DOĞU KARADENİZ BÖLGESİNDE OYNANAN/İCRA EDİLEN METELİK-KOLBASTI HAVALARININ MÜZİKAL İCRA BOYUTUNUN İNCELENMESİ; TRABZON, GİRESUN, ORDU ÖRNEKLERİ

Öz

Bu çalışma, Doğu Karadeniz bölgesinde icra edilen Kolbastı–Metelik havalarının müzikal icra boyutunu Trabzon, Giresun ve Ordu örnekleri üzerinden incelemektedir. Nitel araştırma yaklaşımıyla yürütülen çalışmada, doküman analizi yöntemine dayalı bir durum çalışması yürütülmüş; tarihsel derlemeler, icra kayıtları ve notasyon çözümleri değerlendirilmiştir. Bulgular, incelenen tüm örneklerde giriş seyrinin “Dügâh–Neva” aralığında, yedenli (Rast) yapı etrafında şekillendiğini; tiz bölgelere geçişte “Gerdâniye” üzerinde belirgin bir kalışın ortak işleyiş olarak ortaya çıktığını göstermektedir. Makamsal açıdan ezgilerin genel karakterinin “Uşşak–Hüseynî” ailesinde seyrettiği, ancak genişleme noktalarında “Hüseynî”, “Karcığar”, “Tâhir” ve “Muhayyer” çeşnilerine geçkiler aracılığıyla zenginleştiği tespit edilmiştir. İcra tekniklerinde sol elde çarpma, hoplatma, boğma, kaydırma ve çektirme; sağ elde ise serpme ve üstten çırpma tezene tekniklerinin belirginleştiği görülmüştür. Dinamik düzeylerin “kolun yaklaşması/uzaklaşması”na göre farklılaştırılması, geleneğin sosyo-kültürel bağlamıyla uyumlu bir anlatısal yapı oluşturmaktadır. Güncel icralarda bağlamsal kopuş ve popülerleştirici yeniden kurgulamalar gözlemlense de bireysel yorum ve doğaçlama pratikleri türün canlılığını sürdürmektedir. Sonuç olarak Kolbastı–Metelik havaları, belirli bir makam çekirdeği üzerinde yükselen, icra teknikleriyle çok katmanlılaşan ve toplumsal belleği yansıtan anlatısal bir müzik formu olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Kolbastı
• Metelik
• bağlama icrası
• makam
• icra teknikleri
• doküman analizi

A STUDY ON THE MUSICAL PERFORMANCE ASPECTS OF METELİK–KOLBASTI FOLK DANCES IN THE EASTERN BLACK SEA REGION: EXAMPLES FROM TRABZON, GİRESUN, AND ORDU

Abstract

ABSTRACT This study examines the musical performance dimension of Kolbastı–Metelik tunes performed in the Eastern Black Sea region, focusing on the examples from Trabzon, Giresun, and Ordu. Designed within a qualitative research framework, the study employs a document analysis-based case study approach, evaluating historical compilations, performance recordings, and notational analyses. Findings reveal that all examined pieces share an introductory progression between Dügâh and Neva pitches, structured around a Rast-based tonal core, with a characteristic cadence on Gerdâniye during transitions to the upper register. From a modal perspective, the melodies predominantly belong to the Uşşak–Hüseynî family, enriched by modulations and melodic extensions toward Hüseynî, Karcığar, Tâhir, and Muhayyer modes. In terms of performance techniques, the left hand features çarpma (grace note), hoplatma (hammer-on), boğma (muting), kaydırma (glissando), and çektirme (pull-off), while the right hand prominently employs serpme and üstten çırpma (strumming) tezene techniques. Dynamic alternations corresponding to the approach and retreat of the “patrol” (kol) reflect the socio-cultural symbolism of the genre. Although modern performances often deviate from their traditional context through popular reinterpretations, the improvisatory nature of the style preserves its vitality. Ultimately, Kolbastı–Metelik tunes can be regarded as narrative musical forms that evolve around a modal core, enriched by diverse performance techniques, and embodying elements of collective cultural memory.

Keywords

• Kolbastı
• Metelik
• bağlama performance
• maqam
• performance techniques
• document analysis

Kaynakça

1. Ataman, A. (2009). Bu Toprağın Sesi: Halk Musikimiz. İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı.
2. Ataman, S. Y. (1951). Memleket Havaları. İstanbul: V. Meti Matbaası.
3. Baran, V. (1995). Giresun ve Ordu Kol Havaları. İstanbul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Çapa, M. (2013). Ankara Radyosu’nda Halkevleri Sanat ve Folklor Saati ve Trabzon Halkevi programı. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 15(15), 131–145.
5. Dağlı, K. K. (1993). Kol Havaları. İstanbul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
6. Demirsipahi, C. (1975). Türk Halk Oyunları. Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları.
7. Öcal, M. (2013). Türk Halk Müziğimizde Toplu Çalma Söyleme Geleneği. Folklor/Edebiyat Dergisi, 75, 129-158
8. Önal, M. N. (2004). Trabzon’da asker düğünü. Milli Folklor Dergisi, 16(64).

9. Öztürk, A. O., Tan, N., & Turhan, S. (2007). Konya Halk Müziği. İstanbul: Ötüken Neşriyat A.Ş.
10. Pelikoğlu, M. C. (2010). Trabzon yöresi halk müziği ve kolbastı. Sanat Dergisi, 16, 37–44.
11. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç., & Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227–250. https://doi.org/10.33400/kuje.843306
12. Şenel, S. (1994). Trabzon Bölgesi Halk Musikisine Giriş. İstanbul: Anadolu Sanat Yayınları.
13. Yener, A. S. (2025). Ankara Devlet Konservatuarınca derlenen Doğu Karadeniz havaları üzerine bir inceleme. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 722–751. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1733352
14. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri (9. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
15. Yönetken, H. B. (2006). Derleme Notları 1. Ankara: Sun Yayınevi Yayınları.
16. Yüksel, A. (2018). Kolbastı ve Metelik üzerine bazı mülazahalar. Trabzon Üniversitesi Devlet Konservatuvarı III. Uluslararası Müzik ve Dans Araştırmaları Sempozyumu, 17–20 Ekim 2018, Trabzon, Türkiye.