Bir Müellifin İzinde: Şeyhzâde İsmail Efendi ve Risâletü’l-İmkân’

Abdurrahman Beşikci

EN AR TR

Tracing an Author: Şeyhzāde İsmāʿīl Efendī and the Risālat al-Imkān

Öz

This study aims to identify the author of Risālat al-Imkān, a treatise composed within the context of the debates on “possibility” in the eighteenth-century Ottoman scholarly tradition. Since the identity of Şeyhzāde İsmāʿīl Efendi cannot be clearly established from the classical biographical sources, the present study investigates this question on the basis of the only extant manuscript preserved in the Esad Efendi Collection. To this end, the available biographical sources are examined alongside the codicological evidence provided by the manuscript. Five possible candidates are considered: (i) Şeyhzāde İsmāʿīl Ağa, (ii) Şeyhzāde İsmāʿīl Paşa, (iii) İsmāʿīl al-Konevī, (iv) İsmāʿīl Gelenbevī, and (v) Şeyhzāde İsmāʿīl Efendi, the mudarris of the Papazoğlu Dār al-Ḥadīth. Although İsmāʿīl Gelenbevī initially appears to be the strongest candidate owing to his title “Şeyhzāde” and his writings on the subject of imkān, the evidence presented in this study demonstrates that Şeyhzāde İsmāʿīl Efendi and İsmāʿīl Gelenbevī were two distinct individuals. Furthermore, the ownership records, colophon, and marginal annotations contained in the manuscript suggest that the treatise circulated within scholarly circles in Istanbul, was preserved in the libraries of prominent scholars, and was used in madrasa instruction. Taken together, these findings indicate that the most plausible author of Risālat al-Imkān is Şeyhzāde İsmāʿīl Efendi, the mudarris of the Papazoğlu Dār al-Ḥadīth.

Anahtar Kelimeler

Teşekkür

I would like to express my gratitude to Prof. Dr. Mehmet Kalaycı for his valuable contributions to the final form of this study, and to my brother Dr. M. Necmeddin Beşikci for his guidance throughout the process.

في أثر مؤلِّف: الشيخ زاده إسماعيل أفندي ورسالة الإمكان

Öz

تهدف هذه الدراسة إلى تحديد هوية مؤلف رسالة الإمكان، وهي رسالة أُلِّفت في سياق النقاشات الدائرة حول مسألة الإمكان في التقليد العلمي العثماني خلال القرن الثامن عشر الميلادي. ولما كانت المصادر البيوغرافية (كتب الطبقات والتراجم) الكلاسيكية لا تقدم تعريفًا واضحًا عن الشيخ زاده إسماعيل أفندي، فإن الدراسة الحالية تبحث في هذه المسألة اعتمادا على النسخة الخطية الوحيدة المحفوظة ضمن مجموعة أسعد أفندي. وتحقيقًا لهذه الغاية، فحصت معطيات كتب الطبقات والتراجم المعاصرة مع الأدلة الكوديكولوجية المستفادة من المخطوطة، وقد أخذ في الحسبان خمسة مرشحين محتملين، وهم: (1) الشيخ زاده إسماعيل آغا، (2) الشيخ زاده إسماعيل باشا، (3) إسماعيل القونوي، (4) إسماعيل الكلنبوي، و(5) الشيخ زاده إسماعيل أفندي، مدرس دار الحديث التابعة لمدرسة باباز أوغلي.

وعلى الرغم من أن إسماعيل الكلنبوي يبدو في البداية المرشح الأقوى نظرا للقبه "الشيخ زاده" ومؤلفاته في مباحث الإمكان، إلا أن الأدلة التي تقدمها هذه الدراسة تثبت أن الشيخ زاده إسماعيل أفندي وإسماعيل الكلنبوي شخصيتان مختلفتان تماما، كما أن قيود التملك وحرود المتن والحواشي الواردة على طرر المخطوطة تكشف عن أن الرسالة تداولتها الأوساط العلمية بإستانبول، وحفظت في مكتبات كبار العلماء، واستُخدمت في التدريس المدرسي. وبناءً على مجمل هذه النتائج، تخلص الدراسة إلى أن المؤلف الأكثر ترجيحا لـرسالة الإمكان هو الشيخ زاده إسماعيل أفندي، مدرس دار الحديث التابعة لمدرسة باباز أوغلي.

Anahtar Kelimeler

Bir Müellifin İzinde: Şeyhzâde İsmail Efendi ve Risâletü’l-İmkân’

Öz

Bu çalışma, 18. yüzyıl Osmanlı ilmiyesinde imkân tartışmaları bağlamında kaleme alınan Risâletü’l-İmkân adlı eserin müellifi Şeyhzâde İsmail Efendi’nin kimliğini tespit etmeyi amaçlamaktadır. Klasik biyografik kaynaklarda kimliği açık biçimde belirlenemeyen Şeyhzâde İsmail Efendi, eserin Esad Efendi Koleksiyonu’nda bulunan yazma nüshası esas alınarak incelenmiştir. Bu çerçevede dönemin biyografik kaynakları ve yazma nüshadaki veriler birlikte değerlendirilmiş; (i) Şeyhzâde İsmail Ağa, (ii) Şeyhzâde İsmail Paşa, (iii) İsmail Konevî, (iv) İsmail Gelenbevî ve (v) Papazoğlu Dârülhadîsi müderrisi Şeyhzâde İsmail Efendi olmak üzere beş muhtemel müellif üzerinde durulmuştur. Özellikle “Şeyhzâde” lakabını taşıması ve imkân meselesine dair eserleri sebebiyle İsmail Gelenbevî güçlü bir aday olarak görünmekle birlikte, çalışmada ortaya konulan veriler ışığında, Şeyhzâde İsmail Efendi ile İsmail Gelenbevî’nin farklı şahsiyetler olduğunu göstermektedir. Ayrıca nüshadaki temellük, istinsah ve derkenar kayıtları, eserin İstanbul merkezli ilmî çevrelerde dolaşıma girdiğini, dönemin önde gelen âlimlerinin kütüphanelerinde yer aldığını ve medrese derslerinde kullanıldığını izlenimini vermektedir. Bütün bu veriler birlikte değerlendirildiğinde, Risâletü’l-İmkân müellifinin Papazoğlu Dârülhadîsi müderrisi Şeyhzâde İsmail Efendi olduğu yönündeki ihtimalin diğer adaylara nazaran daha güçlü olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Teşekkür

Çalışmanın son halini bulmasındaki değerli katkıları sebebiyle Prof. Dr. Mehmet Kalaycı’ya ve süreç içerisindeki yönlendirmeleri sebebiyle abim Dr. M. Necmeddin Beşikci’ye teşekkürü bir borç bilirim.

Kaynakça

Akgüç, Ahmet. “İsmail Gelenbevi’de Varlık Düşüncesi EK-1: Gelenbevî’nin Miftahu Babi’l-Müveccihât Adlı Eserinin Tahkiki”. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2006.
Ayaz, Kadir. Hadis İlimlerinin Tedrîsâtı Açısından Osmanlı Dârulhadisleri. (İstanbul) XLVII (2016): 39-68.
Baga, Elif. “Şekerzâde Feyzullah Sermed”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, Dijital. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2025.
Beşikci, Abdurrahman. “Şemsiyye Varken Burhân’a Ne Hâcet?” İçinde Bir İlim Merkezi Olarak İstanbul İİ – Fetihten Tanzimat’a Osmanli’da Dinî Düşünce, 1. bs. Ensar Yayınları, 2025.
Esad Efendi. “Dîvân-ı Esad”. Türkiye Yazma Eserler Kurumu, t.y. Esad Efendi.
Gelenbevî, İsmâîl. Risâletu’l-İmkân el-Müsemma bi Miftâhi babi’l- müveccehât. Dâru’l-Asleyn, 2017.
Gelenbevî, İsmâîl. “Risâletü’l-İmkân”. Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 1187. Fatih.
Gölçük, Şerafettin, ve Metin Yurdakur. “İsmâîl Gelenbevî”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, 1. bs., c. 13. TDV İSAM Yayınları, 1996.

İpşirli, Mehmet. “Arapzâde Mehmed Ârif Efendi”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, 1. bs., c. 3. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
İpşirli, Mehmet. “Atâullah Mehmed Efendi, Topal”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, 1. bs., c. 4. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
Kayyâs, Muhammed Âmidî. “Mecmûâ İçinde: Risâletü’l-İmkân”. Türkiye Yazma Eserler Kurumu, t.y. Süleymaniye.
Kayyâs, Muhammed Âmidî. “Seyfu’n-Nutk”. Türkiye Yazma Eserler Kurumu, t.y. Beyazıt.
“Mecmûa”. Türkiye Yazma Eserler Kurumu, t.y. Aşir Efendi.
“Mecmûa”. Türkiye Yazma Eserler Kurumu, t.y. Esad Efendi.
Mehmed Tahir, Bursalı. Osmanlı Müellifleri. C. 1. Meral Yayınevi, t.y.
Papazoğlu Dar-ı Hadisi’nin Şeyhzade İsmail’e tevcihi”, Osmanlı Arşiv Belgesi, 07 Ekim 1144 (Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, 126 - 9187).
Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmanî. 1. bs. C. 1, editör Nuri Akbayar. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
Yılmazer, Ziya. “Esad Efendi, Sahaflar Şeyhi”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, 1. bs., c. 11. TDV İSAM Yayınları, 1995.
Yücel, Ekrem. “Dâru’l-Hadislerin Müfredatı ve Eğitimi”. İçinde Anadolu’da Hadis Geleneği ve Dâru’l-Hadisler, 1. bs. Çankırı Belediyesi, 2011.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İslam Araştırmaları (Diğer)

Bölüm

Araştırma Notu

Yazarlar

Abdurrahman Beşikci ^*
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

30 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

2 Mayıs 2026

Kabul Tarihi

20 Eylül 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 2 Sayı: 1

IZ

https://izlik.org/JA77DH73EE

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Beşikci, A. (2026). Bir Müellifin İzinde: Şeyhzâde İsmail Efendi ve Risâletü’l-İmkân’. Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi, 2(1), 243-272. https://izlik.org/JA77DH73EE

AMA

1.Beşikci A. Bir Müellifin İzinde: Şeyhzâde İsmail Efendi ve Risâletü’l-İmkân’. Yazmabilim. 2026;2(1):243-272. https://izlik.org/JA77DH73EE

Chicago

Beşikci, Abdurrahman. 2026. “Bir Müellifin İzinde: Şeyhzâde İsmail Efendi ve Risâletü’l-İmkân’”. Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi 2 (1): 243-72. https://izlik.org/JA77DH73EE.

EndNote

Beşikci A (01 Eylül 2026) Bir Müellifin İzinde: Şeyhzâde İsmail Efendi ve Risâletü’l-İmkân’. Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi 2 1 243–272.

IEEE

[1]A. Beşikci, “Bir Müellifin İzinde: Şeyhzâde İsmail Efendi ve Risâletü’l-İmkân’”, Yazmabilim, c. 2, sy 1, ss. 243–272, Eyl. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA77DH73EE

ISNAD

Beşikci, Abdurrahman. “Bir Müellifin İzinde: Şeyhzâde İsmail Efendi ve Risâletü’l-İmkân’”. Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi 2/1 (01 Eylül 2026): 243-272. https://izlik.org/JA77DH73EE.

JAMA

1.Beşikci A. Bir Müellifin İzinde: Şeyhzâde İsmail Efendi ve Risâletü’l-İmkân’. Yazmabilim. 2026;2:243–272.

MLA

Beşikci, Abdurrahman. “Bir Müellifin İzinde: Şeyhzâde İsmail Efendi ve Risâletü’l-İmkân’”. Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi, c. 2, sy 1, Eylül 2026, ss. 243-72, https://izlik.org/JA77DH73EE.

Vancouver

1.Abdurrahman Beşikci. Bir Müellifin İzinde: Şeyhzâde İsmail Efendi ve Risâletü’l-İmkân’. Yazmabilim [Internet]. 01 Eylül 2026;2(1):243-72. Erişim adresi: https://izlik.org/JA77DH73EE