 477-568.
Durmuş, İsmail. “Muhtasar”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 19 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/muhtasar
Erdem, İlhan. “Sprenger, Aloys”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 19 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/sprenger-aloys
Erünsal, İsmail E. “908/1502 Tarihli Saray Kütüphanesi Katalogu ve Türk Edebiyatı Tarihine Kaynak Olarak Önemi”. Edebiyat Tarihi Yazıları: Arşiv Kayıtları, Yazma Eserler ve Kayıp Metinler içinde, 257-283. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.
Erünsal, İsmail E. “Fetihten Sonra İstanbul’da Kurulan İlk Vakıf Kütüphanesi ve Fatih’in Şeyh Mehmed Geylânî’ye Verdiği Temliknâme”. Osmanlı Kültür Tarihinin Bilinmeyenleri içinde, 57-64. İstanbul: Timaş Yayınları, 2019.
Erünsal, İsmail E. “Fethedilen Arap Ülkelerindeki Vakıf Kütüphaneleri Osmanlılar Tarafından Yağmalandı mı?”. Osmanlı Kültür Tarihinin Bilinmeyenleri içinde, 247-263. İstanbul: Timaş Yayınları, 2019.
Erünsal, İsmail E. Osmanlılarda Kitap Ticareti: Sahaflar ve Kitapçılar. İstanbul: Timaş Yayınları, 2021.
Erünsal, İsmail E. Osmanlılarda Kütüphaneler ve Kütüphanecilik. İstanbul: Timaş Yayınları, 2020.
Erünsal, İsmail E. İslâm Dünyasında Kitap, Kütüphane ve Verrâklar. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
Eslami, Kambiz. “Garrett Collection”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 17 Ocak 2026. https://www.iranicaonline.org/articles/garrett-collection/.
Eyice, Semavi. “Amr b. Âs Camii”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 16 Ocak 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/amr-b-as-camii.
Gacek, Adam. Arapça Elyazmaları İçin Rehber. Çevirenler Ali Benli ve M. Cüneyt Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
Gardiner, Noah Daedalus. “Esotericism in a Manuscript Culture: Aḥmad Al- Būnī and His Readers Through The Mamlūk Period.” Doktora tezi, University of Michigan, 2014.
Garrett, Robert. “Recollections of a Collector.” The Princeton University Library Chronicle 10, sy. 3 (Nisan 1949): 103-116.
Görke, Andreas ve Konrad Hirschler, “Introduction: Manuscript Notes as Documentary Sources.” Manuscript Notes as Documentary Sources içinde, 9-20. Würzburg: Ergon Verlag, 2012.
Gürer, Dilaver. Abdülkâdir Geylânî: Hayatı, Eserleri ve Görüşleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2016.
Hirschler, Konrad. A Monument to Medieval Syrian Book Culture: The Library of Ibn ʿAbd al-Hādī. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2020.
Hirschler, Konrad. Medieval Damascus: Plurality and Diversity in an Arabic Library: The Ashrafiya Library Catalogue. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2016.
Hirschler, Konrad. The Written Word in the Medieval Arabic Lands: A Social and Cultural History of Reading Practices. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2012.
İbn Hacer el-Askalânî. ed-Dürerü’l-Kâmine fî A’yâni’l-Mi’eti’s-Sâmine. 6 Cilt. Hayrâbâd: Dâiretü’l-Ma’ârif el-Osmaniyye, 1392-1396/1972-1976.
İbn Hamîs el-Mevsilî. Menâkıbü’l-Ebrâr ve Mehâsinü’l-Ahyâr fî Tabakâti’s- Sûfiyye. Tahkik Sa’îd Abdülfettâh. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
İbn Kâdî Şühbe. Tabakâtü’ş-Şâfi’iyye. Hazırlayan Abdülalîm Hân. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1407 [1987].
İbnü’l-Cezerî. Gâyetü’n-Nihâye f î Tabakâti’l-Kurrâ. Tahkik Cemâlüddîn Muhammed Şeref ve Mecdî Fethî es-Seyyid. Tanta: Dârü’s-Sahâbe li’t-Türâs, 2009.
İpek, Nimet ve Serra Bostan. “Zarfın Ehemmiyeti: Süheyl Ünver’in Yazma Kitap Kılavuzu Adlı Eseri ve Yazmaların Kataloglanmasına Dair Önerileri.” Kadim, no. 7 (Nisan 2024): 129-156.
İpşirli, Mehmet. “Ahmed Reşid Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 20 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-resid-efendi.
İpşirli, Mehmet. “Taşköprizâde Kemâleddin Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 8 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/taskoprizade- kemaleddin-efendi.
Johnston, Michael, ve Michael Van Dussen. “Introduction: Manuscripts and Cultural History”. The Medieval Manuscript Book: Cultural Approaches içinde, editörler Michael Johnston ve Michael Van Dussen, 1-16. Cambridge: Cambridge University Press, 2015.
Kafadar, Cemal, ve Ahmet T. Karamustafa. “Books on Sufism, Lives of Saints, Ethics, and Sermons”. Treasures of Knowledge: An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/3–1503/4) içinde, editörler Gülru Necipoğlu, Cemal Kafadar ve Cornell H. Fleischer, c. 1, 439-507. Leiden: Brill, 2019.
Kara, Mustafa. Bursa’da Tarikatlar ve Tekkeler. Bursa: Osmangazi Belediyesi, 2017.
Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
Karamustafa, Ahmet T. Tasavvufun Oluşumu. Çeviren Nagihan Doğan. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2017.
Karamustafa, Ahmet T. “Saraydan Tasavvuf Manzaraları: Atûfî’nin Defter-i Kütüb’ündeki Tasavvufî Eserlerin Bir Tasavvuf Tarihçisine Düşündürdükleri”. Osmanlı’da İlm-i Tasavvuf içinde, editörler Ercan Alkan ve Osman Sacid Arı, 49-57. İstanbul: İSAR Yayınları, 2018.
Karatay, Fehmi Ethem. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Arapça Yazmalar Kataloğu. 4 Cilt. İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi Yayınları, 1966.
Karataş, Ali İhsan. “On Altıncı ve On Yedinci Yüzyıllarda Kitapseverler ve Kitapları”. Osmanlı Kitap Koleksiyonerleri ve Koleksiyonları: İtibar ve İhtiras içinde, hazırlayanlar Tülay Artan ve Hatice Aynur, 439- 478. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2022.
Kâtip Çelebi. Keşfü’z-Zünûn an Esâmi’l-Kütüb ve’l-Fünûn. Hazırlayanlar Şerefettin Yaltkaya ve Rifat Bilge. 2 Cilt. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1971.
Kavak, Abdulcebbar. “Şeyh Şemsüddin el-Ahlâtî ve Birîfka Tekkesi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23, sy. 1 (2014): 123-149.
Klemm, Verena. Refaiya 1853: Buchkultur in Damaskus. Schriften aus der Universitätsbibliothek Leipzig 29. Leipzig: Leipziger Universitätsverlag, 2013.
Knysh, Alexander. Tasavvuf Tarihi. Çeviren Nurullah Koltaş. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2020. Kut, Günay ve Nimet Bayraktar. Yazma Eserlerde Vakıf Mühürleri. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
Liebrenz, Boris. “Die Rifāʿīya: Neue Forschungen zur Geschichte einer Familienbibliothek aus dem osmanischen Damaskus”. ed. Thomas Fuchs, Christoph Mackert ve Reinhold Scholl. Das Buch in Antike, Mittelalter und Neuzeit: Sonderbestände der Universitätsbibliothek Leipzig içinde, 265-279. Wiesbaden: Harrassowitz, 2012.
Liebrenz, Boris. “From Leipzig to Damascus: Wetzstein as a Broker of Arabic Prints in Syria.” Manuscripts, Politics and Oriental Studies: Life and Collections of Johann Gottfried Wetzstein (1815-1905) in Context içinde, ed. Boris Liebrenz ve Christoph Rauch, Islamic Manuscripts and Books 19, 323-345. Leiden and Boston: Brill, 2019.
Littmann, Enno, ed. Zeitschrift für Semitistik und verwandte Gebiete. Leipzig: Deutsche Morgenländische Gesellschaft, 1928.
Maas, Paul, Barbara Bordalejo ve Jan Just Witkam. Stemmatik: Tenkitli Metin Neşrinde Soy-Ağacı Yaklaşımı. Derleyen ve çeviren Murteza Bedir. İstanbul: Küre Yayınları, 2011.
Mehmed Nazmî Efendi. Osmanlılarda Tasavvufî Hayat: Halvetîlik Örneği (Hediyyetü’l-İhvân). Hazırlayan Osman Türer. İstanbul: İnsan Yayınları, 2005.
Mehmed Şemseddin. Bursa Dergâhları I-II (Yâdigâr-ı Şemsî). Hazırlayan Mustafa Kara ve Kadir Atlansoy. Bursa: Uludağ Yayınları, 1997.
Memiş, Şerife. “Osmanlı Taşra Toplumu ve Vakıf Kurumu: Kudüs 1703-1831.” Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016.
Mortreuil, Théodore. La Bibliothèque Nationale: son origine et ses accroissements jusqu’à nos jours; notice historique. Paris: Champion, 1878.
Muslu, Ramazan. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf (18. Yüzyıl). İstanbul: İnsan Yayınları, 2021.
Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît (Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi). Hazırlayanlar Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi. 6 cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
Nu’aymî ed-Dımaşkî, Abdülkâdir b. Muhammed. ed-Dâris fî Târîhi’l-Medâris. Tahkik İbrahim Şemseddîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1410 [1990].
Nüveyhiz, Âdil. Muʿcemü’l-Müfessirîn min Sadri’l-İslâm hattâ’l-Asri’l-Hâzır. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü Nüveyhiz es-Sekâfiyye li’t-Te’lîf ve’t- Terceme ve’n-Neşr, 1403/1983.
Ocak, Ahmet Yaşar. “Türkiye Tarihinde Siyasal Otorite ve Sûfî Çevreler: Genel Bir Analitik Bakış (XIII.-XVII. Yüzyıllar).” Osmanlı Sûfiliğine Bakışlar içinde, 71-110. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
Öngören, Reşat. Osmanlılar’da Tasavvuf: Anadolu’da Sûfîler, Devlet ve Ulemâ (XVI. Yüzyıl). İstanbul: İz Yayıncılık, 2012.
Özcan, Tahsin. “Veliyyüddin Cârullah”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 08 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/veliyyuddin- Cârullah.
Öztürk, Zehra. “Osmanlı Döneminde Kıraat Meclislerinde Okunan Halk Kitapları”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5, sy. 9 (2007): 397-422.
Peters, Rudolph. “Resmî Bir Mezhep Olmak Ne Anlama Gelir? Hanefîlik ve Osmanlı Devleti.” Çeviren Tuğrul Kütükcü. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 38 (2021): 395-410.
Quarrell, W. H. ve W. J. C. Quarrell, ed. Oxford in 1710: From The Travels of Zacharias Conrad Von Uffenbach. Oxford: Blackwell, 1928.
Redhouse, J. W. A Turkish and English Lexicon. Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1987.
Roman, Stephan. The Development of Islamic Library Collections in Western Europe and North America. Londra: Mansell, 1990.
Safedî. el-Vâfî bi’l-Vefeyât. Tahkik Ahmed el-Arnavût ve Türkî Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2000.
Saraçoğlu, Tuba Nur. “Kitap ve Sâhibü’l-Kütüb: Cârullah Efendi’nin Siyer ve Tarih Kitapları”. Osmanlı Kitap Kültürü: Cârullah Efendi Kütüphanesi ve Derkenar Notları içinde, editör Berat Açıl, 255-282. İstanbul: İLEM Yayınları, 2015.
Seyyid Muhammed Efendi. Osmanlı Arşiv Belgeleri Işığında Anadolu’da Kâdirîlik ve Kâdirî Tarikatının Muhammediyye Kolu. İstanbul: Ustaoğlu Kitabevi, 2022.
Steingass, Francis J. A Comprehensive Persian-English Dictionary. Londra: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co. Ltd., 1947.
Süyûtî, Celâlüddin. Bugyetü’l-Vu’ât fî Tabakâti’l-Lügaviyyîn ve’n-Nuhât. Nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. 2 cilt. Kahire, 1964.
Şattanûfî, Nûreddîn Alî bin Yusuf. Behcetü’l-Esrâr ve Ma’denü’l-Envâr. Tahkik Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
Şattanûfî, Nûreddîn Alî bin Yusuf. Behcetü’l-Esrâr ve Ma’denü’l-Envâr fî Menâkıbi’l-Bâzi’l-Eşheb. Tahkik Cemâlüddîn Fâlih el-Geylânî. Fas: el-Munazzimetü’l-Mağribiyye, 2013.
Şeşen, Ramazan, Cevat İzgi ve Cemil Akpınar, haz. Köprülü Kütüphanesi Yazmalar Kataloğu. İstanbul: IRCICA, 1986.
Şeyhî Mehmed Efendi. Vekâyi’ü’l-Fuzalâ. Hazırlayan Ramazan Ekinci. 4 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
Takamatsu, Yoichi. “I. Mahmud Döneminde Ayasofya Kütüphanesi ve Koleksiyonu”. Gölgelenen Sultan, Unutulan Yıllar: I. Mahmud ve Dönemi (1730-1754) içinde, editör Hatice Aynur, c. 1, 303-356. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2020.
Tan, M. Nedim. “Abdülkâdir Geylânî ve İbnü’l-Arabî’ye Nispet Edilen Bir Metin: Gavsiyye Risâlesi Üzerine Bir Literatür Değerlendirmesi.” Kocaeli İlahiyat Dergisi 1, sy. 1 (Mayıs 2017): 19-39.
Tanman, M. Baha. “Bursa Tekkesi Mescidi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi içinde, c. 2, 341. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1994.
Tanman, M. Baha. “Resmî Efendi Tekkesi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi içinde, c. 6, 316. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1994.
Tanman, M. Baha. “Resmî Tekkesi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 08 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/resmi-tekkesi.
Taşkömür, Himmet. “Books on Islamic Jurisprudence, Schools of Law and Biographies of Imams from the Hanafi School”. Treasures of Knowledge: An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/3- 1503/4) içinde, editörler Gülru Necipoğlu, Cemal Kafadar ve Cornell H. Fleischer, c. 1, 389-422. Leiden: Brill, 2019.
Taşköprülüzâde Ahmed Efendi. eş-Şakâ’iku’n-Nu’mâniyye fî Ulemâi’d- Devleti’l-Osmaniyye. Hazırlayan Muhammet Hekimoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
Tayşi, Mehmet Serhan. “Ali Emîrî Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 20 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-emiri-efendi.
Tek, Abdurrezzak. “Bursa’da Kâdirî Tekkeleri”. Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 19, sy. 1 (2010): 133-157.
Terzioğlu, Derin. “Sufis in the Age of State-Building and Confessionalization.” The Ottoman World içinde, ed. Christine Woodhead, 86-99. London: Routledge, 2012.
Tuncer, Şaduman. Sultan III. Ahmed: Günlük Yaşantısı, Yakın Çevresi ve Şahsiyeti. İstanbul: Timaş Akademi, 2023.
Uludağ, Süleyman. “Abdülkādir-i Geylânî.” TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 6 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulkadir-i-geylani.
Uşşâkizâde İbrahim Hasîb Efendi. Zeyl-i Şakâ’ik. Hazırlayan Ramazan Ekinci. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
Üçer, İbrahim Halil. “Yazının Ufku, Kayıtların Dili: İslâm Dünyasında Yazı Kültürü ve Cârullah Efendinin Notları”. Osmanlı Kitap Kültürü: Cârullah Efendi Kütüphanesi ve Derkenar Notları içinde, editör Berat Açıl, 49-66. İstanbul: İLEM Yayınları, 2015.
Ünver, Süheyl. “İkinci Sultan Bayezid’in Edirne’deki Vakıf Kitaplarına Dair”. Vakıflar Dergisi 4 (1958): 103-106.
Ünyay Açıkgöz, Fatma. “154 Numaralı Pîşkeş Defterine Göre Padişah ve Şehzadelere Takdim Edilen İlmî Kitaplar (1675).” Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9/3 (01 Aralık 2019): 155-168.
Ünyay Açıkgöz, Fatma. “XVII. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Hediye ve Hediyeleşme (Padişahlara Sunulan ve Padişahların Verdiği Hediyeler Üzerine Bir Araştırma).” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2012.
Vankulu Mehmed. Vankulu Lügati. Hazırlayan Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi. 2 cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
Vassâf, Osmanzâde Hüseyin. Sefîne-i Evliyâ. Hazırlayanlar Mehmet Akkuş ve Ali Yılmaz. 5 Cilt. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2015.
Yâkût el-Hamevî. Mu’cemü’l-Büldân. 5 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1977.
Yavuz, Yusuf Şevki. “Mestçizâde Abdullah Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 08 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/mestcizade- abdullah-efendi.
Yavuz, Yusuf Şevki. “Taşköprizâde Ahmed Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 08 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ taskoprizade-ahmed-efendi.
Yazar, Sadık. “Anadolu Sahası Klâsik Türk Edebiyatında Tercüme ve Şerh Geleneği.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.
Yazar, Sadık. “İslam Düşünce Geleneğinde Metin Üretim Türleri.” İslam Düşünce Atlası. Erişim 24 Şubat 2026. https://islamdusunceatlasi.org/ booksmap#.
Yılmaz, Okan Kadir, haz. İSAM Tahkikli Neşir Kılavuzu. İstanbul: İSAM Yayınları, 2018. Zirikli, Hayreddîn. el-A‘lâm. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Malâyîn, 2002.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı, Tasavvuf

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Murathan Atay ^*
0000-0001-5998-3089
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

30 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

16 Şubat 2026

Kabul Tarihi

15 Nisan 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 2 Sayı: 1

IZ

https://izlik.org/JA38CJ77PP

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Atay, M. (2026). Bir Menâkıbnâmenin Sergüzeşti: Behcetü’l-Esrâr Nüshalarının XIII-XIX. Yüzyıllar Arasında İslam Dünyası ve Avrupa’daki Dolaşımı. Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi, 2(1), 59-157. https://izlik.org/JA38CJ77PP

AMA

1.Atay M. Bir Menâkıbnâmenin Sergüzeşti: Behcetü’l-Esrâr Nüshalarının XIII-XIX. Yüzyıllar Arasında İslam Dünyası ve Avrupa’daki Dolaşımı. Yazmabilim. 2026;2(1):59-157. https://izlik.org/JA38CJ77PP

Chicago

Atay, Murathan. 2026. “Bir Menâkıbnâmenin Sergüzeşti: Behcetü’l-Esrâr Nüshalarının XIII-XIX. Yüzyıllar Arasında İslam Dünyası ve Avrupa’daki Dolaşımı”. Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi 2 (1): 59-157. https://izlik.org/JA38CJ77PP.

EndNote

Atay M (01 Eylül 2026) Bir Menâkıbnâmenin Sergüzeşti: Behcetü’l-Esrâr Nüshalarının XIII-XIX. Yüzyıllar Arasında İslam Dünyası ve Avrupa’daki Dolaşımı. Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi 2 1 59–157.

IEEE

[1]M. Atay, “Bir Menâkıbnâmenin Sergüzeşti: Behcetü’l-Esrâr Nüshalarının XIII-XIX. Yüzyıllar Arasında İslam Dünyası ve Avrupa’daki Dolaşımı”, Yazmabilim, c. 2, sy 1, ss. 59–157, Eyl. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA38CJ77PP

ISNAD

Atay, Murathan. “Bir Menâkıbnâmenin Sergüzeşti: Behcetü’l-Esrâr Nüshalarının XIII-XIX. Yüzyıllar Arasında İslam Dünyası ve Avrupa’daki Dolaşımı”. Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi 2/1 (01 Eylül 2026): 59-157. https://izlik.org/JA38CJ77PP.

JAMA

1.Atay M. Bir Menâkıbnâmenin Sergüzeşti: Behcetü’l-Esrâr Nüshalarının XIII-XIX. Yüzyıllar Arasında İslam Dünyası ve Avrupa’daki Dolaşımı. Yazmabilim. 2026;2:59–157.

MLA

Atay, Murathan. “Bir Menâkıbnâmenin Sergüzeşti: Behcetü’l-Esrâr Nüshalarının XIII-XIX. Yüzyıllar Arasında İslam Dünyası ve Avrupa’daki Dolaşımı”. Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi, c. 2, sy 1, Eylül 2026, ss. 59-157, https://izlik.org/JA38CJ77PP.

Vancouver

1.Murathan Atay. Bir Menâkıbnâmenin Sergüzeşti: Behcetü’l-Esrâr Nüshalarının XIII-XIX. Yüzyıllar Arasında İslam Dünyası ve Avrupa’daki Dolaşımı. Yazmabilim [Internet]. 01 Eylül 2026;2(1):59-157. Erişim adresi: https://izlik.org/JA38CJ77PP