Yoğun Bakımda Deliryumla İlgili Lisansüstü Hemşirelik Tezlerinin Kapsam İncelemesi

Öz

Amaç: Bu kapsam incelemesinin amacı, yoğun bakım ünitelerinde deliryumla ilgili lisansüstü hemşirelik tezlerini konu alanları ve metodolojik özellikleri açısından değerlendirmektir. Yöntem: Türkiye Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanında yoğun bakımda deliryumla ilgili lisansüstü hemşirelik tezleri taranmıştır. 31 Ekim 2024 tarihine kadar YÖK Tez veri tabanında indekslenen ve tam metin erişimi açık olan toplam 34 tez incelemeye dahil edilmiştir. Tezlerin tanıtıcı özellikleri, sayı ve yüzde dağılımları ile sunulmuştur. Araştırmaların metodolojik kalitesi, Joanna Briggs Enstitüsü Kanıt Düzeyi Sınıflamasına göre değerlendirilmiştir. Bulgular: Araştırmaların %73,5’inin yüksek lisans tezi, %47,1’inin tanımlayıcı tasarıma sahip olduğu görülmüştür. Tezlerin %55,9’unda örneklem grubunu hastaların oluşturduğu, en sık kullanılan deliryum değerlendirme araçlarının Yoğun Bakım Ünitesi Konfüzyon Değerlendirme Ölçeği (%55,9), Richmond Ajitasyon Sedasyon Skalası (%50,0) ve Glaskow Koma Skalası (%44,1) olduğu belirlenmiştir. Yoğun bakım hastalarında deliryum görülme sıklığının %6,2-51,4 arasında değiştiği görülmüştür. Deliryuma yönelik eğitimlerin hemşirelerin bilgi düzeylerini arttırdığı, deliryumu önleme ve izlem protokolleri, sirkadyen ritme uygun hemşirelik bakımı, müzik terapi, kulak tıkacı/göz bandı, eklem açıklığı egzersizleri gibi non-farmakolojik uygulamaların deliryum sıklığını azalttığı saptanmıştır. Tezlerin metodolojik kaliteleri düşük-orta düzey olarak değerlendirilmiştir. Sonuç: Bu incelemede, tezlerin daha çok tanımlayıcı tasarımla yürütüldüğü, hemşirelerin bilgi ve tutumlarını değerlendiren araştırmalarda kullanılan ölçüm araçlarının geçerlik ve güvenirliğinin test edilmediği, müdahale araştırmalarının daha çok deliryuma yönelik hemşire eğitimlerinin etkisini incelemeye odaklandığı görülmüş, non-farmakolojik girişimlerin deliryum sıklığını azaltmada yarar sağladığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Deliryum
• hemşirelik
• yoğun bakım

A Scoping Review of Postgraduate Nursing Theses on Delirium in Intensive Care Units

Abstract

Objective: This scoping review aims to examine postgraduate nursing theses on delirium in intensive care units, focusing on their subject areas and methodological characteristics. Method: Postgraduate nursing theses on delirium in intensive care units with full-text access were retrieved from the database of the Turkish Council of Higher Education National Thesis Center up to October 31, 2024. A total of 34 postgraduate theses were included in the review. The descriptive characteristics of the theses were calculated using frequency and percentages. The methodological quality was assessed according to the Joanna Briggs Institute Evidence Level Classification. Results: 73.5% of the studies were master's theses, and 47.1% utilized a descriptive design. The sample consisted of patients in 55.9% of the theses. The most frequently used delirium assessment tools were the Intensive Care Unit Confusion Assessment Method (55.9%), the Richmond Agitation-Sedation Scale (50.0%), and the Glasgow Coma Scale (44.1%). The incidence of delirium among intensive care patients was reported to change between 6.2% and 51.4%. Training on delirium was found to increase nurses' knowledge levels, and non-pharmacological interventions such as delirium prevention and monitoring protocols, nursing care aligned with circadian rhythm, music therapy, earplugs/eye masks, and range of motion exercises were shown to reduce the incidence of delirium. The methodological quality of the included studies was determined to be low to moderate. Conclusion: This review concluded that most theses were conducted using descriptive designs, and that valid and reliable measurement tools were often not employed. Additionally, intervention-based studies predominantly focused on nursing education, while non-pharmacological interventions were found to be beneficial in reducing delirium incidence.

Keywords

• Delirium
• intensive care
• nursing

Kaynakça

1. 1. Ma X, Cheng H, Zhao Y, Zhu Y. Prevalence and risk factors of subsyndromal delirium in ICU: A systematic review and meta-analysis. Intensive Crit Care Nurs. 2025;86:103834.
2. 2. Kotfis K, van Diem-Zaal I, Williams Roberson S, et al. The future of intensive care: Delirium should no longer be an issue. Crit Care. 2022;26(1):200.
3. 3. Williams G, Fulbrook P, Alberto L, et al. Critical care nursing policy, practice, and research priorities: An international cross-sectional study. J Nurs Scholarsh. 2023;55(5):1044-1057.
4. 4. Joanna Briggs Institute. Critical appraisal tools. Accessed January 2, 2025. https://jbi.global/critical-appraisal-tools
5. 5. Yavuz M. Günübirlik Cerrahi Hastalarının Bakımı İçin Hemşire Bakım Formu Geliştirilmesi ve Formun Kalite Güvenliğinin İzlemi. Doktora tezi. Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 1998.
6. 6. Balcı N. Bir Üniversite Hastanesinin Yoğun Bakım Ünitesinde Yatan Hastalarda Deliryum ve Risk Faktörleri. Yüksek lisans tezi. İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2013.
7. 7. Yaşayacak A. Yoğun Bakım Ünitesinde Yatan Hastalarda Deliryum ve Risk Faktörlerinin Belirlenmesi Yüksek lisans tezi. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2009.
8. 8. Alıcı Ş. Yoğun Bakım Ünitesinde Sepsis İlişkili Deliryum Sıklığı ve Hemşire İş Yüküne Etkisi. Yüksek lisans tezi. Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2023.

9. 9. Turan E. Pediatri Yoğun Bakım Ünitesinde Yatan Çocuklarda Deliryumun Belirlenmesi. Doktora tezi. Üsküdar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2021.
10. 10. Yıldız N. Erişkin Yoğun Bakım Ünitelerinde İzlenen Yaşlı Bireylerin Deliryum Riski ve Gelişme Durumunun Belirlenmesi. Yüksek lisans tezi. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2022.
11. 11. Üdürgücü K. Geriatrik Yoğun Bakım Hastalarında Deliryumun Tanılanması ve Deliryum ile İlişkili Klinik Özellikler. Yüksek lisans tezi. Gaziantep Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2021.
12. 12. Aksin D. Dahiliye Yoğun Bakım Ünitesinde Yatan Hastalarda Deliryum ve İlişkili Faktörler. Yüksek lisans tezi. Dicle Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2023.
13. 13. Kaya D. Anestezi ve Reanimasyon Yoğun Bakım Ünitesinde Yatan Hastalarda Deliryumun Tanılanması ve Uyku Kalitesinin Değerlendirilmesi. Yüksek lisans tezi. Sakarya Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2023.
14. 14. Tecer S. Yoğun Bakım Hastalarında Fiziksel Kısıtlamayla Deliryum Arasındaki İlişkinin İncelenmesi: Önemli Bir Hemşirelik Problemi. Yüksek lisans tezi. Cumhuriyet Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2023.
15. 15. Ateş A. Yoğun Bakım Ünitesinde Hemşirelik Tanılaması ile Deliryum Riskinin Belirlenmesi. Yüksek lisans tezi. İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2012
16. 16. Zeki Ö. Yoğun Bakım Ünitesinde Hemşirelik Tanılaması ile Deliryum Riskinin Belirlenmesi. Yüksek lisans tezi. İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2013.
17. 17. Başpınar T. Cerrahi Yoğun Bakım Ünitesinde Çalışan Hemşirelerin Deliryuma Yönelik Bilgi, Tutum ve Bakım Uygulamalarının Değerlendirilmesi. Yüksek lisans tezi. İstinye Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2019.
18. 18. Yılmazer RG. Yoğun Bakım Hemşirelerinin Deliryum Hakkındaki Farkındalıkları ve Deliryum Yönetimlerinin İncelenmesi. Yüksek lisans tezi. Uludağ Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2020.
19. 19. Eren N. Yoğun Bakımlarda Çalışan Hemşirelerin Kişilik Özellikleri Açısından Deliryum Farkındalıkları ve Yönetimi. Yüksek lisans tezi. Pamukkale Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2019.
20. 20. Sarı N. Yoğun Bakım Hemşirelerinin Tükenmişlik Seviyesinin Deliryumlu Hastalara Bakım Vermede Karşılaşılan Güçlüklere Etkisi; Karma Araştırma. Doktora tezi. Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2012.
21. 21. Ercan İ. Yoğun Bakımda Çocuk Hastalara Bakım Veren Hemşirelerin Pediatrik Deliryum Hakkında Bilgi ve Tutumlarının Belirlenmesi. Yüksek lisans tezi. Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2020.
22. 22. Sarı N. Sağlık Çalışanlarının Yoğun Bakımlarda Deliryum Yönetimlerinin İncelenmesi. Yüksek lisans tezi. Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2015.
23. 23. Taşdemir Y. Deliryumlu Hastalara Bakım Veren Yoğun Bakım Hemşirelerinde Deliryumu Tanıma, Duygusal Emek ve Tükenmişlik Düzeylerinin Belirlenmesi. Yüksek lisans tezi. İstanbul Medipol Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2023.
24. 24. Karataş İ. Hemşirelik-Deliryum Tarama Ölçeğinin Türkçe Formunun Geçerlik ve Güvenirlilik Çalışması. Yüksek lisans tezi. Gaziantep Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2019.
25. 25. Yanıklar D. Yoğun Bakım Hastalarında Deliryumun Değerlendirmesi ve Yönetimine İlişkin Klinik Protokol Geliştirilmesi. Yüksek lisans tezi. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2022.
26. 26. Becit Ş. Yoğun Bakım Ünitesinde E-Predeliryum Modeli ile Deliryum Riskinin Belirlenmesi. Yüksek lisans tezi. Sakarya Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2023.
27. 27. Emeksiz B. Yoğun Bakım Hemşireleri İçin Deliryum Bakımı Öz Yeterlilik Ölçeğinin Türkçe Geçerlik ve Güvenilirlik Çalışması. Yüksek lisans tezi. Selçuk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2023.
28. 28. Özkan T. Dahiliye Yoğun Bakım Ünitesinde Yatan Hastalarda Konfüzyon Değerlendirme Metodu (CAM-ICU) ve Yoğun Bakım Deliryum Tarama Kontrol Listesi (ICDSC) Testlerinin Tanısal Doğruluğunun Test Edilmesi. Yüksek lisans tezi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2024.
29. 29. Öztürk Birge A. Nonfarmakolojik Yaklaşım Eğitiminin Yoğun Bakım Hemşirelerinin Deliryumu Tanıma ve Ele Alma Durumuna Etkisi. Doktora tezi. Cumhuriyet Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2015.
30. 30. Yıldırım F. Yoğun Bakım Hemşirelerine Verilen Deliryum Bilgilendirme Eğitiminin Hasta Bakımına Etkisi. Yüksek lisans tezi. Mersin Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2020.
31. 31. Ergin B. Hemşirelere Verilen Deliryum Eğitiminin Bilgi Düzeyleri Üzerine Olan Etkisi. Yüksek lisans tezi. Maltepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2022.
32. 32. Karadaş C. Yoğun Bakımda Yatan 65 Yaş ve Üstü Bireylerde Eklem Açıklığı Hareketlerinin Deliryumu Önlemedeki Etkisi. Yüksek lisans tezi. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2015.
33. 33. Çavuşoğlu A. Yoğun Bakım Ünitesinde Fiziksel Çevre Düzenlemesinin Deliryum Üzerine Etkisi. Yüksek lisans tezi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2019.
34. 34. Topçu N. Yoğun Bakım Ünitesindeki Kanıt Temelli Nonfarmakolojik Düzenlemelerin Deliryumu Önlemedeki Etkisi. Yüksek lisans tezi. Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2019.
35. 35. Kasapoğlu ES. Yetişkin Kritik Hastalarda İlaç Dışı Hemşirelik Girişimleri ile Deliryumun Önlenmesi. Doktora tezi. İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2020.
36. 36. Erbay Dallı Ö. Yoğun Bakımda Mekanik Ventilasyon Desteğinde İzlenen Hastalara Uygulanan Müziğin Deliryum, Ağrı, Sedasyon İhtiyacı, Anksiyete ve Yaşamsal Parametrelere Etkisi. Doktora tezi. Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2021.
37. 37. Kılıç G. Yoğun Bakım Hastalarında Göz Maskesi ve Kulak Tıkacı Kullanımının Deliryumu Önlemedeki Etkisi. Doktora tezi. Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2022.
38. 38. Pelin M. Koroner Yoğun Bakım Hastalarına Sirkadiyen Ritimlerine Göre Verilen Hemşirelik Bakımının Uyku Kalitesi, Ağrı, Anksiyete ve Deliryuma Etkisi. Doktora tezi. Sakarya Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2022.
39. 39. Kara Söylemez G. Kalp Cerrahisi Sonrası Yoğun Bakım Ünitesinde İzlenen Hastalarda Postoperatif Deliryumu Önleme, Tanılama ve Müdahale Protokolünün Etkinliği. Doktora tezi. Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2024.
40. 40. Crowe S, Howard AF. Critical care nurses’ prioritization of patient care, including delirium prevention and management strategies: A mixed-method study. Aust Crit Care. 2025;38(3):101154.
41. 41. Smith HAB, Boyd J, Fuchs DC, et al. Diagnosing delirium in critically ill children: Validity and reliability of the Pediatric Confusion Assessment Method for the Intensive Care Unit. Crit Care Med. 2011;39(1):150-157.
42. 42. Traube C, Silver G, Kearney J, et al. Cornell Assessment of Pediatric Delirium: A valid, rapid, observational tool for screening delirium in the PICU. Crit Care Med. 2014;42(3):656-663.
43. 43. Aoyama K, Furuta M, Ameye L, et al. Risk factors for pediatric emergence delirium: A systematic review. Can J Anesth. 2025;72(3):384-396.
44. 44. Ishii K, Kuroda K, Tokura C, et al. Current status of delirium assessment tools in the intensive care unit: A prospective multicenter observational survey. Sci Rep. 2022;12(1):2185.
45. 45. Gélinas C, Bérubé M, Chevrier A, et al. Delirium assessment tools for use in critically ill adults: A psychometric analysis and systematic review. Crit Care Nurse. 2018;38(1):38-49.
46. 46. Birge AÖ, Aydın HT, Salman F. The development of a delirium knowledge test for intensive care nurses: A validity and reliability study. Intensive Crit Care Nurs. 2020;61:102900.
47. 47. Townshend R, Vasilevskis EE, Hollnagel F, Golden BP. A cross-sectional study of online survey respondents’ knowledge and attitudes toward delirium. J Gen Intern Med. 2025;1-7.
48. 48. Aldawood ZS, Alameri RA, Elghoneimy Y, et al. Impact of educational program on critical care nurses’ knowledge of ICU delirium: A quasi-experimental study. Med Arch. 2023;77(1):56-63.
49. 49. Wang J, Lu Y, Chen X, Wu Y. Effectiveness of nurse-led non-pharmacological interventions on outcomes of delirium in adults: Ameta-analysis of randomized controlled trials. Worldviews Evid Based Nurs. 2024;21(5):514-527.
50. 50. Pollock D, Tricco AC, Peters MD, et al. Methodological quality, guidance, and tools in scoping reviews: A scoping review protocol. JBI Evid Synth. 2022;20(4):1098-1105.