Şehâbeddin Mahmûd Örneğinde Peygamber Övgüleri

Öz

Bu çalışmanın konusu, genel olarak Sadru’l-İslâm Dönemi’nde, özelde ise Memlükler Dönemi’nde, peygamber övgüsünü konu edinen Na’t şiirlerini ele almaktır. Ayrıca, Memlükler Dönemi’nde yaşamış, ilmî açıdan mümbit ve güvenilir kabul edilen, döneminin önde gelen isimlerinden Şehâbeddin Mahmûd el-Halebî ed-Dımaşkī’nin çok kısa yaşam öyküsü ve Hz. Peygamber (s.a.v.) için nazmettiği övgü şiirlerinden bazı örnekler içermektedir. Memlükler, 658/1260 yılında Müslümanlara zulmeden ve yaşam hakkı bile tanımayan Moğollar karşısında hem İslâm tarihi hem de insanlık tarihinde büyük önem arz eden Aynicâlût Savaşı’nda kazandıkları parlak zaferle, İslâm tarihinde önemli bir yer edinmiş Müslüman Türk devletlerinden biridir. İki yüz altmış yedi yıl Mısır, Suriye ve Hicaz bölgelerinde hüküm sürmüştür. Memlükler’in hüküm sürdüğü dönemde siyasî, askerî ilmî ve kültürel alanda birçok başarılar ve kazanımlar elde etmişlerdir. Kazandıkları başarıların izleri Orta Çağ’a damgasını vurmuş, kazandıkları ilmî ve kültürel izlerin etkisi hâlâ günümüzde de kendini göstermektedir. Memlükler’in Moğolları yenilgiye uğratmasından sonra, değişik coğrafyalarda yaşayan bilim insanları, en güvenli liman olarak kabul ettikleri Memlük Devleti'ne göç etmişlerdir. Bu bölgeye göç eden bilim insanları, Memlük Devleti'ndeki ilmî hayata büyük bir canlılık ve ilmî yönden ivme kazandırmıştır. Özellikle dinî ilimlerde, İslâm tarihinin en zengin bilimsel mahsullerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Bu dönemde yaşayan bilim insanlarının yöneticiler tarafından da desteklenmesi ve kendilerine özerklik sağlanması sebebiyle, bilimsel faaliyetler zirve yapmış; bugünün tabiriyle ansiklopedik denilebilecek türden, geniş hacimli ve içerikli eserler ile sözlükler diğer toplumları ve ülkeleri etkilemiştir. Yine bu dönemde şerh ve haşiyeler artarken, hadis alanında yapılan çalışmalar yaygınlık kazanmış; tasavvufî hareketler çoğalmış, mezhebî taassup yaygınlaşmış ve dört mezhebin koyduğu usullerin dışına çıkılamamıştır. Memlükler Dönemi’nde, Arap dilini, edebiyatını ve düşüncesini kaybolmaktan ve unutulmaktan korumak amacıyla Arap mirasını canlı tutmak için entelektüel gayretler ortaya konmuş; telif edilen önemli eserler, daha sonraki kuşaklara miras bırakılmıştır. Şehâbeddin Mahmûd, Arap dili ve belâgatında zirve yapmış, nazım ve nesirde üstün bir ustalık sergilemiştir. Sahip olduğu bu edebî yeteneğini yazdığı eserleriyle ve yetiştirdiği öğrencileri aracılığıyla ispatlamış, akranlarının önüne geçerek döneminin en önde gelen yazarlarından biri olduğunu ispat etmiştir. Nazmettiği şiirlerinin etkisi ve edebî tarzındaki netlik, kendisini zamanında popülerleştirmiştir. Edebî mektup (Teressül) yazmış; mensûb yazısıyla ücret karşılığında kitaplar kopyalamış, dinî şiirin bir bölümü kabul edilen Hz. Peygamber’e (s.a.v.) övgü şiirleri inşâd etmiştir. Kesintiye uğramadan elli yıl süreyle, devletin en önemli görevlerinden biri kabul edilen sır kâtipliği görevini yürütmüş ve devletin en gizli sırlarına vâkıf olmuştur. Sahip olduğu üstün nitelikleri sayesinde ailesine iyi bir itibar bırakmış ve çocukları, adeta babalarının şöhretiyle anılan “Şehâbeddin Mahmûd’un çocukları” diye tanınmıştır. Oğulları ve torunlarıyla hem kâtip hem de âlim bir aile meydana getirmiştir. Tarihçi İbn Râfi ile tarihçi, edip ve şair Safedî, onun seçkin öğrencilerindendir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• Memlükler
• Dîvân-ı İnşâ
• Edebî Mektup
• Peygamber Övgüleri

Praise of the Prophet in the Example of Shahābeddin Mahmūd

Öz

The subject of this study is, in general, the Na’t poetry praising the Prophet during the Sadr al-Islam period, and more specifically, during the Mamluk era. Additionally, it includes a brief biography of Shihab al-Din Mahmud al-Halabi al-Dimashqi—one of the leading figures of his time, considered highly knowledgeable and reliable in scholarly terms—along with examples of the laudatory poems he composed for the Prophet Muhammad (peace be upon him). The Mamluks were a Muslim Turkish dynasty that, in 658/1260, achieved a brilliant victory at the Battle of Ayn Jalut against the Mongols, who were oppressing Muslims and denying them even the right to live. This victory secured an important place for the Mamluks in both Islamic and world history. They ruled for 267 years over Egypt, Syria, and the Hejaz. During their reign, the Mamluks achieved numerous political, military, scholarly, and cultural successes, leaving an imprint on the Middle Ages. The intellectual and cultural impact of these achievements continues to be felt today. Following the defeat of the Mongols, scholars from various regions migrated to the Mamluk state, which they considered the safest refuge. These scholars revitalized the intellectual life of the state and accelerated its scholarly progress. Particularly in religious sciences, their contributions led to the emergence of some of the richest scientific outputs in Islamic history. Since these scholars were supported by the rulers and granted autonomy, scholarly activities reached their peak; comprehensive and encyclopedic works, including dictionaries, influenced other societies and countries. During this period, the writing of commentaries and marginal notes increased, studies in hadith became widespread, and Sufi movements proliferated. Sectarian adherence was strengthened, and the principles of the four main madhhabs were strictly followed. In the Mamluk era, intellectual efforts were made to preserve the Arabic language, literature, and thought from being lost, keeping the Arab heritage alive. The significant works authored during this period were passed down to subsequent generations as a legacy. Shihab al-Din Mahmud excelled in Arabic language and rhetoric, attaining mastery in both poetry and prose. He demonstrated his literary talent through his writings and by training his students, surpassing his contemporaries and establishing himself as one of the leading authors of his time. The impact of his poetry and the clarity of his literary style contributed to his popularity. He wrote literary letters (ta’ris), copied books in mensub script for a fee, and composed religious poetry, including eulogies for the Prophet Muhammad (peace be upon him). For fifty uninterrupted years, he served as the state’s secret secretary, a position considered one of the most important—and became fully acquainted with the state’s most confidential affairs. His exceptional qualities earned his family a distinguished reputation, and his children became known as “the children of Shihab al-Din Mahmud,” celebrated for their father’s fame. Through his sons and grandsons, he established a family of both secretaries and scholars. Among his distinguished students were the historian Ibn Rafi and the historian, litterateur, and poet Safadi.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Mamluks
• Dîvân-ı İnşâ
• Literary Letter
• Praises of the Prophet

Kaynakça

1. Âdil, Halef Mutlak el-Azmî-Mübarek. “el-Vezâifü’l-içtimâî li’l-medihi’n-Nebevî fî’l-asrı’l-Memlûkî”, Mecelletü Külliyeti Dârı’l-Ulûm 147 (Eylül 2023), 345-370.
2. Cafer, Ebü’l-Ferec Ḳudâme. Naḳdü’ş-şiʿr. İstanbul: Maṭba ‘atu’l-Cevânib, 1881.
3. Dayf, Şevkî. el-ʿAsru’l-Abbâsi’l-evvel. Kahire: Dâru’l-Maʿârif, 1975.
4. Dehdârî, Firâs. el-Muvâzene beyne el-medihi’n-Nebevî fî asrı sadrı’l-İslâm ve’l-asrı’l-Memlûkî. İran Peyâmnûr Üniversitesi, Mecelletü’l-Külliyyeti’l-İslâmiyyeti’l-Câmiati, 732-757.
5. Demirayak, Kenan- Savran, Ahmet. Arap Edebiyatı Tarihi Câhiliye Dönemi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1993.
6. Durmuş, İsmail. “Safedî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/447-450. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
7. Durmuş, İsmail. “Şehâbeddin Mahmûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/417-418. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
8. Durmuş, İsmail. “Methiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/406-408. Ankara: TDV Yayınları, 2004.

9. Ebû Ali, Nebîl Hâlid. “el-Mûtî ed-delâlî li şiri’l-medîh ve tâbiuhu’d-dînî fî asrı’l-Memâlîk ve’l-Osmânî”, Mecelletü’l-Câmiati’l-İslâmî 15/2 (Haziran 2007), 139-169.
10. Ebû Halil, Şevkî. Aynicâlût. Şam: Daru’l-Fikr, 2005.
11. Endelüsî, İbn Hazm. Cemheretü ensâbi’l-ʿArab. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, 2013.
12. Ergin, Mehmet Mesut. “Osmanlı Dönemi Arap Şiirinde Peygamber Methiyeleri”. Marife 7/1 (Bahar 2007), 119-135.
13. Elmalı, Hüseyin. “Hassân b. Sâbit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/309-402. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
14. Emîn, Bekrî Şeyh. Mütâleâtü fî şiri’l- Memlûkî ve’l-Osmânî. Beyrut: Dâru’l-Ilmi’l-Melâyîn, 2009.
15. Esedî, Kümeyt b. Zeyd. Dîvân el-Kümeyt b. Zeyd el-Esedî. Beyrut: Dâr Sader, 2010), 626.
16. Güler, İsmail (ed.). İslâm Medeniyetinde Dil İlimleri: Tarih ve Problemler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
17. Habîb, Ömer. Tezkiratü’n-Nebî fî Eyyâmi’l-Mansûr ve Benîh. Kahire: el-Heyetü’l-Mısrıyye, 1982.
18. Hamdâvî, Cemîl. “Şi‘ru’l-Medîḥi'n-nebevî fi’l-edebi’l-‘Arabî, Dîvânü’l-‘Arab". Mecelletü’n-Nedve (15 Ağustos 2025). https://www.diwanalarab.com/شعر-المديح النبوي.html
19. Hüseyin, Abdülkadir. el-Muhtasar fî târîhi’l-belâga. Kahire: Dâr Garîb, 2001.
20. İbiş, Mustafa. “Peygambere Methiye Şiirlerinin İlk Nüveleri.” RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 41 (2024), 934-955.
21. İbn Hişâm. es-Sîretü’n-nebeviyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1990.
22. İbn Manzûr. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sadr, 1993.
23. İbnü’l-Imâd. Şeẕerâtü’ẕ-ẕeheb fî aḫbâri men ẕeheb. Beyrut: Dâr İbn Kesîr, 1996.
24. İbn Receb, eẕ-Ẕeyl ʿalâ Ṭabaḳâti’l-Ḥanâbile. Kahire: Matbatü es-Sünnetü’l-Muhammediyye, 1953.
25. İbrâhîm, Receb Mahmud. Ma’arikü Fâsıle fî târîhi’l-İslâm. Mektebetü Cezîreti’l-Verd, 2010.
26. İyişenyürek, Orhan. “İbn Ma‘tûk’un Dîvân’ındaki Peygamber Methiyeleri”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2019), 145-194.
27. el-İşbîhî, Ahmed. el-Müsteṭraf fî külli fennin müsteẓraf. Beyrut: ’Alemü’l-Kütüb, 1998.
28. Kaya, Mahmut.” Bûsîrî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1992), 6/468-470.
29. Kâbî, Kerîm Alkame. en-Nâşî el-Ekber Hayâtuhu ve Edebuhu. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Basâir, 2012.
30. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
31. Kütübî, Muhammed b. Şâkir b. Ahmed. Fevâtü’l-Vefeyât ve’ẕ-ẕeyl ʿaleyhâ. Beyrut: Dâr Sader, 1973.
32. Mahmud, Fevzi. Aynicâlût ve Fennü’l-Harbi ınde’l-Memâlîk. İskenderiye: Dâru’l-Bostan ve’l-M’arife, 2009.
33. Mahmûd, Şehâbeddin. Ḥüsnü’t-tevessül ilâ ṣınâʿati’t-teressül. Bağdat: Dâru’r-Reşîd, 1980.
34. Matban, Ebûbekir. “Sadru’l-İslâm Dönemi Şiirlerinde Tevhit ve Hz. Peygamber Teması”. Din ve Bilim – Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 4/2 (Aralık 2021), 251-263.
35. Muhammed, Mahmûd Sâlim. el-Medâiḥu’n-Nebevî hatta nihâyeti’l-asrıl-Memlûkî. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1417.
36. Muhammed, Sirâcu’d-Dîn. el-Medîh fî’ş-şi‘ri’l’Arabî. Beyrut: Dâru’r-Râtıbi’l-Câmiiyye, ts.
37. Mûsa Paşa, Ömer. el-Edebü fî bilâdi’ş-Şâm. Dımaşk: el-Mektebetü’l-Abbâsiye, 1972.
38. Mübârek, Zekî. el-Medâiḥu’n-nebeviyye. Lübnan: Dârü’l-Mahaccetü’l-Beydâ, 1935.
39. Nebhânî, Yusuf b. İsmail. el-Mecmû‘atu’n-Nebhâniyye fi’l-medâiḥi’n-Nebeviyye. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
40. Ömerî, İbn Fazlullah. Mesâlikü’l-ebṣâr fî memâliki’l-emṣâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1971.
41. Revâha, Abdullâh. Dîvân Abdullâh b. Revâha. Beyrut: Dâru’l-Ulûm, 1982.
42. Sâbit, Hassân. Dîvân-u Hassân b. Sâbit. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
43. Safedî. Aʿyânü’l-ʿaṣr ve aʿvânü’n-naṣr. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muâsır, 1998.
44. Safedî. el-Vâfî bi’l-vefeyât. Beyrut: Dâru’l-İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2000.
45. Sellâm, Muhammed Zağlûl. el-Edeb fî asrı’l-Memlûkî. İskenderiye: Dâru’l-Maarif, 1970.
46. Şemrî, Zeyd Debiyân. Dîvân Ehne’l-menâʾiḥ fî esne’l-medâʾiḥ. Mûte: Câmiatü-Mûte, Külliyetü’l-Âdâb, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
47. Suzan, Yahya. Di‘bil ve Hicivleri. Ankara: Sonçağ, 2017.
48. Tî, Abdülmecîd. “el-Medîhu’n-Nebevî fi’ş-şi‘ri’l-‘Arabî neşetühu ve tetavvüruhu ev fennü muhabbetü’r-Rasûl fi’ş-şi‘ri’l-‘Arabî neşetühu ve tetavvüruhu”. Nidâü’l-Hind (Aralık 2016) 1-30.
49. Tuna, Sedat. Hâtemü’l-Enbiya Hz. Muhammed’in (s.a.v.) Çağlar Ötesinden Bütün İnsanlığa Seslenişi. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
50. Ürün, Ahmet Kâzım. Klasik Arap Edebiyatı. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları, 2017.
51. Yiğit, İsmail. İslâm Tarihi. İstanbul: Kayıhan Yayınları,1991.
52. Zehebî. Muʿcemü’ş-şüyûḫ. Tâif: Mektebetü’s-Sıddîk, 1988.
53. Zeytûn, Âdil. Târihu’l-Memâlîk. Dımaşk: Müdîretü’l-Kütübi’l-Câmiyye, 1999.
54. Züheyr, Kâ‘b. Dîvân-u Kâ‘b b. Züheyr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.