Yūsuf al-Shirbīnī and His Manuscript Legacy: A Documentary Study of His Life, Literary Output and Role in the Copying and Circulation of Books

Öz

This study examines the figure of the Egyptian man of letters Yūsuf al-Shirbīnī (11th century AH / 17th century CE), one of the prominent authors of humorous and social literature in the Ottoman period, whose biographical information has remained scattered across classical sources and modern studies. It aims to reconstruct his intellectual and literary biography through an extensive manuscript-based investigation of his works, copied manuscripts, and ownership records, while tracing his extant literary, juridical, and linguistic writings. The research is based on the examination of a large number of manuscripts preserved in Arab and European libraries and seeks to identify previously unknown or insufficiently studied texts attributed to al-Shirbīnī. It also examines his activities as a copyist and book owner, his scholarly and cultural relations with figures of his period, and his role in the circulation of literary and popular texts. The study shows that al-Shirbīnī’s writings combine seriousness and humor, Classical Arabic and the vernacular, and authorship and manuscript production. It also examines his manuscripts as textual and historical materials that contribute to the study of aspects of intellectual and social life in Ottoman Egypt. The research has yielded several concrete findings, most notably the identification of an autograph copy of his work al-Nawādir; the demonstration that the Birmingham manuscript of Hazz al-Quḥūf bi-Sharḥ Qaṣīd Abī Shādūf is the closest among the extant copies to the archetype; the distinction between Yūsuf al-Shirbīnī and his brother ʿAbd alJawwād, whose identities have been confused in some sources; and the correction of al-Shirbīnī’s date of death to a date before the end of Dhū al-Ḥijjah 1128 AH / 1716 CE. These findings contribute to establishing a more accurate documentary basis for al-Shirbīnī’s biography and works, reassessing his position in the history of Arabic literature, and clarifying his relationship with manuscript culture through authorship, copying, ownership, and the circulation of books.

Anahtar Kelimeler

• Yūsuf al-Shirbīnī
• Ottoman Egypt
• Arabic manuscripts
• humorous literature
• textual editing

Yūsuf al-Shirbīnî ve Yazma Eser Mirası: Hayatı ve Edebî Üretimine Dair Birincil Kaynaklara Dayalı Bir İnceleme

Öz

Bu araştırma, Osmanlı döneminde (XI. hicrî / XVII. yüzyıl) yaşamış Mısırlı edebiyatçı Yûsuf eş-Şirbînî’nin şahsiyetini ele almaktadır. Hayatı hakkındaki bilgiler klasik kaynaklar ve modern çalışmalar arasında dağınık bir şekilde bulunan Şirbînî’nin ilmî ve edebî biyografisini yeniden ortaya koymayı amaçlayan bu çalışma, eserleri, istinsah ettiği nüshalar ve mülkiyet kayıtları üzerine yapılan kapsamlı bir yazma eser incelemesine dayanmakta; ayrıca günümüze ulaşan edebî, fıkhî ve dil alanındaki eserlerini takip etmektedir. Araştırma, Arap ve Avrupa kütüphanelerinde muhafaza edilen çok sayıdaki yazma nüshanın incelenmesine dayanmakta ve Şirbînî’ye ait daha önce bilinmeyen veya yeterince ele alınmamış metinleri tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bunun yanında Şirbînî’nin müstensih ve kitap sahibi olarak faaliyetleri, dönemindeki ilim ve kültür çevreleriyle ilişkileri ve edebî ve halk anlatılarının dolaşımındaki rolü incelenmektedir. Çalışma, Şirbînî’nin edebî üretiminin ciddiyet ile mizahı, fasih (klasik) Arapça ile halk dilini (âmmice), telif ve tedvin faaliyetlerini bir arada barındıran çok katmanlı bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca onun yazmalarını, Osmanlı Mısırı’ndaki entelektüel ve toplumsal hayatın bazı yönlerini incelemeye imkân sağlayan metinsel ve tarihî malzemeler olarak değerlendirmektedir. Araştırma sonucunda ulaşılan başlıca bulgular arasında, Nevâdir adlı eserin müellif hattıyla yazılmış bir nüshasının tespit edilmesi; Hazzü’l-kuhûf bi-şerhi kasîdi Ebî Şâdûf adlı eserin Birmingham nüshasının mevcut nüshalar içinde ana nüshaya en yakın nüsha olduğunun ortaya konulması; bazı kaynaklarda karışan Yûsuf eş-Şirbînî ile kardeşi Abdülcevâd’ın birbirinden ayrılması ve Şirbînî’nin vefat tarihinin 1128/1716 yılı Zilhicce ayının sonundan önce olduğunun belirlenmesi yer almaktadır. Bu sonuçlar, Şirbînî’nin biyografisine ve eserlerine ilişkin bilgilerin daha sağlam bir belge temeline dayandırılmasına, onun Arap edebiyatı tarihindeki konumunun yeniden değerlendirilmesine ve telif, istinsah, mülkiyet ve kitap dolaşımı bağlamındaki yazma kültürüyle ilişkisinin ortaya konulmasına katkı sağlamaktadır. 

Anahtar Kelimeler

• Yûsuf eş-Şirbînî
• Osmanlı Mısırı
• Arap yazmaları
• mizahî edebiyat
• metin tenkidi

يوسف الشّربيني وتراثه المخطوط: دراسة توثيقيّة في سيرته وإنتاجه الأدبي

Öz

يتناول هذا البحث شخصية الأديب المصري يوسف الشربيني (القرن الحادي عشر الهجري/السابع عشر الميلادي)، أحد أبرز كتّاب الأدب الفكاهي والاجتماعي في العصر العثماني، والذي ظلّت أخباره متناثرة في المصادر القديمة والدراسات الحديثة. ويهدف البحث إلى إعادة بناء سيرته العلمية والأدبية اعتماداً على دراسة مخطوطية موسعة لمؤلفاته ومنسوخاته وتملّكاته، مع تتبّع ما وصل إلينا من آثاره الأدبية والفقهية واللغوية. ويعتمد البحث على فحص عدد كبير من المخطوطات المحفوظة في مكتبات عربية وأوروبية، والكشف عن نصوص مجهولة أو غير مدروسة للشربيني، من بينها: « نوادر الشربيني »، و« هزّ القحوف بشرح قصيد أبي شادوف »، و« بهجة النّاظر وروضة المسافر »، إلى جانب عدد من المقامات والرسائل والمنظومات. كما يتناول البحث نشاط الشربيني ناسخاً ومالكاً للكتب، وصلاته الثقافية والعلمية بأعلام عصره، ودوره في تداول النصوص الأدبية والشعبية. وتكشف الدراسة عن تنوّع مشروع الشربيني الإبداعي، القائم على المزج بين الجد والهزل، والفصحى والعامية، والتأليف والتدوين، كما تبرز القيمة التاريخية والثقافية لمخطوطاته بوصفها مصدراً مهماً لفهم الحياة الفكرية والاجتماعية في مصر العثمانية. ويسهم البحث كذلك في تصحيح عدد من المعلومات المتداولة حول حياة الشربيني وآثاره، وفي إعادة تقييم مكانته في تاريخ الأدب العربي الوسيط.

Anahtar Kelimeler

• يوسف الشربيني
• المخطوطات العربية
• الأدب العربي الوسيط

Kaynakça

1. Abrakân, Ali, ve’l-Ahdâr, al-Ahdârî. “Fetvaü’l-şeyh Ahmed el-Kâbisî el-Mâlikî ve nazmuhâ’l-müsemmâ (es-Seyfu’s-sakîl fî unuk man yaruddu el- mütallakatü’s-selâs min gayri tahlîl) li’ş-şeyh Yûsuf el-Şirbînî eş-Şâfî.” el-İhyâ (Cezayir), no. 30, Ocak 2022, 63–82.
2. Âlûsî, Mahmûd Şükrî. Gâyetü’l-emânî fî’r-red ʿale’n-Nebhânî. Riyad: Metâbi Necdü’l-Ticârîye, t.y.
3. Ebu Faşa, Tahir. Hazze’l-kahûf fî şerh Kaside-i Ebû Şadûf. Kahire: El-Hey’etü’l- Mısriyyeti’l-Âmme li’l-Kitâb, 1987.
4. Ebu’l-Şebâb, Mahmûd ʿAssâf. “Tahkîk-i târîhî.” er-Risâle (Mısır), no. 440, 8 Aralık 1941, 1499–1500.
5. Elf leyle ve’l-leyle. Beyrut: Matba‘atü’l-Kasolikiyye, 1890.
6. Kitâbu Elf leyle ve’l-leyle: Yudaʿâ umûmen Esmârül-Leyâlîü’l-Arab mimmâ yatadammenü’l-fukâha ve yurisü’l-tarab. Kalküta (Kolkata): 1839– 1842. nşr., William Hay Macnaghten.
7. el-Bahît, Muhammed Adnân. “el-Mektebât fi’l-Kudsü’ş-Şerîf münzü’l-fethi’s- Salâhî sene 583 H / 1187 M ilâ sene 1367 H / 1948 CE.” Buhûsün ve dirâsâtün mühdât ilâ irac efşâr, ed. François Déroche, İbrâhîm Şebbûh, 409–526. Londra: Müessesetü’l-Furkān li’t-Türâsi’l-İslâmî, 2018.
8. el-Beşbegâvî, Ali ibn Sûdûn. Nüzhetü’n-nüfûs ve mudhiku’l-abûs. ed. Arnud Frolayk. Leiden: Brill, 1998.

9. el-Bağdâdî, İsmâîl Paşa. Hediyyetü’l-ârifîn: Esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l- musannifîn. Beyrût: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî. Vekâletü’l- Maârifi’l-Celîle, 1951.
10. el-Bağdâdî, İsmâîl Paşa. Îzâhu’l-meknûn fi’z-zeyli alâ Keşfi’z-zunûn an esâmî’l- kütübi ve’l-fünûn. Beyrût: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1947.
11. el-Bukalî, Muhammed Kandîl. Karyetünâ el-Mısriyye kable’s-sevra (1): Hezzü’l-kahûf fî şerhi Kasîdi Ebî Şâdûf li’l-Allâmeti’ş-Şeyh Yûsuf eş- Şirbînî. Kâhire: Dârü’n-Nahdati’l-Arabiyye, 1963.
12. Bekr, Yâsir. Şa‘bün mine’l-Evz: Mukaddimetün fî ilmi’l-lugati’l-ictimâî. Kâhire, 2020.
13. Habîb, Rezzâk. “es-Seyfü’s-sakîl fî unuki men yuraddü’l-mutallekate selâsen li- zevdcihâ min gayri tahlîl li’s-Sâvî el-Mâlikî.” el-Mecelletü’l-Cezâiriyye li’l-mahtûtât 14, no. 2, 31 Aralık 2019, 53–71.
14. el-Haymî, Salâh Muhammed. Fihris mahtûtâti Dâri’l-Kütübi’z-Zâhiriyye – Ulûmü’l-Kur’âni’l-Kerîm. Dımaşk: Matbûâtü Mecmei’l-Lugati’l- Arabiyye, 2. bs., 1983.
15. Defterü Kütübhâne-i Âşir Efendi. İstanbul: Dârü’s-Saâdet, 1306/1889.
16. Raûf, İmâd Abdüsselâm. Elfâzün rîfiyyetün Mısriyyetün fi’l-karni’s-sâbi aşar (Dirâsetün fî Kitâbi Hezzi’l-kahûf). Kâhire: el-Mektebü’l-Arabî li’l- Maârif, 2016.
17. ez-Zirikli, Hayrüddîn. el-A’lâm: Kāmûsü terâcime li-eşheri’r-ricâli ve’n-nisâi mine’l-Arabi ve’l-müste’ribîne ve’l-müsteşrikîn. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1999.
18. Zeydân, Yûsuf. Fihrisü mahtûtâti Ebî’l-Abbâsi’l-Mürsî. İskenderiyye: el- Hey’etü’l-Âmmetü li-Mektebeti’l-İskenderiyye, 2000.
19. Sarkîs, Yûsuf İlyân. Mu’cemü’l-matbûâti’l-Arabiyyeti ve’l-muarrakabe. Kâhire: Matbaatü Sarkîs, 1928.
20. eş-Şebîbî, Muhammed Rızâ. “el-Elfâzü’l-eyyûbiyyetü fî Kitâbi Takvîmi’n- Nedîm.” er-Risâle (Mısır), no. 916, 22 Ocak 1951, 100–104.
21. eş-Şirbînî, Yûsuf. Kitâbü Hezzi’l-kahûfi bi-şerhi Kasîdi Ebî Şâdûf. ed. Humphrey T. Davies. Leuven: Peeters, 2005.
22. eş-Şirbînî, Yûsuf. Tarhu’l-madar li-halli’l-le’le’i ve’d-dürer. ed. Muhammed Hayr Ramazân Yûsuf. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 2003.
23. Dayf, Şevkî. el-Fukâhatü fî Mısr. Kâhire: Dârü’l-Hilâl, 1958. Dayf, Şevkî. “Min kütübi’ş-şarkı ve’l-garb: Hezzü’l-kahûf.” el-Kâtibü’l-Mısrî (Mısr), no. 16, Ocak 1947, 729–734.
24. Akel, İbrahim. “Hareketü’n-neşri ve’t-te’lîfi’l-Arabiyyeti havle Elfi Leyletin ve Leyle (Arabic Editions and Bibliography).” Arabic Manuscripts of the ‘Thousand and One Nights’: Presentation and Critical Editions of Four Noteworthy Texts. Observations on Some Osmanli Translations, ed. Ebûbekir Şerâyibî. Paris: Espaces & Signes, 2016, 431–491.
25. Abdürrahîm, Abdürrahîm Abdürrahmân. “Dirâsetün nassıyyetün li- Kitâbi Hezzi’l-kahûfi fî şerhi Kasîdeti Ebî Şâdûf.” el-Mecelletü’t- Târîhiyyetü’l-Mısriyye (Mısr) 20 (1973): 287–316. Yeniden basım: Fusûlün min Târîhi Mısra’l-İktisâdî ve’l-İctimâî fî’l-Asri’l-Osmânî. Kâhire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmmetü li’l-Kitâb, 1990, 47-79.
26. Abdüllatîf, Muhammed Fehmî. Sakatü’l-metâʿ. Kâhire: Dârü’l-Maârif, 1984. el-Ammârî, Alî. “el-Lugatü’l-âmiyyetü fi’l-karni’l-hâdî aşar.” er-Risâle (Mısr), no. 929, 23 Nisan 1951, 477–478.
27. Van Dyck, Edward Abbott. İktifâü’l-kanû bi-mâ hüve matbûun min eşheri’t- teâlîfi’l-Arabiyyeti fi’l-metâbıı’ş-şarkiyyeti ve’l-garbiyye. tsh. Muhammed Alî el-Beblâvî. Kâhire: Matbaatü’l-Hilâl, 1896.
28. Karabulut, Ali Rıza ve Ahmet Turan. Muʿcemü’t-târîhi’t-türâsi’l-İslâmî fî mektebâti’l-âlem (el-mahtûtâtü ve’l-matbûât). Kayseri: Dârü’l- Akabe, 2001.
29. Kehhâle, Ömer Rızâ. Muʿcemü’l-müellifîn: Terâcimü musannifî’l-kütübi’l- Arabiyye. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
30. Lecnetü Tanzîmi Hazâini’l-Kütübi bi-Câmiü’z-Zeytûne. Bernâmecü’l- Mektebeti’l-Abdaliyye. Tunus: el-Matbaatü’r-Resmiyyetü’l-Arabiyye, .1326/1908
31. Lerner, Amîr. “Elfü Leyletin ve Leyle mukâbili’l-edebi’r-rakî ve’l-edebi’ş-şa’bî: Fahsu tagyîrâtin mümkınetin fi’l-mekâneti’l-edebiyye.” el-Karmil (İsrâîl), sy. 37–38, 2016–2017, 133–165.
32. el-Mâcerayât: Hamsatün ve ışrûne hikâyeten ani’n-nisâi mine’l-karni’r-râbiı aşar. ed. İbrâhîm el-Âkıl. Beyrut: Menşûrâtü’l-Cemel, 2021.
33. el-Muhibbî, Muhammed Emîn ibn Fazlillâh ibn Muhibbiddîn ibn Muhammed. Hulâsatü’l-eser fî a’yâni’l-karni’l-hâdî aşar. Kahire: el-Matbaatü’l- Vehbiyye, 1284/1868.
34. el-Murâdî, Muhammed Halîl ibn Alî. Sülkü’d-dürer fî a’yâni’l-karni’s-sânî aşar. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1988.
35. el-Makdisî, İzzüddîn ibn Abdüsselâm ibn Gānim. Keşfü’l-esrâr fî hukmi’t- tuyûri ve’l-ezhâr. ed. Alâ Abdülvehhâb Muhammed. Kahire: Dârü’l- Fazîle, [t.y.].
36. Mekkî, Mahmûd Muhammed. “Sakatâtü’l-müsteşrik Hamfri Deyvis fî tahkîkı Kitâbi (Hezzi’l-kuhûfi bi-şerhi Kasîdeti Ebî Şâdûf) ve tercemetihî ilâ’l-İngiliziyye.” el-Arabiyyetü ve’t-terceme (Lübnan) 7, no. 23, Eylül 2015, 159–169.
37. Mansûr, Abdülhafîz. Fihrisü mahtûtâti’l-Mektebeti’l-Ahmediyyeti bi-Tûnis (Hizânetü Câmiı’z-Zeytûne). Beyrut: Dârü’l-Feth li’t-Tıbâati ve’n- Neşr, 1969.
38. el-Meyhî, Ahmed, ve Muhammed el-Biblâvî. Fihristü’l-kütübi’l-Arabiyyetil- mahfûzati bi’l-Kütübhâneti’l-Hidîviyye. Kahire: el-Matbaatü’l- Osmâniyye, 1305.
39. Necef, Muhammed Mehdî. Fihristü mahtûtâti Mektebeti’l-İmâmi’l-Hakîmi’l- Âmme. Necefü’l-Eşref: Matbaatü’l-Âdâb, 1969.
40. Nasîr, Âide İbrâhîm. el-Kütübü’l-Arabiyyetülletî nuşirat fî Mısra fi’l-karni’t-tâsı aşar. Kâhire: Kısmü’n-neşri bi’l-Câmiati’l-Emrîkiyye, 1990.
41. en-Nakşibendî, Usâme, ve Zamyâ Abbâs. Mahtûtâtü’l-edebi fi’l-Methefi’l- Irâkî. Kuveyt: Menşûrâtü Ma’hedi’l-mahtûtâti’l-Arabiyye, el- Münazzametü’l-Arabiyyetü li’t-terbiyeti ve’s sekāfeti ve’l-ulûm, 1985.
42. Houtsma, M. Th., T. W. Arnold, R. Hartmann, R. Basset. Mûcezü Dâireti’l- Maârifi’l-İslâmiyye. İ’dâd ve tahrîr: İbrâhîm Zekî Hurşîd, Ahmed eş- Şinâvî, ve Abdülhamîd Yûnus. Şârika: Merkezü’ş-Şârikati li’l-ibdâı’l- fikrî, 1998.
43. el-Vezzân, Mü’min. “Hezzü’l-kuhûfi bi-şerhi Kasîdeti Ebî Şâdûf: Yûsuf ibn Muhammed eş-Şirbînî.” Yazarın blogunda yayımlanan makale, 28 Haziran 2023. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2026: https:// muminalwazan.com/3430