HARFLERİN SIRRI: MERÂGÎ’DE MAKAM ve ARALIKLARIN SEMBOLİZASYON METODU

Öz

ÖZ Bu makale Abdülkâdir Merâgî (d. 1356/57 - ö. 1435)’nin eserlerinde yer alan harf ve nokta temelli makam sistematiğini konu edinmektedir. Merâgî eserlerinde makam dizilerini ve aralıklarını en eski yöntemlerden biri olan nağmelerin varsayılan tel çizgisi üzerinde ve geometrik daire modeli aracılığıyla tasvir eder. Bu iki yöntemin yanı sıra Merâgî 91 makamın Ebced harfleriyle sembolleştirildiği özgün bir sistem ortaya koymuştur. Bu metod 91 makamın hiyerarşik düzenini gösteren sıra numarasını ve makamın terkip edildiği dörtlü ve beşli dizilerin konumunu sistematik bir bütünlük içinde ifade etmektedir. Merâgî ayrıca teorisinde makamı oluşturan her aralığın belirli bir sembolle kodlandığı ayrı bir gösterim sisteminden de yararlanmıştır. Bu araştırmada literatürde bugüne kadar bağımsız bir araştırmanın konusu olmamış olan Merâgî’nin harf ve nokta temelli sembolizasyon sistemi analiz edilerek makam dizilerini ve aralıkları temsil eden anlamsal karşılıklar açıklanmıştır. Bu yönüyle çalışma, Merâgî’nin makam sistemine ilişkin görsel ve sembolik temsil biçimlerini bütüncül bir yaklaşımla ortaya koyarak literatürdeki boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Merâgî
• nazariyat
• notasyon
• edvâr
• ebced
• makam
• aralık.

THE SECRET OF THE LETTERS: THE METHOD OF SYMBOLIC REPRESENTATION OF MODES AND INTERVALS IN AL-MARĀGHĪ'S MUSIC THEORY

Abstract

ABSTRACT This article examines the letter- and dot-based maqām system developed by ʿAbd al-Qādir al-Marāghī (b. 1356/57 – d. 1435) as described in his theoretical works. In his treatises, al-Marāghī depicts maqām scales and intervallic structures through two of the oldest representational methods: the hypothetical string line (khatt al-saut) and a geometric circular model. In addition to these two methods, he devised an original system in which ninety-one maqāms are symbolized by the letters of the Abjad alphabet. This method expresses, within a systematic framework, both the hierarchical order of the ninety-one maqāms and the positions of the tetrachordal and pentachordal segments from which they are constructed. Al-Marāghī also employed a separate notational scheme in which each interval constituting a maqām is encoded by a specific symbol. This study analyzes al-Marāghī’s letter- and dot-based symbolization system -an aspect that has not previously been treated as an independent subject in the literatüre- and elucidates the semantic correspondences by which scales and intervals are represented. In doing so, it aims to fill a gap in the scholarship by presenting, in a comprehensive manner, the visual and symbolic modes of representation that underlie al-Marāghī’s maqām theory.

Keywords

• al-Marāghī
• theory
• notation
• adwar
• abjad
• mode
• interval.

Kaynakça

1. Abdülkâdirzâde A. (XV. yy.). Nekâvetü’l- Edvâr. İstanbul: Nuruosmaniye Kütüphânesi. No: 3646.
2. Agayeva, S. (1999). Türk Musikisi’nde “Edvâr”. Musiki Mecmuası, 463, 58.
3. Almaany (t.y.). دائرة. Almaany içinde. (Erişim adresi: https://www.almaany.com/tr/dict/ar-tr/ دائرة/), (Erişim tarihi: 2/11/2025).
4. Almaany (t.y.). قسم. Almaany içinde. (Erişim adresi: https://www.almaany.com/tr/dict/ar-tr/ دائرة/), (Erişim tarihi: 2/11/2025).
5. Arslan, F. (2004). Safiyyüddîn Abdülmümin el-Urmevî ve er-Risâletü’ş-Şerefiyye’si. [Doktora tezi], Ankara Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
6. Dinç, S. (2021). Kutbüddîn Şirâzî’nin Dürretü’t-Tâc’ındaki musiki bölümünün incelenmesi, [Doktora tezi], Samsun On Dokuz Mayıs Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
7. Faruqi, L. I. (1981). Dawr. An Annotated Glossary of Arabic Musical Terms içinde (1. baskı, s. 58). London: Greenwood Press.
8. Iranicaonline (t.y.). Gusa. Iranicaonline içinde. (Erişim adresi: https://www.iranicaonline.org/articles/gusa/), (Erişim tarihi: 5/10/2025).

9. Kolukırık, K. (2009). Abdülkâdir Merâgî ve “Şerhu’l-Edvâr” Adlı Eserinin XIV. Yüzyıl Türk Mûsikîsi Nazariyatındaki Yeri, [Doktora tezi], Ankara Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
10. Merâgî, A. (1418). Kitâb-ı Lahniyye. Oxford: Bodleian Library. No: 264.
11. Merâgî, A. (2009). Câmiu’l-Elhân. (Yazma nüshalara dayalı edisyon kritik, B. Khazrai; ed. V. Kâsımî). Tahran: İran Sanat Akademisi Yayınları.
12. Merâgî, A. (1498). Makâsıdu’l-Elhân. İstanbul: Nuruosmaniye Kütüphânesi. No: 3656.
13. Merâgî, A. (1418). Makâsıdu’l-Elhân. Paris: Bibliotheque Nationale de France. No: 1121.
14. Sezikli, U. (2007). Abdülkâdir Merâgî ve Câmiu’l-Elhân’ı, [Doktora tezi], Marmara Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
15. Urmevî, S. (13. yüzyıl). Kitâbu’l-Edvâr fî ‘İlmi’l-Mûsikî. [Yazma eser]. British Museum, Or. 136. (Erişim adresi: https://www. qdl.qa/العربية/archive/81055/), (Erişim tarihi: 30/10/2025).
16. Uslu, R. (2015). Makâsıdu’l-Elhân, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
17. Uslu, R. (2018). Merâgi’nin Son Müzik Eseri Zevâid-i Fevâid-i Aşere, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
18. Uygun, M. N. (1996). Safiyyuddin Abdulmu’min Urmevî ve “Kitâbu’l-Edvâr”ı, [Doktora tezi], Marmara Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.