İsrail Ürünleri ve Siyonist Markaların Boykotuna Dair Fetvaların Metodolojik ve Fıkhi Analizi

Öz

İsrail’in Filistin halkına yönelik yıllardır devam eden işgal ve şiddet politikaları, İslam dünyasında hem siyasi hem de ahlaki tepkilere yol açmaktadır. Bu tepkilerin başında, bireysel ve toplumsal düzeyde uygulamaya konulan ekonomik boykot çağrıları gelmektedir. Boykot, modern bir protesto biçimi olmasının ötesinde, İslam hukukunda dini temellere dayandırılan, zulme karşı duruşun bir ifadesi olarak değerlendirilen bir eylem olarak da dikkat çekmektedir. Bu çalışma, İsrail ve Siyonist markaların boykot edilmesine yönelik fetvaları metodolojik ve fıkhi açıdan incelemektedir. Çalışmada, İslam hukukunda boykotun dayandığı dini temeller, kullanılan ictihad yöntemleri ve bu fetvaların fıkhi sonuçları değerlendirilmiştir. Boykot fetvalarının, Müslüman bireyler açısından dini bir vecibe olmanın yanı sıra toplumsal adaletin sağlanması ve zulme karşı durulması amacı taşıdığı ortaya konulmaktadır. İslam hukukunda boykot, mazlumları destekleme ve zalimlere karşı durma ilkeleri çerçevesinde ele alınmaktadır. Kur’an-ı Kerim’de, “İyilik ve takva üzere yardımlaşın, günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın…” (Mâide Sûresi 5/2) ayeti, boykot fetvalarının temel dayanaklarından biridir. Bu bağlamda, İsrail ürünleri ve Siyonist markaların boykot edilmesi, Müslümanların adaletin tesisi ve zulmün engellenmesi noktasında taşıdığı bireysel ve toplumsal sorumluluğa işaret etmektedir. Boykot fetvaları, bireylerin tüketim alışkanlıklarını dini ve ahlaki ilkelerle uyumlu hale getirme amacını taşımakta ve adaletsizliklere dolaylı katkıda bulunmaktan kaçınılmasını sağlamaktadır. Mukayeseli metin tahlilinin yöntem olarak benimsendiği bu çalışmada Yusuf el-Karadâvî’nin (ö. 2022) öncü niteliğindeki boykot fetvası başta olmak üzere, Malezya, Endonezya ve Türkiye gibi farklı ülkelerdeki fetva otoritelerinin bu konudaki yaklaşımları ele alınmıştır. Bu çerçevede, Yusuf el-Karadâvî’nin (ö. 2022) boykot fetvası, söz konusu meselede en kapsamlı ve etkili metinlerden biri olarak öne çıkmaktadır. Karadâvî, boykotun yalnızca bireysel bir tercih değil, aynı zamanda bir dini vecibe olduğunu vurgulamış ve bu tutumu, İslam hukukundaki seddü’z-zerâi‘ (kötülüğe götüren yolları kapatma) ilkesiyle ilişkilendirmiştir. Ona göre, İsrail’i destekleyen ürünlerin satın alınması, Filistin halkına yapılan zulmün dolaylı olarak finansmanına katkıda bulunmak anlamına gelmekte ve bu nedenle haram hükmüne girmektedir. Karadâvî’nin fetvasında, boykotun hem ahlaki hem de siyasi bir duruş sergilenmesi için önemli bir araç olduğu açıkça ifade edilmektedir. Malezya ve Endonezya’da halkın, İslam alimlerinin rehberliğinde ekonomik adalet ve dayanışmayı gözeten bir tutum sergilediği gözlemlenirken, Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı’nın boykotu ahlaki bir sorumluluk olarak değerlendirdiği tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra, Uluslararası Müslüman Alimler Birliği (IUMS) gibi önemli otoriteler, İsrail ürünlerini boykot etmenin İslam ahlakına uygun ve barışçıl bir mücadele yöntemi olduğu görüşünü dile getirmiştir. Sonuç olarak, bu çalışma, İsrail ürünleri ve Siyonist markaların boykot edilmesine dair fetvaların İslam hukukundaki meşruiyetini, dayandığı ictihad metotlarını ve ahkâma ilişkin sonuçlarını kapsamlı bir şekilde analiz etmektedir. Fetvalar, Müslüman bireylerin ve toplulukların, zulme karşı bir bilinç oluşturarak İslami sorumluluklarını yerine getirme yollarını göstermektedir. Boykot, bu bağlamda, İslam ümmetinin dini ve ahlaki değerlerini muhafaza etmesinin bir tezahürü olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Boykot
• Fetva
• İctihad
• Ahkam.

A Methodological and Jurisprudential Analysis of Fatwas on the Boycott of Israeli Products and Zionist Brands

Öz

Israel’s longstanding policies of occupation and violence against the Palestinian people have elicited both political and moral responses across the Islamic world. Among the most prominent of these responses are calls for economic boycotts, implemented at both individual and societal levels. Beyond being a modern form of protest, boycotts are also regarded within Islamic jurisprudence as actions rooted in religious principles and as expressions of resistance against oppression. This study examines fatwas calling for the boycott of Israeli and Zionist-affiliated brands from both methodological and legal perspectives. It analyzes the religious foundations of boycotts in Islamic law, the interpretative methods employed in issuing these fatwas (ijtihād), and the legal implications they entail. The research demonstrates that boycott fatwas are not only perceived as religious obligations for Muslim individuals but also aim to promote social justice and confront injustice. In Islamic jurisprudence, boycotts are addressed within the framework of supporting the oppressed and resisting oppressors. One of the foundational scriptural bases for such fatwas is the Qur’anic verse: “Cooperate in righteousness and piety, but do not cooperate in sin and aggression…” (Sūrat al-Māʾidah 5:2). Within this context, the boycott of Israeli products and Zionist brands is seen as part of the individual and collective responsibility of Muslims in establishing justice and preventing oppression. Boycott fatwas aim to align individual consumption habits with religious and ethical principles, encouraging Muslims to avoid contributing—albeit indirectly—to injustice. This study adopts the method of comparative textual analysis, focusing primarily on the pioneering fatwa of Yūsuf al-Qaradāwī (d. 2022), alongside the approaches of fatwa authorities in various countries such as Malaysia, Indonesia, and Turkey. Among these, Yūsuf al-Qaradāwī’s fatwa stands out as one of the most comprehensive and influential texts on the subject. Al-Qaradāwī emphasized that boycotting Israeli goods is not merely a personal choice but a religious obligation. He associated this stance with the Islamic legal principle of sadd al-dharāʾiʿ (blocking the means to evil). According to him, purchasing products that support Israel constitutes indirect financial support for the oppression of the Palestinian people and, thus, falls under the category of forbidden (ḥarām). His fatwa clearly articulates the boycott as a significant means of demonstrating both moral and political commitment. While in Malaysia and Indonesia, the public has demonstrated a stance prioritizing economic justice and solidarity under the guidance of Islamic scholars, it has been observed that the Turkish Directorate of Religious Affairs has framed the boycott as a moral responsibility. In addition, prominent bodies such as the International Union of Muslim Scholars (IUMS) have declared that boycotting Israeli products is in line with Islamic ethics and constitutes a peaceful means of resistance. In conclusion, this study provides a comprehensive analysis of the legitimacy of boycott fatwas within Islamic law, examining their jurisprudential foundations, the methods of ijtihād they are based upon, and their legal outcomes. These fatwas offer pathways through which Muslim individuals and communities can fulfill their Islamic responsibilities by raising awareness against oppression. In this sense, boycotts are regarded as a manifestation of the Islamic ummah’s commitment to preserving its religious and moral values.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Boycott
• Fatwā
• Ijtihād
• Aḥkām.

Kaynakça

1. Aydınbaş, Yunus Emre vd. Finansal, Toplumsal ve Fıkhi Boyutlarıyla Boykot. İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfı, 2025. https://doi.org/10.71174/ar19
2. Azharun N. “Fatwa Terbaru MUI Nomor 83 Tahun 2023: Mendukung Agresi Israel Ke Palestina Hukumnya Haram”. MUI Digital. Erişim 15 Mart 2025. https://www.mui.or.id/baca/berita/fatwa-terbaru-mui-nomor-83-tahun-2023-mendukung-agresi-israel-ke-palestina-hukumnya-haram
3. BBC News Türkçe. “İsrail-Filistin sorunu: Hangi ülkeler İsrail ile diplomatik ilişkilerini kesti veya büyükelçilerini geri çağırdı?” Erişim 10 Şubat 2025. https://www.bbc.com/turkce/articles/cv2l2y1k29po
4. BDS Movement, Boycott, Divestment and Sanctions. “Economic Boycott”. Erişim 25 Mart 2025. https://bdsmovement.net/economic-boycott
5. BDS Movement, Boycott, Divestment and Sanctions. “Guide to BDS Boycott & Pressure Corporate Priority Targeting | BDS Movement”. Erişim 25 Şubat 2025. https://bdsmovement.net/Guide-to-BDS-Boycott
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
7. Cumhuriyet. “Endonezya’dan İsrail açıklaması: İddiaları yalanladı”. Erişim 20 Mart 2025. https://www.cumhuriyet.com.tr/dunya/endonezyadan-israil-aciklamasi-iddialari-yalanladi-2195948
8. Dadaş, Mustafa Bülent. “Bir Fetva Belirleme Yöntemi Olarak Heyet İctihadı ve İslam Dünyasında Bu Amaçla Kurulan Fıkıh Meclisleri”. Bilimname 28/1 (2015), 311-342.

9. Demirbaş, Muhammed Furkan Taha. “İslam’da Boykotun Şer’î Temelleri ve Güncel Uygulama Alanları”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 8/1 (15 Haziran 2025), 1-18. https://doi.org/10.52637/kiid.1622966
10. Dımaşkî, Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz b. Abdisselâm b. Ebi’l-Kâsım es-Sülemî. Kavâʿidü’l-ahkâm fî mesâlihi’l-enâm. thk. Taha Abdurraûf Suad. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1991.
11. DİYK, Diyanet İşleri Yüksek Kurulu. “Gazze’de yaşanan zulüm ve katliam hakkında insanî ve İslâmî sorumluluk”. Erişim 28 Mart 2025. http://kurul.diyanet.gov.tr/Cevap-Ara/Karar/40108/gazzede-yasanan-zulum-ve-katliam-hakkinda-insani-ve-islami-sorumluluk
12. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Sedd-i zerâi‘”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 36/277-282. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2009.
13. el-Mevkı’ er-resmî li fadîleti’ş-şeyh Ali Muhyiddîn el-Karadâğî. “Hukmu vucûbi mukataati’l-bedâi’ el-İsrâiliyye”. Erişim 22 Şubat 2025. https://alqaradaghi.com/حكم-وجوب-مقاطعة-البضائع-الاسرائيلية/
14. FCNA, Fiqh Council of North America. “Statement on Student Encampments”. Erişim 20 Şubat 2025. https://fiqhcouncil.org/statement-on-student-encampments/
15. Halebî, Ali b. Hasan el-. Fıkhu’l-vâki’ beyne’n-nazariyyeti ve’t-tatbîk. Ramallah: Şirketi’n-Nûr, 3. baskı., 1420/1999.
16. Halevi, Leor. “The Consumer Jihad: Boycott Fatwas and Nonviolent Resistance on the World Wide Web”. International Journal of Middle East Studies 44/1 (2012), 45-70.
17. Hamka. “Kereta Mayat: KFC itu haram?” Kereta Mayat (blog). Erişim 10 Mart 2025. https://keretamayat.blogspot.com/2012/05/kfc-itu-haram.html
18. Hank, Naim. “Economic Boycott from the Islamic Law Perspective: A Post-Tūfān al-ʾAqṣā Case Study”. Trabzon İlahiyat Dergisi 11/2 (31 Aralık 2024), 531-556. https://doi.org/10.33718/tid.1537894
19. Harian, Berita. “KFC Indonesia tutup cawangan, buang pekerja kesan seruan boikot”. Erişim 18 Haziran 2025. https://www.beritaharian.sg/dunia/kfc-indonesia-tutup-cawangan-buang-pekerja-kesan-seruan-boikot
20. Hasve, Mahir Hüseyin. Fıkhu’l-vâki‘ ve eseruhu fi’l-ictihâd. Virginia: International Institute of Islamic Thought (IIIT), 2009.
21. Holokost Ansiklopedisi. “1936 Berlin Olimpiyatları’nı Boykot Etme Hareketi”. Erişim 10 Şubat 2025. https://encyclopedia.ushmm.org/content/tr/article/the-movement-to-boycott-the-berlin-olympics-of-1936
22. Islam Q&A, Islam Question&Answer. “Boycotting the Products of Kuffaar Who Are Hostile towards Islam”. Erişim 22 Şubat 2025. https://islamqa.info
23. IUMS, el-İttihâdu’l-’alemî li ulemâi’l-Muslimîn. “Lecnetu’l-Ictihâd ve’l-Fetvâ Bi Husûsi’l-Mukâtaati’ş-Şâmile Li’l-Aduvvi’l-Muhtel Fetvâ:4”. Erişim 09 Temmuz 2025. https://iums.me/31524
24. Karadâvî, Yusuf el-. Filistin Hakkında Fetvalar. çev. İzzeet Marangozoğlu. İstanbul: Nida Yayıncılık, 3. Basım, 2022.
25. Klein, Jill G. vd. “Why We Boycott: Consumer Motivations for Boycott Participation”. Journal of Marketing 3/68 (2004), 1-41.
26. Kuşakçı, Sümeyye. “İsrail’e karşı boykottan en çok hangi 5 şirket zarar gördü?” Anadolu Ajansı. Erişim 25 Mart 2025. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/gorus-israil-e-karsi-boykottan-en-cok-hangi-5-sirket-zarar-gordu/3205061
27. Majlis Ugama Islam Singapura. “Ongoing Efforts for Humanitarian Crisis in Gaza”. Erişim 20 Şubat 2025. https://www.muis.gov.sg/resources/media-releases/19-oct-23-ongoing-efforts-for-humanitarian-crisis-in-gaza/
28. Minda, Gary. Boycott in America: How Imagination and Ideology Shape the Legal Mind. Illinois: Southern Illinois University Press, 1999.
29. Mohd Yunus, Anas vd. “An Analysis of Fiqh al-Waqi` (An Understanding of Contemporary Problems) on the Ruling of Compulsory Boycott of KFC (Malaysia)”. International Journal of Humanities and Social Science ISSN 2220-8488 (Print), 2221-0989 (Online) 3/1 (01 Ocak 2013), 194-202.
30. Mohd Yunus, Anas vd. “The Concept of Boycott: A General Introduction”. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences 10/9 (21 Eylül 2020), 962-971.
31. MUI, Majlis Ulama Indonesia. “Fatwa No 83-Hukum Dukungan Terhadap Perjuangan Palestina”. Fatwa MUI. Erişim 15 Mart 2025. https://drive.google.com/file/d/1cECIUezrSmWMUFuyBgGsUngoaps22Lf3/view?usp=sharing&usp=embed_facebook
32. Nada, Nabilatun - Ghozali, M. Lathoif. “Analysis of Fatwa No. 83 of 2023 Regarding the Boycott of Zionist Israeli Products from the Perspective of Sadd al-Dzari’ah”. Al-Mustashfa: Jurnal Penelitian Hukum Ekonomi Syariah 9/1 (30 Haziran 2024), 109-122. https://doi.org/10.24235/jm.v9i1.17560
33. Rutherford, Donald. Routledge Dictionary of Economics. London: Routledge, 2002.
34. Sen, Sankar vd. “Withholding Consumption: A Social Dilemma Perspective on Consumer Boycotts”. Journal of Consumer Research 28/3 (Aralık 2001), 399-417. https://doi.org/10.1086/323729
35. Shamshıyev, Ozat. “Consumer Boycotts and Jurisprudential Challenges Related to Identifying Their Legal Cause (‘İllah)”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 61 (30 Haziran 2024), 179-193. https://doi.org/10.29288/ilted.1447487
36. Sorularla İslamiyet. “Bir Müslüman topluluk saldırıya uğradığında, diğer Müslümanlara düşen vazife nedir? Boykot yapılabilir mi? ”. Erişim 30 Mart 2025. https://sorularlaislamiyet.com/bir-musluman-topluluk-saldiriya-ugradiginda-diger-muslumanlara-dusen-vazife-nedir-boykot-yapilabilir
37. Sorularla İslamiyet. “Boykot ürün satan yerde çalışmak, alışveriş yapmak haram mı? ”. Erişim 30 Mart 2025. https://sorularlaislamiyet.com/boykot-urun-satan-yerde-calismak-alisveris-yapmak-haram-mi
38. Şaʿbân, Zekiyuddîn. İslam Hukuk İlminin Esasları. çev. İbrahim Kâfi Dönmez. TDV Yayınları, 30. Basım, 2018.
39. Şuaybî, Hamûd b. Ukla. “el-Mukataa”. Erişim 20 Şubat 2025. https://web.archive.org/web/20020211220501/aloqla.com/mag/sections.php?op=viewarticle&artid=19
40. Tarmizi, Luqman. “Bayan Linnas Siri Ke-281: Boikot Ekonomi Sebagai Strategı Melawan Zionis: Nasihat Dan Panduan”. Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. Erişim 01 Mart 2025. https://www.muftiwp.gov.my/ms/artikel/bayan-linnas/5781-bayan-linnas-siri-ke-281-boikot-ekonomi-sebagai-strategi-melawan-zionis-nasihat-dan-panduan
41. Uylaş, Hülya Ömür - Türkaslan, Zehra. “Tüketicilerin boykotları İsrail’in saldırılarına destek veren küresel şirketleri sarsıyor”. Anadolu Ajansı. Erişim 25 Mart 2025. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/tuketicilerin-boykotlari-israilin-saldirilarina-destek-veren-kuresel-sirketleri-sarsiyor/3448030
42. Uysal, Adem - Cömert, Yavuz. “Tüketici Boykotu Katılım Güdüleri: Muş İli Örneği”. Akademik Yaklaşımlar Dergisi 8/1 (13 Haziran 2017), 97-125.
43. Yıldız, Nureddin. “Boykot Firmalarında Çalışmak Caiz Midir?” Fetva Meclisi. 04 Aralık 2011. Erişim 02 Nisan 2025. https://fetvameclisi.com/fetva/boykot-firmalarinda-calismak-caiz-midir
44. Yıldız, Nureddin. “Boykot ürünleri satmak caiz mi?” Fetva Meclisi. Erişim 04 Nisan 2025. https://fetvameclisi.com/fetva/boykot-urunleri-satmak-caiz-mi
45. Yıldız, Nureddin. “İkram Edilen Boykot Ürünlerini Kullanmalı mıyız?” Fetva Meclisi. Erişim 04 Nisan 2025. https://fetvameclisi.com/fetva/ikram-edilen-boykot-urunlerini-kullanmali-miyiz
46. “Kur’an Yolu”. Erişim 11 Şubat 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr/