“GÖNÜL DAĞI” ADLI TÜRKÜNÜN, İCRÂLAR IŞIĞINDA MUKÂYESELİ PERDE VE MAKAM TAHLÎLİ

Öz

Neşet Ertaş, Abdallık geleneğinin bir temsilcisi olarak, özgün sanatı ve Anadolu kültürüne olan katkılarıyla topluma mâl olmuş bir ozan olmuştur. Türkülerinde Anadolu’nun birçok değerini yansıtan Neşet Ertaş; aynı zamanda Türk kültürünün her bir damarına, toplumun her bir ferdine dokunabilmiş, başta babası Muharrem Ertaş’tan olmak üzere, ustalarından aldığı bayrağı gerek eserleriyle gerek tavrıyla gerek icra tekniği ile Türk müziğinde önemli bir yere taşımış, derin izler bırakmıştır. Bu çalışmada, Neşet Ertaş’ın “Gönül Dağı” türküsünün kendine ait icrasında perdelerin frekansları ölçülmüştür. Türküdeki perde frekansları üzerinden aralık ve dizi tespit edilerek, Türk müziği nazariyatıyla ifade edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca diğer sanatçıların icraları ile Neşet Ertaş’ın kendine ait icrası arasındaki farklılıkları değerlendirilmiştir. İlişkisel tarama modeli benimsenen bu çalışmada, eserin 24 perdeli uzun sap bağlamadaki perde sistemi ile icrasının, farklı dizilerde ve makamlarda icra edilmesine neden olduğu tespit edilmiştir. Frekanslar ile perde tespitleri üzerine yapılan araştırmalara ek olarak, “Gönül Dağı” isimli türkü örnekleminde, Neşet Ertaş’ın bağlamasında özgün olarak icra edilen perdelerin tespiti, icra-nota-icra döngüsünde türkünün notası ve bu perde aralıklarına sahip olmayan çalgıların icraları arasındaki farklılığın nedenleri irdelenmiş; türküdeki aralıkların, Abdülbakî Nasır Dede’nin Tedkîk-ü Tahkîk isimli eserinde geçen Hicaz-ı Kudemâ makamındaki aralığa ve Kani Karaca’nın tarif ettiği Garip Hicaz makamındaki aralığa benzer bir yapıda olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• gönül dağı
• Neşet Ertaş
• bağlama
• perde
• frekans
• makam

A COMPARATIVE ANALYSIS OF PITCH AND MAKAM IN THE TURKISH FOLK SONG "GÖNÜL DAĞI" IN THE CONTEXT OF ITS PERFORMANCES

Abstract

Neşet Ertaş, as a representative of the ‘Abdal’ tradition, has been a poet-musician who has become a household name with his unique art and contributions to Anatolian culture. Neşet Ertaş, who reflects many values of Anatolia in his folk songs, has also been able to touch every vein of Turkish culture and every member of the society, carried the flag he received from his masters, especially from his father Muharrem Ertaş, to an important place in Turkish music with his works, attitude and performance technique, and left deep traces. In this study, the frequencies of the pitches in Neşet Ertaş's own performance of the folk song “Gönül Dağı” were measured. Intervals and scales were determined based on the pitch frequencies in the folk song and tried to be expressed with Turkish music theory. In addition, the differences between the performances of other artists and Neşet Ertaş's own performance were evaluated. In this study, which adopted the relational survey model, it was determined that the performance of the piece with the fret system on the 24-fret long-stem baglama caused it to be performed in different scales and maqams. In addition to the studies on the determination of frequencies and pitches, in the example of the folk song “Gönül Dağı”, the determination of the pitches performed originally on Neşet Ertaş's baglama, the reasons for the difference between the note of the folk song in the performance-note-performance cycle and the performances of instruments that do not have these pitch ranges were examined; It was concluded that the intervals in the folk song have a similar structure to the interval in the Hicaz-ı Kudemâ makam mentioned in Abdülbakî Nasır Dede's Tedkîk-ü Tahkîk and the interval in the Garip Hicaz makam described by Kani Karaca.

Keywords

• gönül dağı
• bağlama
• pitch
• frequency
• Neşet Ertaş
• makam

Kaynakça

1. Akdoğu, O. (1994). Türk müziğinde perdeler (2nd ed.). Ankara: Müzik Ansiklopedisi Yayınları.
2. Alpyıldız, E. (2018). Yurttan Sesler: Ankara Radyosuʹndan Türkiyeʹye açılan pencere. Ankara: Gazi Kitabevi.
3. Aykurt, H. (2023). Perde, figür ve makam nağmesi temelli öğretim yönteminin bağlama icrasına ve makam algısına etkisi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
4. Başer, F. Â. (2013). Türk mûsikîsinde Abdülbâkî Nâsır Dede. İstanbul: Konservatuvar Müdürlüğü Yayınları.
5. Börekci, A. (2020). Türk halk müziğinde uzun havaların müzikal analizi ve öğretimine yönelik analitik bir yaklaşım. (Yayımlanmamış doktora tezi). Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Burdur.
6. Büyüköztürk, S., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., ve Demirel, F. (2014). Bilimsel araştırma yöntemleri. (17th ed.). Ankara: Pegem Akademi.
7. Camgöz, N. (2023). Türk halk müziğinde versiyon (benzer metin) teriminin Neşet Ertaş’a ait iki eser üzerinden incelenmesi. Motif Academy Journal of Folklore, 16(42), 574-587. https://doi.org/10.12981/MAHDER.1259795
8. Gönül, M. (2010). Nevres Bey’in ud taksimlerinin analizi ve ud eğitimine yönelik alıştırmaların oluşturulması. (Yayımlanmamış doktora tezi). Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Konya.

9. Gönül, M. (2018). Türk mûsikîsinin tasnîf ve tesmiyelerine bir bakış. İSTEM, 31, 35-46. https://doi.org/10.31591/istem.434407
10. Gönül, M. (2023). Türk müziği solfej-makam-usûl-dikte alıştırmaları. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Yayınları.
11. Güler, E., ve Göktaş, U. (2020). Arel-Ezgi̇-Uzdi̇lek ses si̇stemi̇ne göre Türk müzi̇ği̇ basi̇t makam di̇zi̇leri̇ni̇n bağlamanın mevcut perde si̇stemi̇yle karşılaştırılması. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 2, 72-85. https://doi.org/10.22252/ijca.836102
12. Karaosmanoğlu, M. K. (2015). Türk musikisi sembolik verileri üzerinde hesaplamalı ezgi analizi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
13. Karasar, N. (2003). Bilimsel araştırma yöntemi (12th ed.). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
14. Kutluğ, Y. F. (2000). Türk musikisinde makamlar. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
15. Öztürk, O. M. (2006). Benzerlikler ve farklılıklar: Bütünleşik bir “geleneksel Anadolu müziği” yaklaşımına doğru. I. T. Gençer, F. Gençer (Ed.), 20. Yıl Pan’a Armağan içinde (151-188 ss.). İstanbul: Pan Yayıncılık.
16. Öztürk, S., ve Pınarbaşı, E. (2025). Aşık Veysel’in ses kayıtları ekseninde Türk müziğinde hüseyni ve uşşak makamı anlayışı. Yegah Müzikoloji Dergisi, 8(2), 114-150. https://doi.org/10.51576/YMD.1633721
17. Parlak, E. (2013). Garip bülbül Neşet Ertaş (hayatı-sanatı-eserleri). İstanbul: Demos Yayınları.
18. Paşaoğlu, S. (2009). Müzik kültüründe sözlü ve yazılı aktarım. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 143-159. https://dergipark.org.tr/tr/pub/trakyasobed/issue/30226/326377
19. Pınarbaşı, E. (2024). Neşet Ertaş’s fingerprint in the hicaz makam: pitch/frequency analysis. Yegah Musicology Journal, 7(4), 992-1013. https://doi.org/10.51576/YMD.1583430
20. Tanrıkorur, C. (2016). Osmanlı dönemi Türk mûsikîsi (4th ed.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
21. Tokel, B. B. (2004). Neşet Ertaş kitabı (4th ed.). Ankara: Akçağ Yayınları.
22. Tura, Y. (2006). Tedkîk ü tahkîk - inceleme ve gerçeği araştırma - Nâsır Abdülbâki Dede. İstanbul: Pan Yayıncılık.
23. Tura, Y. (2017). Türk mûsıkîsinin mes’eleleri (3th ed.). İstanbul: İz Yayıncılık.
24. Yeşilyurt, R. (2015). Uzun sap bağlama enstrumanındaki mevcut perde sistemiyle hüzzam makamı dizisinin seslendirilmesinde ortaya çıkan problemler ve çözüm önerileri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müzik Bilimleri Anasanat Dalı, Erzurum.