استخدام قاموس تحفة شهيدي لتدريب المترجمين البولنديين في القرنين السابع عشر والثامن عشر

Öz

تهدف هذه المقالة إلى توضيح مدى شيوع استخدام قاموس تحفة شهيدي في بولندا خلال القرنين السابع عشر والثامن عشر، وتحديد مستخدميه والغرض من استخدامه، وتقديم الأدلة الداعمة لذلك.

خلال الفترة المدروسة، هيمن مترجمو اللغات الشرقية على مجال الدراسات الشرقية البولندية، وكان بعضهم قد تلقى تعليماً متيناً في إسطنبول، وكانوا على دراية بالأدب الذي كان أساسياً لطلاب المدارس العثمانية. أُدرج معجم الشعر الفارسي-التركي "تحفة شهيدي" ضمن قائمة القراءات المدرسية الإلزامية، وقدّم مفردات فارسية أساسية، وعالم مثنوي جلال الدين الرومي، وقواعد الشعر. تعلّم المترجمون البولنديون اللغة التركية العثمانية باستخدام "تحفة شهيدي"، كما اقتبسوا مقتطفات منه في ترجماتهم.

تُقدّم هذه المقالة لمحة عامة عن مدى توفّر "تحفة شهيدي" وتداوله بين المترجمين والمستشرقين البولنديين خلال القرنين السابع عشر والثامن عشر، استنادًا بشكل أساسي إلى المخطوطات المحفوظة في مكتبات بولندا وألمانيا (مكتبة ولاية وجامعة دريسدن الساكسونية، ومكتبة الأمراء تشارتوريسكي في كراكوف، ومكتبة جامعة وارسو، ومكتبة جامعة فروتسواف، ومكتبة بلدية بوزنان العامة(.

مكتبة ولاية وجامعة دريسدن الساكسونية (SLUB)، ومكتبة الأمراء تشارتوريسكي في كراكوف، ومكتبة جامعة وارسو، ومكتبة جامعة فروتسواف، ومكتبة بلدية بوزنان العامة. سبق أن درس باحثون مثل نيل أو. بالابيك، وبول بابينسكي، ومنير دركيتش، وأحمد زيلدزيتش، انتشار نسخ من قاموس تحفة شهيدي في أوروبا (النمسا، وبريطانيا العظمى) والبوسنة العثمانية؛ إلا أن وجود قاموس شهيدي وانتشاره في بولندا يُوصف هنا لأول مرة. وتخلص الدراسة إلى أن قاموس تحفة شهيدي كان يُستخدم بانتظام في ممارسات المترجمين والمستشرقين البولنديين خلال القرنين السابع عشر والثامن عشر.

Anahtar Kelimeler

• قاموس تحفة شهيدي
• اللغة الفارسية
• بولندا
• المخطوطات
• المترجمون

17. ve 18. Yüzyıllarda Polonyalı Tercümanlar ve Oryantalistlerin Uygulamalarında Tuḥfe-i Şāhidī Sözlüğünün Kullanımı

Öz

Bu makalenin amacı, Tuḥfe-i Şāhidī sözlüğünün 17. ve 18. yüzyıllarda Polonya’da ne ölçüde yaygın olduğunu, kimler tarafından ve hangi amaçlarla kullanıldığını kanıtlarıyla ortaya koymaktır. İncelenen dönemde Polonya’daki Şarkiyat çalışmaları alanına, bazıları İstanbul’da köklü bir eğitim almış ve Osmanlı medreselerinde öğrenim gören öğrencilerin eğitiminde temel öneme sahip eserleri yakından tanıyan Doğu dilleri tercümanları hâkimdi. Farsça-Türkçe manzum bir sözlük olan Tuḥfe-i Şāhidī, medreselerde okunması zorunlu eserler arasında yer alıyor; öğrencilere temel Farsça söz varlığını, Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî’sinin dünyasını ve nazım kurallarını tanıtıyordu. Polonyalı dragomanlar, Osmanlı Türkçesini öğrenirken Tuḥfe-i Şāhidī’den yararlanıyor ve kendi çevirilerinde sözlükten alıntılara da yer veriyorlardı. Bu makale, esas olarak Polonya ve Almanya’daki kütüphanelerde bulunan yazma eserlere dayanarak, Tuḥfe-i Şāhidī’nin 17. ve 18. yüzyıllar boyunca Polonyalı dragomanlar tarafından kullanımına ilişkin genel bir değerlendirme sunmaktadır. Söz konusu yazmalar Dresden Saksonya Eyalet ve Üniversite Kütüphanesi (SLUB), Kraków Prens Czartoryski Kütüphanesi, Varşova Üniversitesi Kütüphanesi, Wrocław Üniversitesi Kütüphanesi ve Poznań Belediye Halk Kütüphanesi koleksiyonlarında bulunmaktadır. Tuḥfe-i Şāhidī’nin Avrupa (Avusturya, Birleşik Krallık) ve Osmanlı Bosnası’ndaki dolaşımı daha önce Nil Ö. Palabıyık, Paul Babinski, Munir Drkić ve Ahmed Zildžić gibi araştırmacılar tarafından ele alınmıştır; ancak Şāhidī sözlüğünün Polonya’daki varlığı ve yayılması ilk kez bu çalışmada anlatılmaktadır. Araştırmanın sonuçlarına göre, Tuḥfe-i Şāhidī sözlüğünün 17. ve 18. yüzyıllarda Polonyalı tercümanların ve oryantalistlerin uygulamaları için düzenli olarak kullanıldığı sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tuḥfe-i Şāhidī Sözlüğü
• Farsça
• Polonya
• El Yazmaları
• Tercümanlar

The Tuḥfe-i Şāhidī Dictionary in Practice of Polish Dragomans and Orientalists in the 17th and 18th Centuries

Öz

The purpose of this article is to demonstrate how popular the Tuḥfe-i Şāhidī dictionary was in Poland during the 17th and 18th centuries, who used it, and for what purpose, and to provide evidence to support this. During the period under consideration, the field of Polish Oriental studies was dominated by translators of Oriental languages, some of whom had received a solid education in Istanbul and were familiar with the literature that was fundamental to students in Ottoman medreses. The Persian-Turkish verse dictionary Tuḥfe-i Şāhidī was included in the list of required medrese readings and introduced basic Persian vocabulary, the world of Jalāl ad-Dīn Rūmī’s Masnāvī, and the rules of versification. Polish dragomans learned the Ottoman Turkish language using the Tuḥfe-i Şāhidī and also quoted excerpts from the dictionary in their own translations. This article provides an overview of the availability and circulation of Tuḥfe-i Şāhidī among Polish dragomans and orientalists throughout the 17th and 18th centuries, primarily based on manuscript materials held in libraries in Poland and Germany (The Saxon State and University Library Dresden (SLUB), the Princes Czartoryski Library in Kraków, the University of Warsaw Library, the Wrocław University Library, and the Poznań Public Municipal Library). The circulation of copies of Tuḥfe-i Şāhidī in Europe (Austria, Great Britain) and Ottoman Bosnia has previously been examined by researchers such as Nil Ö. Palabıyık, Paul Babinski, Munir Drkić and Ahmed Zildžić; however, the presence and circulation of Şāhidī’s dictionary in Poland is described here for the first time. The study concludes that the Tuḥfe-i Şāhidī was regularly used in practice of Polish dragomans and orientalists in the 17th and 18th centuries.

Anahtar Kelimeler

• Tuḥfe-i Şāhidī Dictionary
• Persian Language
• Poland
• Manuscripts
• Dragomans

Kaynakça

1. Poznań Public Municipal Library, Sygn. 320
2. The Princes Czartoryski Library in Kraków: BCzart.607
3. The Saxon State and University Library Dresden (SLUB):
4. Mscr.Dresd.Ea.8
5. Mscr.Dresd.Ea.133
6. Mscr.Dresd.Ea.134 (The Digital Collections of the SLUB: http://digital.slubdresden.de/id1796835706)
7. Mscr.Dresd.Ea.221
8. Mscr.Dresd.Ea.235

9. University of Warsaw Library Sygn. 1072
10. Wrocław University Library Ms. Or. I 155
11. Ali Ufkî Bey, Saray-ı Enderun: Topkapı Sarayı’nda Yaşam, (İstanbul: Kitap Yayınevi, 2020).
12. Arslan, Ceyhun C., The Ottoman Canon and the Construction of Arabic and Turkish Literatures, (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2025).
13. Averbek, Güler Doğan, “Anadolu Sahasında Müstakil Bir Tür Olarak Manzum Sözlükler (Tuhfeler)”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 23 (2019), 62-83.
14. Aytan, Talat, “Tuhfe-i Şâhidî”, Türk Maarif Ansiklıpedisi, https:// turkmaarifansiklopedisi.org.tr/tuhfe-i-sahidi.
15. Babinski, Paul, “Ottoman Philology and the Origins of Persian Studies: The Gulistān’s Orientalist Readers”. Lias 46/2 (2019), 233-315.
16. Boz, Erdoğan, “Farsça-Türkçe ilk Manzum Sözlük Tuhfe-i Hüsami’nin Bursa (İneybey) Nüshası”. Osmanlı Bursası’nda Dil-Kültür ve Edebiyat Bilgi Şöleni (Bursa: Bursa Kültür Sanat ve Turizm Tic. A, 2013), 69-74.
17. Clodius, Johann Christian, Compendium lexicon latino turcico germanicum, (Leipzig: Wolffgangus Deer, 1730); https://books.google.lt/ books?id=Yd9GOAAACAAJ&hl=ru&pg=PP40#v=onepage&q&f=false
18. Drkić, Munir, Zildžić, Ahmed, Carstvo teksta: Tuḥfe-i Šāhidī i njegova upotreba u osmanskoj Bosni, (Sarajevo: Gazi Husrev-begova biblioteka u Sarajevu, 2024).
19. Drkić, Munir, Zildžić, Ahmed, “A Transottoman Text and Linguistic Ecology: Manuscripts of The Tuḥfe-i Şāhidī in Ottoman Bosnia”. Yazmabilim 1/1 (2025), 65-88.
20. Fisher, Carole G., Fisher, Alan W., “Topkapı Sarayı in the Mid- Seventeenth Century: Bobovi’s Description”. Archivum Ottomanicum 10 (1985 [1987]), 5-81.
21. Fleischer, Henricus Orthobius, Ebert, Friedrich Adolph, Catalogus Codicum Manuscriptorum Orientalium Bibliothecae Regiae Dresdensis, (Leipzig: Fr. Chr. Wilh. Vogel, 1831).
22. Gačanin, Sabaheta, “The Persian Literary Tradition in Ottoman Bosnia and Its Environs”, Journal of Persianate Studies 15 (2022), 85-120.
23. İmamoğlu, Ahmet Hilmi, Farsça-Türkçe Manzum Sözlükler ve Şâhidî’nin Sözlüğü (İnceleme-Metin), (Muğla: Muğla Üniversitesi Yayınları, 2004).
24. Inan, Murat Umut, “Imperial Ambitions, Mystical Aspirations: Persian Learning in the Ottoman World”, The Persianate World: The Frontiers of an Eurasian Lingua Franca, Nile Green (ed.), (Oakland: University of California Press, 2019), 75-92.
25. Kılıç, Atabey, “Türkçe-Farsça Manzum Sözlüklerden Tuhfe-i Şâhidî (Metin)”. Turkish Studies 2/4 (2007), 516-548.
26. Kłagisz, Mateusz M., Rusek-Kowalska, Renata, “The Dragoman and the Scholar: Two Polish Translations of Saʿdi’s Golestān”. Iranian Studies 52/5-6 (2019), 761-783.
27. Korzeniowski, Józef, Catalogus Codicum Manuscriptorum Musei Principum Czartoryski Cracoviensis, vol. 1, (Kraków: Officina Universitatis Jagellonicae, 1887-1893).
28. Majda, Tadeusz, Katalog rękopisów tureckich i perskich, (Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967).
29. Otwinowski, Samuel, Perska Księga na polski język przełożona od Jmci Pana Samuela Otwinowskiego sekretarza J. Kr. Mci nazwana Giulistan to jest Ogród Różany z dawnego rękopisu wydał Dr. I. Janicki, (Warsaw: Drukarnia Ziemkiewicza i Nowakowskiego, 1879).
30. Palabıyık, Nil Ö., Silent Teachers: Turkish Books and Oriental Learning in Early Modern Europe, 1544–1669, (London: Routledge, 2023).
31. Reychman, Jan, „Tłumacze języków wschodnich w Polsce”, part 2. Przegląd Orientalistyczny 1 (1949), 83-90.
32. Reychman, Jan, Znajomość i nauczanie języków orientalnych w Polsce XVIII w., (Wrocław: Drukarnia Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, 1950).
33. Sabev, Orlin, The Müteferrika Press: Arabic Typography in an Ottoman Context, Early Arabic Printing in the East, vol. 5 (Berlin: De Grutyer, 2025).
34. Tanç, Nilüfer, “Tuhfe-i Şâhidî”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tuhfe-i-sahidi-sahidi.
35. Uzun, Kadir, “Manzum Sözlükler Bize Ne Anlatır?”, Türk Dili 833 (2021), 72-79.
36. Verburg, Antoinette C., “The Tuḥfe-i Şāhidī: A Sixteenth-Century Persian-Ottoman Dictionary in Rhyme”. Archivum Ottomanicum 15 (1997), 5-87.
37. Владимир Александрович Гордлевский, “Рукописи Восточного музея г. Ялты”. Избранные сочинения, Т. 4, (Москва: Наука, 1968).